PÊNÛS
 
دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشیی  دوو سوپاسالار 
     2017-08-20
پەرویز ڕەحیم

دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشیی  Ø¯ÙˆÙˆ سوپاسالار

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستا له‌ ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانسته‌ سیاسییه‌كان

پێشه‌ÙƒÛŒ:

Ú•Û†Ú˜ÛŒ 15-8-2017 سوپاسالاری گشتیی هێزه‌ Ú†Ù‡‌كداره‌كانی ئێران، Ú˜Ù‡‌نه‌راڵی پاسدار "محه‌مه‌دحسێن باقری"ØŒ به‌ سه‌رۆكایه‌تیی شاندێكی باڵای سه‌ربازی، Ú¯Ù‡‌یشته‌ ئانكارای پایته‌ختی توركیا Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هاوتا توركه‌كه‌ی، Ú˜Ù‡‌نه‌راڵ "هولوسی ئاكار"ØŒ سه‌رۆكئه‌ركانی هێزه‌ Ú†Ù‡‌كداره‌كانی توركیا و، هه‌روه‌ها به‌رپرسانی سه‌ربازی Ùˆ سیاسیی باڵای ئه‌Ùˆ وڵاته وه‌كوو سه‌رۆككۆمار "Ú•Ù‡‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆغان" دیدار Ùˆ كۆبوونه‌وه‌ÛŒ ئه‌نجام دا‌. ته‌وه‌ری سه‌ره‌كیی ئه‌Ù… زنجیره‌ دیدارانه‌یش‌ كه‌ هاوكاته‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سه‌ردانی شاندێكی باڵای سیاسیی توركیا بۆ‌ تاران به‌ سه‌رۆكایه‌تیی "ئۆمێد یاڵچین"ØŒ یاریده‌ده‌ری وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ÛŒ توركیا‌ØŒ بووه‌ته‌ جێگه‌ÛŒ لێكدانه‌وه‌ÛŒ جیاواز له‌ ناوچه‌كه‌ به‌تایبه‌ت له‌ هه‌رێمی كوردستان. به‌ڵام پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ Ú† پاڵنه‌ر Ùˆ هۆكارگه‌Ù„ÛŽÙƒ وای كردووه‌ كه‌ له‌Ù… بارودۆخه‌دا Ùˆ سه‌ره‌ڕای ناكۆكییه‌كانی ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له‌ ڕووی ناسنامه‌یی، سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی و، هه‌روه‌ها له‌ زۆربه‌ÛŒ پرس Ùˆ بابه‌ته‌كانی ناوچه‌كه وه‌كوو پرسی سووریا،‌ به‌رپرسانی باڵای سه‌ربازییان پێكه‌وه‌ ÙƒÛ† ببنه‌وه‌ØŸ لێره‌دا هه‌Ùˆ‌Úµ ده‌ده‌ین پاڵنه‌ر، هۆكار Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر‌ Ùˆ لێكه‌وته‌كانی ئه‌Ù… سه‌ردانه سه‌ربازییه‌‌ Ø´ÛŒ بكه‌ینه‌وه.‌

ته‌وه‌ره‌ فه‌رمییه ڕاگه‌یاندراوه‌‌كان Ùˆ پرسی به‌ئاسایشیكردنی ڕیفراندۆم

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ ڕاگه‌یه‌ندراوی هاوبه‌Ø´ÛŒ هه‌ر دوو لایه‌Ù† بڵاو كرایه‌وه‌ØŒ ته‌وه‌ری سه‌ره‌كیی پرسه‌كان بریتین له‌ سه‌قامگیری Ùˆ ئاسایشی ناوچه‌كه‌ Ùˆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ گرووپه‌ تیرۆریسته‌كان Ùˆ پرسه‌كانی سنوور و، هه‌روه‌ها باسیش له‌ پرسی ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان كراوه كه‌ مه‌ترسییه‌ بۆ ئاسایش Ùˆ سه‌قامگیریی هه‌ر سێ وڵاتی توركیا، ئێران Ùˆ عێراق‌. لێره‌وه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ته‌وه‌ری گفتوگۆكان، ده‌توانین بڵێین كه‌ هه‌موو ئه‌Ùˆ پرسانه‌‌ ده‌كه‌ونه‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ØŒ له‌ ناوخۆ Ùˆ ده‌ره‌وه‌.

 Ù„Ù‡‌ ئه‌ده‌بیاتی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییدا، هه‌ر كات به‌رپرسانی سیاسیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سیاسییه‌وه‌ نه‌توانن پرسێك چاره‌سه‌ر بكه‌Ù† یاخود نه‌یانه‌‌وێت به‌ ڕێكار Ùˆ ڕێوشوێن Ùˆ میكانیزمه‌ ئاسایی Ùˆ یاسایییه‌كان ڕووبه‌ڕووی ببنه‌وه،‌ ئه‌وه‌ ئه‌Ùˆ پرسه‌ وه‌كوو هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌Ùƒ بۆ سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یییان پێناسه‌ ده‌كه‌Ù†. باشترین میكانیزمیش بۆ خستنه‌ناوه‌وه‌ÛŒ پرسێك بۆ چوارچێوه‌ÛŒ ئاسایشی، بریتییه‌ له‌ به‌ئاسایشی Ùˆ سه‌ربازیكردنی ئه‌Ùˆ پرسه‌. ئه‌مه‌یش به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ùˆ ڕوانگه‌ Ùˆ سیسته‌مه‌ گوتارییه‌ زاڵه‌وه‌ ده‌بێت، كه‌ Ú† Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ فاكته‌رێك به‌ مه‌ترسی بۆ سه‌ر مانه‌وه‌ÛŒ Ùˆ به‌رده‌وامیی خۆی ده‌زانێت Ùˆ هه‌ست به‌ دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشی ده‌كات. بۆ ئه‌Ùˆ مه‌به‌سته‌یش به‌Ù¾ÛŽÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌كان ئه‌Ùˆ ئه‌كته‌ر/بكه‌ره‌ ڕێوشوێن Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ تایبه‌ت ده‌گرێته ‌به‌ر. هه‌روه‌ها به‌Ù¾ÛŽÛŒ تێگه‌یشتنی نوخبه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتدار Ùˆ دروستكه‌ری بڕیار Ùˆ ئامانج Ùˆ به‌رژوه‌ندییه‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، ئه‌Ùˆ مه‌ترسی Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شانه‌یش ده‌ستنیشان ده‌كرێن.

لێره‌وه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… تێگه‌یشتنه‌ یاخود ڕوانگه‌وه‌ØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان پرسی سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كانیان (Public Politics) و، هه‌روه‌ها پرسه‌ ئاسایییه‌ سیاسییه‌كانیان (Normal Politics) به‌ئاسایشی (Securitization) Ùˆ سه‌ربازی ده‌كه‌Ù†. ئه‌وه‌یش بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو سه‌ره‌نج Ùˆ توانا ماددی Ùˆ ناماددییه‌كان بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ مه‌ترسییه‌ ته‌رخان بكه‌ین یاخود هۆشداری بدرێته‌ به‌رده‌Ù†Ú¯ (موخاته‌ب)ÛŒ ئه‌Ùˆ مه‌ترسییانه‌. لێره‌ Ú•Û†ÚµÛŒ زمان Ùˆ گوتار، Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ ‌هه‌یه‌ بۆ ڕازیكردنی لایه‌نه‌كان Ùˆ ڕای گشتی؛ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ نیشان بده‌Ù† كه‌ ئه‌Ùˆ پرسه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌دایه‌ Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ له‌سه‌ر ئاسایشی وجوودی (Existential Threat)ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌.

هه‌ڵكشان Ùˆ داكشان له‌ په‌یوه‌ندییه‌كاندا

په‌یوه‌ندییه‌كانی توركیا Ùˆ ئێران له ‌سه‌ره‌تای هاتنه‌سه‌ركاری حزبی داد Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانه‌وه‌ په‌ره‌سه‌ندنی به‌خۆیه‌وه‌ بینی؛ بۆ نموونه‌ ناوبژیوانی Ùˆ نێوه‌ندگیریی توركیا له‌ پرسی ئه‌تۆمیی ئێران Ùˆ هه‌ڵوێسته‌ دژه‌-ئیسڕائیلییه‌كانی ئه‌ردۆغان Ùˆ په‌ره‌پێدانی ئاڵوگۆڕه‌ سیاسی Ùˆ بازرگانییه‌كانی نێوانیان، به‌ڵام ڕووداوه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی، به‌تایبه‌ت له‌ پرسی سووریا، په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌Ù… دوو وڵاته‌ÛŒ تووشی هه‌ڵكشان Ùˆ داكشان كرد. توركیا زیاتر له‌ 900 كیلۆمه‌تر سنووری له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سووریا هه‌یه‌ Ùˆ ئاڵوگۆڕ Ùˆ هاوكێشه‌كانی سووریا، به‌تایبه‌ت پرسی سیاسیی كورد له‌Ùˆ وڵاته‌ØŒ به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ÙƒÛŒ ئاسایشی Ùˆ سه‌ربازی بۆ سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی خۆی ده‌زانێت. له‌ هه‌مان كاتیشدا ئێران له‌ پرسی سووریادا به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ توركیا، پاڵپشتی له‌ Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ ئه‌سه‌د ده‌كات بۆ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ ده‌ریای ناوه‌ڕاست Ùˆ باڵاده‌ستی له‌ هیلالی شیعه‌ Ùˆ گوشارخستنه ‌سه‌ر ئه‌مریكا Ùˆ وڵاتانی سوننه ‌Ùˆ به‌تایبه‌ت ئیسڕائیل كه‌ به پرسێكی گرێدراو به‌‌ ئاسایشی وجوودیی خۆی ده‌زانێت.

ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ سه‌ر‌نجه،‌ پرسی سووریا گرێدراوی پرسی قووڵاییی ستراتیژیی هه‌ر دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی توركیا Ùˆ كۆماری ئیسلامیی ئێرانه‌. به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ناڕاسته‌وخۆ، توركیا به‌ پاڵپشتی له‌ ئۆپۆزیسیۆنی سووریا و، ئێران به‌ پاڵپشتی له‌ حكوومه‌تی سووریا، له‌ به‌ره‌ÛŒ دژی یه‌كترن.

هاوكێشه‌ ئاسایشییه‌كانی نێوان توركیا Ùˆ ئێران

  1. خاڵه‌ ناكۆكه‌كان

یه‌كه‌Ù…: توركیا له ‌سه‌ره‌تای ساڵی 1923‌وه‌ له ‌به‌ره‌ÛŒ ڕۆژاوادایه‌ Ùˆ  Ù„Ù‡‌ هه‌مان كاتیشدا ئه‌ندامی ناتۆیه‌. هه‌روه‌ها توركیا له‌ ساڵی 1949 ئیسڕائیلی به‌فه‌رمی ناسیوه‌ Ùˆ په‌یوه‌ندیی توندوتۆڵی (سه‌ره‌ڕای هه‌ندێ قۆناغ) له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌دا هه‌یه‌. هه‌روه‌ها له‌ توركیا حزبی ده‌سه‌ڵاتدار نوێنه‌رایه‌تیی خوێندنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ "ئیسلامی سیاسی" ده‌كات كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كۆماری ئیسلامیی شیعیدا ناكۆكه‌. له‌ پاڵ ئه‌مه‌یش، توركیا خۆی به‌ مۆدێلی حوكمڕانی له‌ جیهانی ئیسلام داده‌نێت و، كۆماری ئیسلامیش خۆی به‌ ناوه‌ندی ڕێبه‌رایه‌تیی جیهانی ئیسلام Ùˆ به‌ره‌ÛŒ دژه‌ڕۆژاوایی Ùˆ دژه‌ئیسڕائیلی پێناسه‌ ده‌كات. سه‌رەڕ‌ای ئه‌وه‌یش سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی توركیا "لائیك"Ù‡ و، به‌ها لیبراڵ Ùˆ دیموكراسییه‌كان‌ كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌ها ئیسلامی Ùˆ شۆڕشگێڕانه‌كانی كۆماری ئیسلامیی ئێراندا ناته‌بایه‌.

دووه‌Ù…: توركیا ترسی له‌ زاڵبوونی ئێران له ناوچه‌ÛŒ ده‌ره‌وه‌ÛŒ نزیكی خۆی‌ (سووریا) له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌ره‌ÛŒ ناسراو به‌ "به‌ره‌ÛŒ به‌رگرییه‌وه"‌ هه‌یه‌. ئه‌مه‌یش وا ده‌كات توركیا له ‌لایه‌Ù† ئێرانه‌وه‌ له‌ عێراق Ùˆ سووریا و، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هاوپه‌یمانه‌كانی وه‌كوو حزبوڵڵای لوبنان Ùˆ حكوومه‌تی عێراق Ùˆ ته‌نانه‌ت كورده‌كانه‌وه (په‌یه‌ده‌)ØŒ‌ له‌ جیهانی عه‌ره‌بی-ئیسلامیی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست داببڕێت. هه‌روه‌ها توركیا له‌ عێراقیش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ توركمان Ùˆ سوننه‌كان Ùˆ هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ ناوچه‌یه‌ÙƒÛŒ نفووزی بۆ خۆی پێناسه‌ كردووه‌ØŒ كه‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ هیلالی شیعی Ùˆ پرۆژه‌ÛŒ ئێران له‌ ناوچه‌كه‌دا ده‌كات. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ÛŒ ئێران، توركیا به‌ هاوكاری داعش Ùˆ گرووپه‌ توندڕه‌وه‌كان تۆمه‌تبار ده‌كات.

  1. خاڵه‌ هاوبه‌شه‌كان

یه‌كه‌Ù…: پرسی كورده‌كان، له‌ سه‌ره‌تای دروستبوونی توركیاوه‌ به‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ترین پرسی ناوخۆییی توركیا و، به‌ Ù‡Û†ÛŒ هاوكێشه‌ ناوچه‌یییه‌كانیشه‌وه‌ به‌ پرسی ناوچه‌ییی توركیا داده‌ندرێت. بۆیه‌ گۆڕانكارییه‌كانی ئه‌Ù… دوایییه‌ Ùˆ پاشان پرسی كورد Ùˆ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌ككردن Ùˆ یارمه‌تیدانی ئه‌مریكا به‌ كورده‌كان له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژه‌تیرۆر  و، هه‌روه‌ها بوونی كورد له‌ ئێران، بووه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌مه‌Ú• پرسی كورد له‌ عێراق هه‌ستیار بن؛ به‌تایبه‌ت پرسی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ ڕیفراندۆم كه‌ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ØŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ناوخۆیی Ùˆ ته‌نانه‌ت ئاسایشی ناوچه‌یی Ùˆ هاوكێشه‌ جیۆسیاسییه‌كان ده‌كات، چونكه‌ توركیا له‌ ڕابردوودا وه‌كوو ئه‌ندامی ناتۆ، Ú•Û†ÚµÛŒ  قه‌ڵغانی له‌ هه‌مبه‌ر سۆڤیه‌تی پێشوو Ùˆ ڕووسیای ئێستا Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ ئیسلامی توندڕه‌Ùˆ Ùˆ سیاسی Ùˆ تیرۆر و، له‌ ناوچه‌ÛŒ قه‌وقاز Ùˆ ده‌ریای Ú•Ù‡‌Ø´ له‌ هه‌مبه‌ر ئه‌وروپا له‌ ئه‌ستۆ گرتبوو.

به‌ڵام گۆڕانكارییه‌كانی ئه‌Ù… دوایییه‌ Ùˆ نزیكبوونه‌وه‌كانی ئێران Ùˆ ڕووسیا Ùˆ توركیا له‌ یه‌كتری و، هه‌روه‌ها سیاسه‌ت Ùˆ هه‌ڵویسته ‌ناوخۆیی Ùˆ ناوچه‌یییه‌كانی حزبی داد Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدان، ئه‌مریكا، ئه‌Ùˆ‌روپا Ùˆ ناتۆی تووشی نیگه‌رانی كردووه‌. به‌Ù… پێیه،‌ پرسی داهاتووی ڕۆژاوای كوردستان Ùˆ په‌كه‌كه‌ بۆ توركیا و، پرسی په‌ژاك Ùˆ حزبه‌ كوردییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان بۆ ئێران له‌ ڕووی ئاسایشییه‌وه‌ پێكه‌وه‌گرێدراوه‌ Ùˆ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی (ناوخۆیی)ÛŒ هه‌ر دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ هه‌روه‌ها ناوچه‌ÛŒ نفووزیان له‌ عێراق Ùˆ سووریا ده‌بێت.

دووه‌Ù…: پرسی ئابووری Ùˆ وزه،‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ پرسانه‌یه‌ كه‌ هه‌ر دوو لایه‌Ù† پێكه‌وه‌ گرێ ده‌دات. به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ ئێران هه‌نارده‌كا‌ری وزه‌یه‌ Ùˆ توركیا به‌كارهێنه‌ر و، له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دیپلۆماسیی ناسراو به‌ Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌كانی وزه‌ Ùˆ ئاسایشی وزه‌وه‌ØŒ ئه‌Ù… پرسه‌ÛŒ كردۆته‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی خۆی. ئه‌Ù… پرسه،‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ گرنگی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئێرانیش Ù¾ÛŽÙƒ دێنێت. له ‌هه‌مان كاتیشدا سه‌ربه‌خۆییی كورده‌كان له ‌هه‌رێمی كوردستان Ùˆ ستاتۆی دیفاكتۆی كورده‌كانی ڕۆژاوای كوردستان له‌ سنووری ئاسایشیی توركیا Ùˆ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ ده‌ریای ناوه‌ڕاست، ده‌توانێت هه‌موو ئه‌Ùˆ هاوكێشانه‌ بگۆڕێت.

 ØªÙˆØ±ÙƒÛŒØ§ ئێستا Ù‡ÛŽÚµÛŒ گواستنه‌وه‌ÛŒ وزه‌ÛŒ عێراق، ئێران، توركمانستان، ئازه‌ربایجان، ڕووسیا Ùˆ قه‌زاقستانه‌. هه‌روه‌ها توركیا Ùˆ ئێران گرێبه‌ستی 21 ملیارد دۆلارییان له‌سه‌ر گازی سروشتی هه‌یه و، پلانیان هه‌یه‌ له‌ ڕووی بازرگانی Ùˆ ئابوورییشه‌وه قه‌باره‌ÛŒ ئاڵوگۆڕه‌كانیان‌ له‌ 10 ملیارد دۆلار له‌ ساڵی 2010وه‌ØŒ بگاته‌‌ 20 ملیارد دۆلار له‌ ساڵانی داهاتوودا‌. به‌ڵام به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی هه‌رێمی كوردستان، ده‌توانێت ئه‌Ù… هاوكێشه‌ جیۆئێكۆنۆمییانه‌ بگۆڕێت Ùˆ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر پرسه‌ جیۆسیاسییه‌كان هه‌بێت؛ به‌تایبه‌ت به‌ سه‌رنجدان له‌ كۆتاییی داعش له‌ عێراق Ùˆ سووریا Ùˆ یارمه‌تیی ئه‌مریكا بۆ كورده‌كانی ڕۆژاوا. هه‌روه‌ها توركیا له‌ ساڵی 2013 به‌ قه‌باره‌ÛŒ زیاتر له‌ 12 ملیارد و، له‌ ساڵی 2016دا نزیكه‌ÛŒ 6 ملیارد دۆلار ئاڵوگۆڕی بازرگانیی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێمی كوردستاندا هه‌بووه. له‌ هه‌مان كاتدا ئێرانیش، له‌ ساڵی 2013دا نزیكه‌ÛŒ 9 ملیارد Ùˆ له‌ ساڵی 2016دا نزیكه‌ÛŒ 1.5 ملیارد دۆلاری ئه‌مریكی، ئاڵوگۆڕی بازرگانیی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێمی كوردستان هه‌بووه‌. ‌

سێیه‌Ù…: به‌Ù¾ÛŽÛŒ ناسنامه‌ÛŒ حزبی ده‌سه‌ڵاتدار له‌ توركیا Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی كۆماری ئیسلامی، به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ستراتیژیی ئیسڕائیل له‌ ناوچه‌كه‌ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ داهاتووی ئیسڕائیل له‌ باشووری كوردستان، له‌ نێوان توركیا Ùˆ ئێراندا بابه‌تێكی زۆر هه‌ستیاره،‌ كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكارییه‌كانی ناوچه‌كه،‌ هه‌ستیاریی ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ÛŒ له‌سه‌ر پرسی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان زیاتر كردۆته‌وه‌. توركیا ئێستا خۆی له‌Ùˆ كارته ‌(واته‌ ئه‌مریكا، ناتۆ Ùˆ ئیسڕائیل) سوود وه‌رده‌گرێت، به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ دۆزینه‌وه‌ÛŒ جێگره‌وه‌ÛŒ توركیا له ‌لایه‌Ù† ناتۆ Ùˆ ئه‌مریكا Ùˆ ئیسڕائیل، هه‌موو هاوكێشه‌ ئاسایشییه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌دا تێك ده‌دات. له ‌لایه‌Ùƒ ئێران تووشی دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشی ده‌بێت، هیلالی شیعی ده‌پچڕێت، چیتر كارتی گوشاری كرده‌یی له‌به‌رده‌ست نابێت و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ توركیا له‌ ئاسایشی ناوچه‌یی Ùˆ ناوخۆییی خۆی نادڵنیا ده‌بێت؛ چونكه‌ گوته‌یه‌ÙƒÛŒ ناودار له‌Ùˆ بواره‌دا هه‌یه‌ كه‌ Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ توركیا Ùˆ ئیسڕائیل به‌ Ù‡Û†ÛŒ پێویستییان به‌ یه‌كتری، په‌یوه‌ندیی ستراتیژییان پێكه‌وه‌ هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام سروشتی هاوپه‌یمانێتییان نییه‌. 

چواره‌Ù…: هاوكێشه‌ÛŒ ڕووسیا، ئێران Ùˆ توركیا له ‌ناوچه‌كه‌دا، خاڵێكی تره‌ كه‌ ده‌توانێت ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له‌ یه‌كتری نزیك بكاته‌وه‌. هاوكارییه‌كانی توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌Ù… دوایییه‌ Ùˆ له‌ هه‌مان كاتدا ئێران Ùˆ ڕووسیا له‌ هه‌مبه‌ر ڕۆژاوا، وای كردووه‌ كه‌ پرسه‌ ئاسایشییه‌كانیان هاوبه‌Ø´ بێت. به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، توركیا Ùˆ ئێران له‌ كۆمه‌ÚµÙ‡‌یه‌ÙƒÛŒ ئاسایشیی ناوچه‌ییی هاوبه‌شدان؛ به‌Ù… واتایه‌ كه‌ په‌یوه‌ندیی ئاسایشی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ نزیكایه‌تیی جوگرافییان هه‌یه‌. له‌Ù… ڕووه‌وه‌ توركیا، ئێران Ùˆ ڕووسیا مه‌ترسی Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ ئاسایشییه‌ هاوبه‌شه‌كان له‌Ùˆ ناوچه‌یه‌دا كۆیان ده‌كاته‌وه‌.

كۆبه‌ند:

پاش ڕاگه‌یاندنی هه‌ڵوێستی نه‌رێنیی هه‌ر دوو وڵاتی توركیا Ùˆ ئێران ده‌رباره‌ÛŒ پرسی ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان، دیداری به‌رزترین به‌رپرسانی سه‌ربازیی دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی توركیا Ùˆ كۆماری ئیسلامیی ئێران به‌ Ù‡Û†ÛŒ هاوكێشه‌ ئاسایشی Ùˆ جیۆسیاسییه‌كانی ناوچه‌كه،‌ سه‌ره‌ڕای كێبڕكێ Ùˆ ململانێ Ùˆ ناكۆكیی ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له‌سه‌ر‌ Ú†Ù‡‌ندین پرس Ùˆ بابه‌ت و، ڕاگه‌یاندنی ته‌وه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی گفتوگۆكانیان ده‌رباره‌ÛŒ سنوور، تیرۆر، ڕیفراندۆم Ùˆ... به‌Ù¾ÛŽÛŒ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ گوتارییه‌كانی هه‌ردوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، ده‌ر‌بڕی به‌ئاسایشیكردنی پرسی كورده‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا‌.

 Ø¦Ù‡‌مه‌یش به‌ واتای ئه‌وه‌ دێت كه‌ له ‌لایه‌Ùƒ ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ هه‌موو ناكۆكییه‌ سیاسییه‌كانیان به‌ Ù‡Û†ÛŒ گرنگیی پرسی ئاسایش Ùˆ مه‌ترسییه‌ ئاسایشییه‌ هاوبه‌شه‌كانیان ده‌خه‌نه‌ په‌راوێزه‌وه‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌ واتای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو میكانیزم Ùˆ ڕێوشوێنێكی سیاسی Ùˆ سه‌ربازی بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی، ده‌گرنه ‌به‌ر. ته‌نانه‌ت ده‌توانن كار له‌سه‌ر پێدانی ئیمتیاز له‌سه‌ر پرسه‌ ناكۆكه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتری بكه‌ن؛ بۆ نموونه‌ له‌ سووریا Ùˆ دابه‌شكردنی ناوچه‌ÛŒ نفووز و، پاشان له‌ عێراق له‌ پرسی سوننه‌كان Ùˆ توركمانه‌كاندا. ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ خاڵی Ù¾ÛŽÙƒÚ¯Ù‡‌یشتنی ئه‌Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییانه‌یه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی ئه‌Ùˆ دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ØŒ پرسی سه‌ربه‌خۆییی باشووری كوردستانه‌ كه‌ به ‌بڕوای ئه‌Ùˆ دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ئاسایشی ناوخۆیی Ùˆ ناوچه‌یییان هه‌یه‌.

 Ø¨Ù‡‌ڵام نابێت له‌بیرمان بچێت كه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ پێكناكۆكان له‌ عێراق Ùˆ سووریا Ùˆ به‌گشتی ناوچه‌كه‌دا و، هه‌روه‌ها كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كانیان Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌ هاوبه‌Ø´ÛŒ Ùˆ هاوپه‌یمانێتیی ته‌واویان ده‌گرێت. له‌Ùˆ بارودۆخه‌یشدا هه‌ر یه‌كه‌ له‌Ùˆ دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته،‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆی بپارێزێت. به‌Ù¾ÛŽÛŒ سروشتی ناسنامه‌یی Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ به‌Ù… پێیه‌ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ دۆستایه‌تی Ùˆ دوژمنایه‌تی Ùˆ هاوپه‌یمانێتییه‌كانیشان، هه‌ر هاوكارییه‌ÙƒÛŒ ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ØŒ سنووردار Ùˆ كاتی ده‌بێت Ùˆ كورد ده‌توانێت سوودی Ù„ÛŽ وه‌ربگرێت؛ به‌تایبه‌ت له‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ ناسنامه‌یییه‌ ڕۆژاوایی Ùˆ سێكیولاره‌كه‌ÛŒ توركیا Ùˆ هاوپه‌یمانه‌ ڕۆژاوایییه‌كانی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له ‌پاڵ پێداویستییه‌ ئابوورییه‌كان Ùˆ پرسه‌كانی وزه‌ Ùˆ ئاسایش و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ له‌ په‌راوێزبوونی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئێران Ùˆ دژ‌ایه‌تیی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له ‌لایه‌Ù† ئه‌مریكا Ùˆ ئیسڕائیله‌وه‌. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ بارودۆخی ناله‌باری ئابووریی ئێران Ùˆ پێویستییه‌كانی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ به‌ بازرگانی Ùˆ وه‌به‌رهێنان Ùˆ‌ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی ئابووری.

هه‌رێمی كوردستان، نابێت ئه‌وه‌ له‌بیر بكات كه‌ له‌ هه‌ر دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا قووڵاییی ستراتیژی هه‌یه‌Ø› بۆیه‌ ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌یش له‌ هه‌مبه‌ر پرسی ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆییی كوردستاندا تووشی دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشی بوونه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ پرسه‌ هاوبه‌شه‌كانیان ده‌توانێت خاڵی ناكۆكی بێت له‌ نێوانیاندا، بۆ نموونه‌ سووریا، عێراق، لوبنان، فه‌ÚµÙ‡‌ستین Ùˆ هتد.

 Ù„Ù‡‌ كۆتاییدا ده‌توانین بڵێین كه‌ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ تێگه‌یشتنی باو، دڵه‌ڕاوكێیه‌كانی كۆماری ئیسلامی له‌مباره‌یه‌وه،‌ زۆر زیاترن له‌ توركیا. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ توركیا به‌ Ù‡Û†ÛŒ ناسنامه‌ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ جیۆسیاسییه‌كه‌ÛŒ Ùˆ پێویستییه‌كانییه‌وه‌ØŒ باشتر ده‌توانێت مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پرسی سه‌ر‌به‌خۆییدا بكات، به‌ڵام كۆماری ئیسلامی، لانی كه‌Ù… له‌Ù… قۆناغه‌دا هه‌موو هه‌ÙˆÚµÛŽÙƒ بۆ شكستی پرۆسه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی ئه‌نجام ده‌دات؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان به‌ مه‌ترسیی وجوودی بۆ ئاسایشی ناخویی Ùˆ هاوسه‌نگیی هێزه‌ ناوچه‌یییه‌كان ده‌زانێت.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون