PÊNÛS
 
ریفراندۆمی ئیرادە 
     2017-08-21
ئالان حەمە سەعید

ریفراندۆمی ئیرادە

ئاڵان Ø­Û•Ù…Û• سەعید – مامۆستای زانکۆ

دەستپێک: ٢٥/٩، ڕۆژێکی گرنگە لە دیرۆکی کوردستان. ڕۆژی بەرجەستەبوون و پراکتیزەبوونی ئیرادەی خەڵکی کوردستانە؛ ئیرادەیەک کە زەمەنێکە لە بەردەم سەدان ھەوڵی بەربەرییانە و نامرۆڤانەدا وەک شاخ خۆڕاگرە، بەڵام ھێشتا زیندووە و گڕوتینی بەھێزی ھەیە. مێژووی کوردستان لێوانلێوە لە بەرەنگاربوونەوەی شکاندنی ئیرادەی دانیشتووانەکەی، بەڵام پاش سەدەیەک لە ھەوڵدان بۆ پەرتکردنی ئیرادەی، خەڵکەکەی ئێستا بە دەنگی بەرز و دلێرانە بانگەشەی بەرجەستەبوونی ئەو ئیرادەیە دەکات بۆ فۆرمێکی نوێی ژیان و سەربەستبوون و سەربەخۆبوون. ئەم وتارە تیشک دەخاتە سەر گرنگیی ئیرادەی کوردستانیان و وێستگە جیاوازەکانی، تا دەگات بە بڕیاری ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی.

Ù¡-  Ø¦Û•Ú¯Û•Ø± بەوردی بڕوانینە مێژووی بەر Ù„Û• دروستبوونی دەوڵەتی عێراق Ùˆ قۆناغەکانی Ù¾ÛŽØ´ دروستبوونی ئەم دەوڵەتە، Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ پەراوێزخستنی ئیرادەی خەڵکی کوردستان بەڕوونی دەبین Ù„Û• چوارچێوەی ڕێککەوتنامەی سایکس – پیکۆ Ùˆ Ù„Û• لایەن دەوڵەتانی کۆلۆنیالەوە، Ú©Û• Ú†Û†Ù† تایبەتمەندیی کورد لەبەرچاو ناگرن ÙˆÛ•Ú© نەتەوەیەک Ùˆ ھەموو ئەو نەتەوانە Ùˆ ئایین Ùˆ ئایینزایانەی Ù„Û•Ù… جوگرافیایەدا دەژین. دەوڵەتێک دروست دەکەن Ú©Û• تیایدا کورد Ù„Û• مافەکانی خۆی بە ھەموو ڕەھەندەکانییەوە بێبەش دەکەن. بەڵام وەڵامی کوردستانیان بۆ ئەو Ú¾Û•ÙˆÚµÛ•ÛŒ تێکشکاندنی ئیرادە، ھەڵبژاردنی Ø´Û†Ú•Ø´Û• Ù„Û• دژی پێشێلکردنی مافەکانی. پاش ئەوەی کورد بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ جیاجیا Ùˆ پاشان ھەندێک جار Ù¾Ú†Ú•Ù¾Ú†Ú• Ùˆ لۆکاڵییانە Ø´Û†Ú•Ø´ دەکات، ئەنجامەکانی ھەرچی بن، گرنگ ڕەتکردنەوەی تێکشکاندنی ئیرادەی خەڵکی کوردستانە. Ø´Û†Ú•Ø´Û• بەردەوامەکانی کورد لەناو دەوڵەتی عێراقدا، گەواھیدەری ئەوەن Ú©Û• کورد بەسەختی جەنگاوە بۆ بەرزڕاگرتنی ئیرادە ئەمە ڕوونتر دەردەکەوێت کاتێک Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئەیلوول بەرەنجامی ئیرادەی شۆڕشگێڕان Ùˆ پشتگیریی کوردستانیان بۆ Ø´Û†Ú•Ø´ØŒ حکوومەتی ئەوکاتی عێراق ناچار دەکات بە داننان بە مافی ئۆتۆنۆمی ÙˆÛ•Ú© سەرەتاییترین فۆرمی خۆبەڕێوەبەری. پاشان Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ کوردستانی بە پشتبەستن بە ئیرادەی خەڵکی کوردستان، دەتوانێت بەشێکی زۆری خاکی داگیرکراوی کوردستان ڕزگار بکات Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ ئۆتۆنۆمی بگۆڕێت بۆ سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵی Ùˆ زیاتر دابەشکردنی دەسەڵاتەکان، تا دەگات بەوەی Ú©Û• Ù„Û• دەستووری ھەمیشەییی عێراق Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٥دا بیچەسپێنێت .

Ù¢-  Ø¦Û•Ùˆ کورتە مێژوویەی Ù„Û• خاڵی یەکەمدا ئاماژەی Ù¾ÛŽ کراوە، Ù„Û• ڕووی بەدەستھێنانەوەی بەشێک Ù„Û• مافەکانه‌وه‌ØŒ بەرەنجامی بوونی ئیرادەیەکی بەھێز بووە Ù„Û• لایەن کوردستانیانەوە. لەناو ئەو مێژووەدا چەندان Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ گەورە Ùˆ مەترسیدار بۆ تێکشکاندنی ئیرادەی میللەتێک ھەبوون، Ú©Û• خۆیان بینیوەتەوە Ù„Û• پرۆسەی بەعەرەبکردن Ùˆ بەبەعسیکردن Ùˆ ڕاگواستن  Ùˆ خاپوورکردنی ھەزاران گوندی کوردستان Ùˆ پرۆسەکانی جینۆساید بە ھەموو فۆرمەکانییەوە Ùˆ گرتنی تاک Ùˆ بەکۆمەڵ Ùˆ Ùˆ ئەشکەنجەدان Ùˆ بەکرێگرتن Ùˆ ھێرشی سوپایی Ùˆ دروستکردنی دەیان ناوچەی قەدەغەکراو Ù„Û• نیشتەجێبوون بونیاتنەدانی پرۆژەی ستراتیژی  Ùˆ پاشان پەراوێزخستنی کورد Ù„Û• پرۆسەی سیاسی، تا دەگات بە نانبڕینی خەڵکی کوردستان Ùˆ سیاسەتی گەمارۆخستنە سەر دانیشتووانەکەی Ùˆ پێشێلکردنی مافە سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ فەرھەنگییەکانی، Ú©Û• دەکرێت بۆ دوو قۆناغ Ù¾Û†Ù„ÛŽÙ† بکرێت: قۆناغی یەکەم: Ù„Û• دروستبوونی دەوڵەتی عێراقەوە دەست Ù¾ÛŽ دەکات، تا ڕووخاندنی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سەددام حوسێن. قۆناغی دووەم: Ù„Û• ڕووخاندنی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ عێراقەوە Ù„Û• Ù©ÛŒ نیسانی ٢٠٠٣وە دەست Ù¾ÛŽ دەکات، تا دەگاتە ئەمڕۆ. Ù„Û• ھەر دوو قۆناغەکەدا، بە گۆڕانی بارودۆخ Ùˆ ھەلومەرجی سیاسی Ù„Û• ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ھەرێمایەتی Ùˆ نێودەوڵەتیدا، ئامانجی دەوڵەتی ناوەند تێکشکاندنی ئیرادەی خەڵکی کوردستان بووە بە چەندین شێواز Ùˆ ئامرازی جیاواز. بەڵام بوونی ئیرادەیەکی پۆڵایین Ù„Û• لایەن کوردستانیانەوە تا دەگات بە ئێستا، بە ھەموو ھەوراز Ùˆ نشێوییەکانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کوردستانەوە، توانراوە ئەم ئیرادەیە ھێشتا زیندوو Ùˆ بەرز بێت Ùˆ تێک نەشکێت .

Ù£- ژینگەی نێودەوڵەتی Ùˆ ئیرادەی کوردستان: Ù„Û• بەشێک Ù„Û• وێستگە گرنگەکاندا دەوڵەتانی گەورەی دونیا هه‌ر لەسەرەتاوە بۆ ئیرادەی خەڵکی کوردستان ھاوسۆز نەبوون، بەڵام کاتێک بەو ڕاستییە گەیشتوون كه‌ Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© ھەیە توانای بەرەنگاربوونە Ùˆ چەسپاندن Ùˆ پراکتیزەکردنی ئیرادەی ھەیە، ناچار بوون بە دروستبوونی دیفاکتۆ مامەڵە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دۆخی نوێ Ùˆ پێشھات Ùˆ گۆڕانکارییە نوێیەکانی گۆرەپانی سیاسیی خەڵکی کوردستان بکەن. کاتێک کوردستان فیدراڵییەتی ڕاگه‌یاند، لەسەر بنەمای پشتیوانیی زلھێزەکانی دونیا نەبوو، بەڵام سەرەنجام ئیرادەی خەڵکی کوردستان ئەو گۆڕانکارییەی خوڵقاند و، دەوڵەتانی گەورە Ùˆ خاوەن کاریگەری Ù„Û• ژینگەی نێودەوڵەتیدا، ÙˆÛ•Ú© دیفاکتۆ مامەڵەیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کرد Ùˆ دانیان پێدا نا. کاتێکیش "Ù¾Û†Ù„ بریمەر" دژی پێشمەرگە  بوو و، Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ دەدا فیدراڵییەتی پارێزگه‌كان Ù„Û• عێراقدا بچەسپێنێت، ئیرادەی سیاسیی کوردستان بوو Ú©Û• ھەوڵەکانی سەر نەگرێت؛ Ù„Û• کاتێکدا ئەو فەرمانڕەوای مەدەنیی ئەمریکییەکان بوو Ù„Û• عێراقدا. کاتێک دەیانویست کورد ئاڵا Ú©Û†Ù†Û•Ú©Û•ÛŒ بەعس ھەڵبکات، ئیرادەی سیاسیی کوردستان بوو نەیھێشت ئەو ئاڵایە Ù„Û• خاکی کوردستان ھەڵبکرێت و، ئاڵاکەیان Ú¯Û†Ú•ÛŒ. کاتێکیش کورد بەفەرمی ئاڵای Ù„Û• کەرکووک ھەڵکرد، مۆڵەتی Ù„Û• ھیچ زلھێزێک وەرنەگرتبوو بۆ ئەنجامدانی ئەو کارە، بەڵام ئیرادەی خەڵکی کوردستان بوو ئەوە بەرجەستە بوو و، ھیچ پەرچەکردارێکی نێودەوڵەتیی توندی بەدوای خۆیدا نەھێنا. ئێستایش کاتێک کوردستان بڕیاری ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی داوە Ùˆ Ù„Û• ٢٥/٩دا ئەنجامی دەدات، تەنیا ئیرادەیەک Ù„Û•Ù… پرسەدا زۆر گرنگ Ùˆ جێی بایەخ بێت، ئیرادە Ùˆ دەنگی خەڵکی کوردستانە، بە تەواوی دەنگ Ùˆ Ú•Û•Ù†Ú¯Û• جیاوازەکانەوە.

Ù¤-  Ø¦ÛŒØ±Ø§Ø¯Û• Ú†Û†Ù† ڕیفراندۆم سەر دەخات؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە، پۆلێنبەندییەک لەسەر سێ ئاست دەکەین:

ئاستی یەکەم: عێراق: ÙˆÛ•Ú© Ù„Û• خاڵی Ù¡ Ùˆ ٢دا بەپوختی ئەوەمان ڕوون کردۆتەوە، بە درێژاییی سه‌ده‌ÛŒ ڕابردوو، عێراق ھەموو فۆرمەکانی تێکشکاندنی ئیرادەی خەڵکی کوردستانی تاقی کردۆتەوە، بەڵام تیایدا سەرکەوتوو نەبووە. زیندووترین ئەرگیومێنت بۆ سەلماندنی ئەم وتەیە ئەوەیە، كه‌ کوردستان Ù„Û• ئێستادا دەسەڵاتی فەرمانڕەوایییەکەی بەسەر زیاتر Ù„Û• ٩٠%ÛŒ خاکەکەی خۆیدا پراکتیزە دەکات، Ú©Û• ھەندێک وێستگەی مێژوویی ھەبووە فەرمانڕەواییی کوردی تیایدا Ù„Û• چەند گوندێک نەترازاوە. پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: ئایا عێراق بە ھەموو قۆناغەکانی ١٠٠ ساڵی ڕابردووی خۆیەوە Ùˆ بە ھەموو توانا دارایی Ùˆ سیاسی Ùˆ سەربازییەکانییەوە، توانیویەتی ئیرادەی ئێمە تێک بشکێنێت Ùˆ ڕێگر بێت Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• ئێمە Ù„Û• ئێستادا لەسەر خاکی خۆمان فەرمانڕەوای خۆمان بین؟ ئەی ئێستا Ú†Û†Ù† دەتوانێت سەرکەوتوو بێت، Ù„Û• کاتێکدا Ù„Û• ڕووی دارایییەوە ÙˆÛ•Ú© جاران بەھێز نییە، Ù„Û• ڕووی سوپایی Ùˆ سیاسییەوە ÙˆÛ•Ú© جاران بەھێز نییە، Ù„Û• ڕووی ئەمنییەوە خاوەنی دەیان Ùˆ سەدان Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ ئەمنیی جۆراوجۆرە؟

ئاستی دووەم: ژینگەی ھەرێمایەتی: Ù„Û• ئێستادا ژینگەی ھەرێمایەتی، Ú† جۆرە ژینگەیەکە؟ ئایا ھەر ئەو ژینگه‌ Ú©Û†Ù†Û• بێبەرژەوەندییە ئابوورییەی جارانە، یان گۆڕانکاریی بنەڕەتیی بەسەردا ھاتووە؟ سووریا Ù„Û• دۆخێکی سەربازی Ùˆ شڵەژانێکی ئەوەندە گەورەی ئەمنیدایە، کێشەکانی خۆی Ù¾ÛŽ چارەسەر ناکرێت و، ناتوانێت ڕووبەڕووی کوردستان ببێتەوە. تورکیا Ùˆ ئێران ئەگەرچی نیگەران Ùˆ ھەتا دژیش بن بەم پرسە، بەڵام خاوەن بەرژەوەندیی ئابووریی گرێدراون بە کوردستانەوە، دۆخی بێبەرژەوەندیی جاران کۆتایی ھاتووە. بڕی ئاڵۆگۆڕی بازرگانیی کوردستان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ھەر دوو دەوڵەت، ١١ ملیارد دۆلاری تێ پەڕاندووە. Ú•Û•Ù†Ú¯Û• بۆ ماوەیەکی Ú©Û•Ù… بە گەمارۆ Ùˆ سزای ئابووری، Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ تێکشکاندنی ئیرادەی خەڵکی کوردستان بدەن، بەڵام سەرەنجام کوردستان چەند زیان بکات ئەوان دە بەرامبەر زەرەرمەند دەبن Ùˆ ناتوانن بەردەوامی بەو سیاسەتە بدەن. دەوڵەتانی عەرەبیش، بەتایبەت کەنداو، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراقدا چەندین گرفتی دیرۆکی Ùˆ ئێستایییان Ù„Û• چەندین بواردا هه‌یه‌ و، ناتوانن ڕاستەوخۆ Ùˆ چڕوپڕ دژ بە خواست Ùˆ ئیرادەی خەڵکی کوردستان ببنەوە.

ئاستی سێیەم: ژینگەی نێودەوڵەتی: Ù„Û• خاڵی Ù£ÛŒ ئەم وتارەدا بەپوختی تیشک خراوەتە سەر دۆخی نێودەوڵەتی و، بەتایبەتیش ھەڵوێستی ئەمریکا Ù„Û•Ù… بابەتەدا. ئەوەی گرنگە بۆ ئەوروپا، بابەتی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعشە Ú©Û• Ù„Û• ناوچەکەدا بە جۆریک Ù„Û• جۆرەکان گۆڕانکاریی بەسەر ڕۆڵیاندا ھاتووە، بەڵام شارەزایانی بواری پەیوەندیی نێودەوڵەتی، ئاماژە بەوە دەدەن Ú©Û• بوونی دەوڵەتی کوردستان، Ù„Û• ڕێکخستنەوەی ناوچەکە Ùˆ سەرلەنوێ دابەشکردنەوەی باڵانسی ھێز Ùˆ بابەتە ئابوورییەکان، بەتایبەت Ù„Û• بواری وزەدا Ù„Û• پلانێکی ستراتیژیدا، Ù„Û• بەرژەوەندیی ئەواندایە و، ناکۆک نییە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دیدگه‌ÛŒ ئەوروپی لەمبارەیەوە.

پوختە: قۆناغی پاش زۆربەی جەنگەکان، قۆناغی دابەشکردنەوە و ڕێکخستنەوەی تەرازووی ھێزە. قۆناغی پاش داعش، ئەوە بە کوردستان دەڵێت کە ھەر ھەوڵێک ھەبێت، پێویستە بۆ شێوازێکی دیکەی پێشکەوتووتر بێت لەو شێوازەی کە ئێستا ھەرێم بە بەغداوە دەبەستێتەوە. ئیرادەی خەڵکی کوردستان خاڵی دەستپێک و سەرەتا و گرنگترین خاڵیشە لە پرسی ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستان؛ لەو ڕوانگەیەوە ئەم ڕیفراندۆمە، ڕیفراندۆمی ئیرادە و بەرەنگاربوونەوە و تێکشکاندنی ئیرادەی خۆسەپێنی و ستەمکارییە .

 
 
« عێراق؛ له‌ ته‌نگژه‌ى بونیاد Ùˆ ته‌نگژه‌ى به‌ڕێوه‌بردندا
« بەمەککەکردنى کەربەلا
« ڕۆژئاواى ئەفریقا؛ پەلهاوێشتنى ئێران Ùˆ سعوودیا Ùˆ ئاییندەى ململانێکان
« ئێران Ù„Û• نێوان دەرفەت Ùˆ ڕێگرییەکان Ù„Û• ئاسیاى ناوەند
« ململانێکانی ئێران Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئازەربایجان
« Ù„Û• تارانەوە بۆ مەنامە، ‌پەڕینەوەی ئێران بۆ ئەوبەری ئاوەکان
« ٧١ ساڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون