PÊNÛS
 
دەوڵەت Ùˆ زەمینەسازییەکانی 
     2017-08-16
ئاری ڕەفیق - عەبدولڕەزاق محەمەد

دەوڵەت و زەمینەسازییەکانی

 

عەبدولڕەزاق محەمەد – دکتۆرا Ù„Û• کۆمەڵناسی

ئاری ڕەفیق - ماستەر لە کۆمەڵناسی

زنجيرەى یەکەم لە دوو زنجيرە

بە درێژاییی مێژوو، کۆمەڵگەکان هەوڵیان داوە کە لە بەرزترین و تۆکمەترین ئاست و قاڵب خۆیان دابڕێژن. بەو مانایەی کە ئەم خۆڕێکخستنە ببێتە سەرچاوەیەکی دڵنیایی بۆ باشتر کارابوونی ئۆرگانەکانی ستراکتۆری کۆمەڵگە و، لەوێیشەوە بەرەو پێشکەشکردنی باشترین خزمەتگوزاری بە تاکەکانی کۆمەڵگە، هەر لە دڵنییایی و ئاسایش و ئاسوودەیییەوە بگرە، تا دەگاتە ئاستە جیاجیاکانی خزمەتگوزاری بەپێی ئەو قۆناغەی کە واقعی کۆمەڵگە تێیدا گوزەری کردووە.

دەتوانین بڵیین کە چەمکی "دەوڵەت" هەم نوێیە و هەمیش نوێ نییە؛ نوێ نییە لەو چوارچێوەی کە بیرمەند و فەیلەسووفانی وەک ئەفڵاتۆن (٣٤٧-٤٢٩ پ.ز) قسەوباسی خۆیانیان لەسەر کردووە و باسی زەرورەتی دەوڵەت و بنەماکانیان خستۆتە بەر دید (بەپێی واقعی ئەو سەردەمە)، هەمیش نوێیە بەو مانایەی کە ئێمە دەمانەوێت باسی بکەین لەسەر بنەمای دەوڵەتی مۆدێرن، کە هەڵقووڵاوی ئەو پێشکەوتنە زۆروزەوەندە فیکری و تەکنەلۆژی و مەنتیقییانەی سەردەمە.

"دەوڵەت" گرنگترین ڕێکخستنی سیاسیی کۆمەڵگەیەكه‌ØŒ Ú©Û• ناکرێت بە هیچ کام Ù„Û• ڕێکخستنەکانی دیکە بەراورد بکرێت؛ ئەمەیش بە لەبەرچاوگرتنی ئەو دەسەڵاتەی لەناو کۆمەڵگەدا هەیەتی Ùˆ Ù„Û• بەرامبەر تاکەکان Ùˆ ئۆرگان Ùˆ ڕێکخستنەکانیدا مومارەسەی دەکات. گرنگیی دەوڵەت لەوەدایە Ú©Û• بەرزترین پایەی کۆمەڵگەیە Ùˆ هۆکاری سەرەکییە بۆ بەرزڕاگرتنی ماکەکانی هەر نەتەوەیەک و، هەروەها شوورەیەکی تۆکمەیە بۆ پاراستنی نەتەوە Ù„Û• هێز Ùˆ مەترسیی دەرەکی. زیاتر لەوەیش، ناچارکردنی ئەوانی ترە بۆ مامه‌ڵەکردنێکی هاوسەنگ Ù„Û• نێوان نەتەوەکان. هەر لێرەیشەوەیە Ú©Û• پەیوەندییە فەرهەنگییەکان قایم دەبن، بەرژەوەندیی هاوبەش دروست دەبێت Ùˆ دواجار نەتەوە دەبێتە تاڵێکی ئەو تۆڕە بەهێزەی Ú©Û• Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت "پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، یان جیهانییەکان"ØŒ Ú©Û• خۆی Ù„Û• چەندین ڕووی ÙˆÛ•Ú© پەیوەندیی ئابووری-سیاسی- فەرهه‌نگیدا دەبینێتەوە. بەپێچەوانەیشەوە، غیابی دەوڵەت بۆ نەتەوە، فاکتەرێکی سەرەکییە بۆ ئەوەی بە تێپه‌ڕبوونی زەمەن نەتەوەیەک Ú•Û†ÚµÛŒ لەسەر شانۆی Ú¯Û•Ù„ Ùˆ نەتەوەکان بەرەو كاڵبوونەوە Ùˆ هەندێک جار نەمانیش بچێت.

دەوڵەت چییە؟

Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەی Ú©Û• فۆرمۆله‌كردنی Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ دەوڵەت تا ڕاددەیەک جۆراوجۆرە Ùˆ بە گۆڕانی زانستەکان Ùˆ پسپۆرییەکان دەگۆڕێت، بەڵام هەموویان Ù„Û• چەند خاڵێکی سەرەکیدا Ú©Û• پێکهاتەی سەرەکیی دەوڵەتن یەکدی دەگرنەوە. Ù„Û•Ù… ڕوانگەيەوە، دەتوانین خاڵە هاوبەشەکانیان ئاوا بناسێنین Ú©Û• دەوڵەت:

بریتییە Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© Ù„Û• تاکەکەس Ú©Û• بە شێوەیەکی بەردەوام Ù„Û• شوێن Ùˆ هەرێمێکی دیاریکراودا نیشتەجێن Ùˆ Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• دەژین Ùˆ دەستەیەکی ڕێکخراو بەسەریانەوەن Ú©Û• دەسەڵاتیان هەیە Ùˆ Ù¾ÛŽÛŒ دەڵێن حکوومەت. کەواتە دەوڵەت باڵاترە Ù„Û• حکوومەت؛ بەو مانایەی Ú©Û• "دەوڵەت" نوێنەرایەتیی سەرجەم دامودەزگه‌ Ùˆ ئۆرگانەکان دەکات، تەنانەت ئەگەر حکوومەتیش نەبێت. بە زمانێکی سادەتر، حکوومەت ئەو دەسەڵاتەیە Ú©Û• بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت دادەڕێژرێت. دەوڵەت هەر دەمێنێت Ùˆ بەردەوام دەبێت، ئەوەی دەگۆڕێت دەسەڵاتی سیاسی Ùˆ حکوومەتەکانن. حکوومەت بەشێکە Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ بە مانای ئەو عەقڵە دێت Ú©Û• ئیدارەی دەوڵەت دەکات.

ماکیڤر دەڵێت: "دەوڵەت ڕێکخستنێکی گشتگیرتر Ùˆ بەرفراوانترە Ù„Û• حکوومەت؛ بە جۆرێک Ú©Û• دەستوور Ùˆ یاساگەلێکی تایبەت بە خۆی هەیە، هەروەها Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ تایبەت بە خۆی هەیە بۆ پێکهێنانی حکوومەت Ùˆ سەپاندنی هێژموونیى خۆی بەسەر هاوڵاتیانیدا." Ù„Û• دونیای ئەمڕۆدا پێویستی بۆ "دەوڵەت"ØŒ چەندە وەکوو مافێک ڕادەنوێنرێت بۆ ئەو نەتەوانەی Ú©Û• ماکەکانی نەتەوەیان تێدا وەدی دێت، هێندەیش وەکوو فاکتەری سەرەکی بۆ ‌هێنانەدیی خۆشگوزەرانی Ùˆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری Ùˆ بەرزکردنەوەی ئاستی ژیانی ئابووری- کۆمەڵایەتی، سیاسیی تاکەکانی نەتەوە دەخرێتە بەر دید. هەبوونی "دەوڵەت" بە ستایلە مۆدێرنەکەی، Ù†Û•Ú© هەر بە مانای پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی دێت بەڵکوو هۆکاری سەرەکیی ئەنجامدانی چالاکی Ùˆ دروستکردنی پەیوەندیی نێودەوڵەتییە، چونکە Ù„Û• سەردەمی ئێستادا ناتوانرێت هیچ پەیوەندی Ùˆ بەرژەوەندییەکی دەرەکی، Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی بەردەوامیی بۆ بکرێت ئەگەر تەنیا لەسەر ئاستی نەتەوە بێت؛ ئەمە Ù„Û• کاتێکدا Ú©Û• ئەگەر ئەم پەیوەندی Ùˆ بەژەوەندییانە  لەسەر ئاستی دەوڵەت بێت، Ú¯Ù‡‌رەنتیی بەردەوامییان زۆر زیاترە.

ئاخافتن لەسەر دەوڵەت و ڕەگەز و بنەما و ڕەهەندەکانی، قسەوباسی زۆر هەڵدەگرێت و زۆر بیروڕای جیاوازیشی لەسەرە. ئەم جیاوازییانەیش سەرچاوەکانیان دەگەڕێتەوە بۆ جیاوازیی زەمەن و ئاستەکانی پێشکەوتنی کۆمەڵگە و جیاوازییە زانستییەکان. هەموو ئەمانە، دەکرێت لە دووتوێی پەرتووکێک، یان توێژینەوەیەکی زانستی بخرێنە بەر دید و، لێرەدا جێگەی هەڵوەستەلەسەرکردنی ئێمە نییە، بەڵکوو ئەوەی ئێمە دەمانەوێت لە چەند دەربڕینێکی بابەتی و زانستییانە بیخەینە ڕوو، ئەوەیە کە بزانین لە هەرێمی کوردستاندا تا چەند زەمینەسازی بۆ دەوڵەت کراوە و، کامەن ئەو بوار و سێکتەرانەی دەستپێشخەرییان بۆ کراوە و، دەکرێت وەکوو دەستکەوت لێیان بڕوانرێت و، کێهان بواریش ماون و پێویستە هەموو لایەک (حکوومەت، حزبەکان، ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، سەندیکاکان، ميدياكان، هاوڵاتییان بەگشتی) بە هەماهەنگیی یەکدی کاری جددیی بۆ بکەن. هەموو ئەمانەیش بۆ ئەوەی ببنە پاکانەگەلێکی سەردەمییانە بۆ خواست و داواکردنی دەوڵەت.

ئەو هەنگاوانەى لە هەرێمى كوردستان نراون، وەک بەشێک لە زەمینەسازییەکانى دەوڵەتێکى مەدەنى

یەکەم/ لەبارەى ڕێکخراوەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ مەدەنى:

یەکێک Ù„Û• سیما Ùˆ پایەکانى دەوڵەتى مۆدێرن Ú©Û• بەکردەیى ئەو فاکتەى نیشانى ڕاى گشتیى  ناوخۆیى Ùˆ دەرەکى دابێ، Ú©Û• باوەڕى بە سیستەمێکى سیاسیى نوێ هەیە، خۆشکردنى زەمینەى کارکردنى ئۆرگانە مەدەنییەکان Ùˆ پشتیوانیلێکردنیەتى. هەرێمى کوردستان تا Ú•Û†Ú˜Ù‰ ڕاپەڕینى 1991ØŒ ئەوەى Ù¾ÛŽÙ‰ دەگوترێ بەها Ùˆ دامەزراوەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ مەدەنى، وجوودى نەبووە، جگە Ù„Û• چەند ڕێکخراوێکى قوتابیان Ùˆ لاوان Ùˆ چەند سەندیکایەکى کارتۆنیى سەر بە ڕژێمى بەعسى ئەوکات. بۆیە یەکێک Ù„Û• شانازییەکانى هەرێمى کوردستان دامەزراندنى هەزاران ڕێکخراوى مەدەنى Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ پیشەیى Ùˆ ناوەندى ڕووناکبیرى Ùˆ سەندیکا Ùˆ یەکێتى Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ جۆراوجۆرى مەدەنییە. هەر ئەوەیش نا، دەرکردنى سێ یاساى تایبەت بەکارکردنى ڕێکخراوەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ مەدەنى Ùˆ خۆگونجاندن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو میکانیزمە نوێیانەى Ú©Û• Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مۆدێرندا کاریان Ù¾ÛŽ دەکرێ، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ دەرکردنى یاساى نوێ Ùˆ سەردەمییەوە، بەم شێوەیەى خوارەوە:

Ú•‌-     دەرکردنى یاساى ژمارە 18Ù‰ ساڵى 1993Ù‰ تایبەت بە کارکردنى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• Ùˆ یەکێتییە پیشەیییەکان Ùˆ سەندیکا Ùˆ ناوند Ùˆ بنکە ڕۆشنبیرییەکان. ئەم یاسایە سەره‌تایەکى گرنگ بوو بۆ کردنەوەى دەرگه‌کانى کارکردنى ئۆرگانە مەدەنییەکان.

ب‌-    دەرکردنى یاساى ژمارە 15Ù‰ ساڵى 2001ØŒ Ú©Û• تایبەت بوو بە کارکردنى ڕێکخراوەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ مەدەنى. ئەم یاسایە وای کرد، ڕێکخراوە مەدەنییەکان Ù„Û• ڕووى سیستەمى کار Ùˆ پەرەپێدانى توان مرۆیییەکانەوە، جیا بکاتەوە Ù„Û•Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• Ùˆ یەکێتییە پیشەیی Ùˆ سەندیکایانەى Ú©Û• بەپێى یاساکەى پێشوو زەمینەى یاسایییان بۆ خۆش کرابوو.

ت‌-    دەرکردنی یاساى ژمارە 1Ù‰ ساڵى 2011. ئەم یاسایە بە نوێترین Ùˆ سەردەمیترین یاساى تایبەت بە کارکردنى ڕێکخراوەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستان دادەنرێ و، هەتا لەسەر ئاستى وڵاتانى هەرێمیش، چونکە تا ئەوپەڕى توانا، زەمینەى بۆ هەر گرووپ Ùˆ تاکێکى ئەم کۆمەڵگەیە خۆش کردووە، Ú©Û• بیەوێ Ù„Û• کایە Ùˆ ناوەندى ئۆرگانە مەدەنییەکاندا ئەسپى خۆى تاو بدات. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەرکردنى ئەم یاسایەیشدا، ڕاستەوخۆ یاساکەى پێشووترى هه‌ڵوه‌شێنرایه‌وه‌.

Ù„Û• سەرەتاى دامەزراندنى حکوومەتى هەرێمى کوردستان Ùˆ کارابوونى پەرلەمانى کوردستانەوە تا ساڵى 2015ØŒ ڕێکخراوەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ مەدەنى Ùˆ ناوەندى ڕووناکبیرى Ùˆ یەکێتیى پیشەیى Ùˆ سەندیکا Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• جۆراوجۆرەکان Ú©Û• بە پشتیوانیى حکوومەتى هەرێمى کوردستان دامەزراون، پشتیوانیى دارایى Ùˆ ئیدارى Ùˆ سیاسییان Ù„ÛŽ کراوە بەم شێوەیەى خوارەوەیە:

1-     لەسەر ئاستى هەموو هەرێمى کوردستان (2100) ڕێکخراوى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ مەدەنى دامەزراون Ùˆ Ù„Û• لایەن حکوومەتى هەرێمى کوردستانەوە Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کارکردن Ùˆ بەردەوامییان بۆ خۆش کراوە و، تا ئەو ئاستەى فەرمانگەیەکى تایبەتیشى بۆ کردوونەتەوە.

2-     هەروەها جگە Ù„Û• کارکردنى ڕێکخراوەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ مەدەنى، ژمارەى سەندیکا Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• Ùˆ یەکێتییە پیشەیییەکان Ùˆ ناوەندە ڕووناکبیرییەکان دەگاتە (887) Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•Ù‰ پیشەیى.

کەواتە بە کۆکردنەوەى ئەم ژمارانەى سەرەوە، بۆمان دەردەکەوێ Ú©Û• Ú©Û†Ù‰ ژمارەى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ• Ùˆ ڕێکخراوەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù‰ مەدەنى دەگاتە (2987)ØŒ جگە Ù„Û•Ùˆ ژمارانەى Ú©Û• Ù„Û• ماوەى ساڵى 2016 Ùˆ Ø´Û•Ø´ مانگى یەکەمى 2017 زیادیان کردووە. گەشەکردنى ئەم کایە مەدەنییە، کەسانێک پێیان خۆش بێ یان نا، یەکێکە Ù„Û• پایە بەهێزەکانى دەوڵەتێکى مۆدێرن Ùˆ ڕوویەکى جوانى دەسەڵاتى سیاسى Ù„Û• هەرێمى کوردستان.

دووەم/ لەبارەى کارکردنى میدیایییەوە:

یەکێکى دیکە Ù„Û• سیفاتەکانى دەوڵەتێکى دیموکراسى Ùˆ مۆدێرن، ڕێگەدان Ùˆ دواتر پەرەپێدان Ùˆ بایەخپێدانى ئۆرگانێکى دیکەى مەدەنییە، Ú©Û• پەیوەستە بە "کارکردنى دامەزراوە میدیایییەکان". ئەگەر لەبیرى خۆمانى نەبەینەوە، تا حکوومەتى هەرێمى کوردستان دانەمەزرابوو جگە Ù„Û• میدیاکانى حزبى بەعسى ئەوکات، دامەزراوەیەکى دیکە نەبوو بە ناوى میدیاى ئازاد Ùˆ میدیاى ئەهلى Ùˆ سەربەخۆ Ùˆ کەناڵى ئاسمانى Ùˆ زه‌مینی Ùˆ کایەکانى دیکەى میدیایى. دەبینین Ù„Û• دواى دەستپێکى حوکمڕانیى کوردییەوە بەلێشاو ڕادیۆ Ùˆ تیڤیى لۆکاڵى Ùˆ ئاسمانى Ùˆ ڕۆژنامە Ùˆ هەفتەمانە Ùˆ گۆڤار Ùˆ بڵاوکراوەى جۆراوجۆرى میدیایى دامەزران Ùˆ پشتیوانیشیان Ù„ÛŽ کرا. Ù„Û• ئێستایشدا سەرەڕاى ئەوەى بەشێک Ù„Û• میدیاکان بە ئەجێندایەکى پۆزەتیڤ کار لەسەر نیشاندان Ùˆ خستنەڕووى دیوە باش Ùˆ ناباشەکانى بوارە جۆراوجۆرەکان دەکەن، Ù„Û• بەرامبەریشدا دەیان دەمەزراوەى میدیایى Ùˆ ڕۆژنامەنووسمان هەن، دەست بۆ ناشیرینکردنى هەموو جوانییەکانى ئەم وڵاتە Ùˆ تەنانەت ئەو پیرۆزییانەیش دەبەن Ú©Û• Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مۆدێرنیشدا کەس جورئەت ناکا Ù„Û• بایەخیان Ú©Û•Ù… بکاتەوە. دەبێ هەموومان بزانین Ùˆ لامان ڕوون بێ، ئەم ڕێگەپێدان Ùˆ ڕێگەخۆشکردنە دەسەڵاتى سیاسیى ئێمە Ù„Û• پشتییەوە وەستاوە Ùˆ پشتیوانییشى Ù„ÛŽ کردووە. خۆ ئەگەر بیەوێ بازنەى ئازادیى میدیایى بەرتەسک بکاتەوە، دەتوانێ بە دەرکردنى یەک ڕێنماییى ئیدارى، بەربەست Ù„Û• بەردەم هەموو ئەو میدیایانەدا دابنێ Ú©Û• ددان بە هیچ Ù‡Û•ÙˆÚµ Ùˆ هەنگاوێکى باشى ئەم حکوومەت Ùˆ کۆمەڵگەیەدا نانێن؛ ÙˆÛ•Ú© ئەوەى Ù„Û• 31/6/2014 عەبدولفەتاح سیسى، سەرۆککۆمارى میسر، Ù„Û• بەرامبەر قەدەغەکردنى تەواوى میدیاکانى ئیخوانەکانى میسر، بە یەک بڕیارى ئیدارى کردى Ùˆ سەرکەوتوویش بوو.

کۆى ژمارەى ئەو میدیایانەى کە تاکوو ئێستا بە پشتیوانیى حکوومەتى هەرێمى کوردستان و دەسەڵاتى کوردى مومارەسەى کارى میدیاییى دەکەن، پێک دێن لە (1142) ڕۆژنامە و گۆڤار و کەناڵى تەلەفزیۆنیى ئاسمانى و لۆکاڵى و ڕادیۆ و نووسینگەى کەناڵە بیانییەکان.

لە بەشى دووەمى وتارى داهاتووماندا لە پاڵ خستنەڕووى ئەو زەمینەسازییانەى دیکە کە بوونەتە بونیاد بۆ دەوڵەتێکى مەدەنى لە داهاتوودا، ئەو هەوڵ و هەنگاو و پایە گرنگانەیش دەخەینە بەر باس، کە پێویستییان بە بەهێزکردن و برەودان هەیە.

 
 
« بۆچى تەوژمى تیرۆرى فیکرى Ù„Û• کوردستاندا سەرى هەڵدا؟
« ئاشتیی کۆمەڵایەتی، Ù„Û• بەردەم مەترسییەکانی تیرۆری فکریدا
« دەوڵەت Ùˆ زەمینەسازییەکانی
« دەوڵەت Ùˆ زەمینەسازییەکانى
« زەروورەتی سەرچاوە مرۆیییەکان Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ حوکمڕانیدا  
« زەروورەتى سەرچاوە مرۆیییەکان Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ حوکمڕانیدا
« لەبارەی کەسایه‌تیی شارستانی Ùˆ سیمبولی نەتەوەیی

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون