PÊNÛS
 
خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری ساڵی 2017 له‌ كۆماری ئیسلامیی ئێران 
     2017-08-15
پەرویز ڕەحیم

خوێندنه‌وه‌یه‌Ùƒ بۆ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری ساڵی 2017 له‌ كۆماری ئیسلامیی ئێران

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر- مامۆستای زانسته‌ سیاسییه‌كان /‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

دوازده‌یه‌مین خولی هه‌ڵبژاردنی كۆماری ئیسلامیی ئێران له‌Ú•Û†Ú˜ÛŒ هه‌ینی 19-5-2017 له‌ ئێران به‌ڕێوه‌ چوو. له‌Ù… خوله‌دا له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 1636 كه‌س، شوورای پاراستنی ده‌ستوور ته‌نیا شیاوێتیی شه‌Ø´ كه‌س (حه‌سه‌نڕۆحانی، سه‌ییدئیبراهیمڕه‌ئیسی، محه‌مه‌دباقر قالیباف، ئیسحاق جه‌هانگیری، سه‌ییدمسته‌فا هاشمی ته‌با Ùˆ سه‌ییدمسته‌فا میرسه‌لیم)ÛŒ په‌سه‌ند كرد. ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ هه‌ڵوه‌سته‌له‌سه‌ركردن بوو ئه‌وه‌یه‌‌ كه‌ØŒ ئه‌Ù… شوورایه‌ شیاوێتیی "ئه‌حمه‌دینه‌ژاد"ØŒ سه‌رۆككۆماری هه‌شت ساڵه‌ÛŒ پێشووتری ئێرانیڕه‌ت كرده‌وه‌.

به‌ڵام سه‌ره‌ڕای هه‌ندێ له‌ پێشبینییه‌كان بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌دا ئه‌Ú¯Ù‡‌ری به‌شدارییه‌ÙƒÛŒ كه‌Ù… هه‌یه‌ یاخود له‌وانه‌یه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ بارودۆخی تایبه‌تی ته‌ندروستیی ڕێبه‌ری كۆماری ئیسلامییه‌وه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ پاڵێوراوی توندڕه‌وه‌كان، واته‌ سه‌ییدئیبراهیمڕه‌ئیسی، له ‌لایه‌Ù† ڕژێمه‌وه‌ هه‌ڵبژێردرێت، به‌ڵام لانی كه‌Ù… به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماره‌كانی فه‌رمیی كۆماری ئیسلامی (هه‌رچه‌نده‌ هه‌میشه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ جۆری سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ و، هه‌روه‌ها نه‌بوونی ئازادیی ڕاگه‌یاندن Ùˆ به‌شدارنه‌بوونی ڕێكخراو، ناوه‌ند Ùˆ چاودێرانی بێلایه‌ن، ئاماره‌كانی كۆماری ئیسلامی لانی كه‌Ù… له ‌لایه‌Ù† ئۆپۆزیسیۆنی ده‌ره‌وه‌ÛŒ سیسته‌Ù… Ùˆ Ú•Ù‡‌خنه‌گرانه‌وه‌ Ú•Ù‡‌ت ده‌كرێته‌وه و،‌ به‌ جێگه‌ÛŒ متمانه‌ داناندرێت)ØŒ هه‌ر دوو پێشبینییه‌كان دروست نه‌بوون یاخود وه‌ڕاست نه‌Ú¯Ù‡‌ڕان.

 Ù„ێره‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر هۆكاره سه‌ره‌كییه‌‌كانی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ÛŒ "ڕۆحانی" وه‌كوو سه‌رۆككۆمار و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ هۆكاره‌كانی به‌شداریكردنی كورد له‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌دا تاووتوێ بكه‌ین كه‌‌ سه‌ره‌ڕای بایكۆتكردنی ئه‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه له ‌لایه‌Ù† شه‌Ø´ حزبی ئۆپۆزیسیۆنی كورد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان‌ Ùˆ داواكارییان بۆ به‌شدارینه‌كردنی خه‌ڵك، به‌ڵام كورد له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان تا  ڕادده‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رچاو به‌شداریی كرد.

بۆیه‌ پرسیاری سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ بنچینه‌یی ئه‌وه‌یه‌: Ú† فاكته‌رگه‌لێك، بووه‌ هۆكاری به‌شداریی به‌رچاوی تاكه‌كان له‌ ئێران Ùˆ به‌تایبه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان؟ ئایا به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاكامه‌كانی ئه‌Ù… هه‌ڵبژاردنه‌ بێت، ئێران وڵاتێكی دیموكراتیك Ùˆ سه‌قامگیره و، حزبه‌ سیاسییه‌ كورده‌كان چیتر كاریگه‌ری Ùˆ  Ú•Û†ÚµÛŒØ§Ù† نه‌ماوه‌‌ØŸ خه‌ساری حزبه‌كان چین كه‌ ناتوانن ڕاسته‌وخۆ كاریگه‌ری له‌سه‌ر تاكه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات دروست بكه‌ن؟

پرسیاری بنچینه‌یی Ùˆ جه‌وهه‌ری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ Ú† چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ تیۆری، ده‌توانێ  وه‌ڵامی ئه‌وه‌ بداته‌وه‌ كه‌ بۆچی له ‌لایه‌Ùƒ خه‌ÚµÙƒ له‌ هه‌ر ده‌رفه‌تێكدا دژی ئه‌Ù… سیسته‌مه‌ سیاسییه‌ Ú•Ù‡‌فتار ده‌كات، به‌ڵام له ‌هه‌مان كاتدا ده‌Ù†Ú¯ به‌ پاڵێوراوه‌كانی ئه‌Ù… سیسته‌مه‌ ده‌دات؟ واته‌ پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ ڕووی زانستییه‌وه هۆكاری ئه‌Ù… پشێوی Ùˆ ئاڵۆزییانه‌ چین‌ØŸ

یه‌كه‌Ù…: هه‌ڵبژاردن به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماره‌كان

له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 56ØŒ410ØŒ234 كه‌س له‌ ئێران كه‌ مافی ده‌نگدانیان هه‌بوو، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماره‌كان Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 73ØŒ07% له‌ خه‌ڵك، كه‌ ده‌كاته‌ 41ØŒ220ØŒ131 كه‌س، له‌Ù… هه‌ڵبژاردنه‌دا به‌شدارییان كرد. هه‌رچه‌نده‌ كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ هاوكات به‌ڕێوه‌چوونی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری Ùˆ ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ شار Ùˆ گونده‌كان ڕیژه‌ÛŒ به‌شداریی هه‌ر كامه‌یان به‌جیا ڕوون نییه‌. له‌ خولی پێشووتری هه‌ڵبژاردنه‌كاندا له‌ ساڵی 2013دا خه‌ÚµÙƒ به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 72ØŒ7% به‌شداریی كردبوو و، هه‌ر له‌Ùˆ خوله‌ÛŒ پێشووتردا "حه‌سه‌نڕۆحانی" توانیبووی به‌ به‌ده‌ست هێنانی 18.613.329 ده‌نگ،ڕێژه‌ÛŒ 50.71%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 36.704.156 ده‌نگده‌ر، ببێته‌ حه‌وته‌مین سه‌رۆككۆماری ئێران.

 Ø¨Ù‡‌ڵام له‌Ù… خوله‌دا ڕۆحانی به‌ به‌ده‌ست هێنانی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 57ØŒ13%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان، توانیی 23ØŒ549ØŒ616 ده‌Ù†Ú¯ به‌ده‌ست بێنێت كه‌ به ‌به‌راورد به‌ خولی پێشتووتر، به‌رزبوونه‌وه‌كه‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رچاوه Ùˆ نزیكه‌ÛŒ 8% به‌رز بۆته‌وه‌‌. كێبڕكێكاری سه‌ره‌كیی حه‌سه‌Ù† ڕۆحانی، واته‌ سه‌ییدئیبراهیمڕه‌ئیسی، توانیی 15ØŒ786ØŒ449 ده‌Ù†Ú¯ كه‌ ده‌كاته Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ‌ 38ØŒ5%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان، به‌ده‌ست بێنێت. هه‌رچه‌نده‌ هه‌ر یه‌كه‌ له‌ محه‌مه‌دباقر قالیباف Ùˆ ئیسحاق جه‌هانگیری به‌ قازانجی Ú•Ù‡‌ئیسی Ùˆ ڕۆحانی له‌ هه‌ڵبژاردندا كشانه‌وه،‌ به‌ڵام سه‌ییدمسته‌فا هاشمی ته‌با، ته‌نیا 215ØŒ450 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌ده‌ست هێنا و، سه‌ییدمسته‌فا میرسه‌لیم 478ØŒ215 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌ده‌ست هێنا. ÙƒÛ†ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌ پووچه‌ڵكراوه‌كان یاخود ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌ سپییه‌كان نزیكه‌ÛŒ 2% واته‌ 1ØŒ190ØŒ401 ده‌Ù†Ú¯ بوون، كه‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رچاوه‌.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ له‌Ù… خوله‌دا Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداریی ئێرانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ÛŒ وڵات Ùˆ ته‌نانه‌ت كه‌سانی ناسراوی ئۆپۆزیسیۆنی ڕیفۆرمخواز به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رچاو زیادی كرد؛ به‌ جۆرێك كه‌ له ‌ÙƒÛ†ÛŒ 168ØŒ430 كه‌س كه‌ له ‌ده‌ره‌وه‌ ده‌نگیان داوه،‌ "حه‌سه‌Ù† ڕۆحانی" توانیی 135ØŒ976 ده‌نگ، "ئیبراهیم Ú•Ù‡‌ئیسی" توانیی 30ØŒ890 ده‌نگ،  "میرسه‌لیم" 1020 ده‌Ù†Ú¯ Ùˆ "هاشمی ته‌با" 606 ده‌Ù†Ú¯ به‌ده‌ست بێنن.

ئاماری پارێزگه‌كانی كوردستان:

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ جێگه‌ÛŒ تێڕامانه‌ "ڕۆحانی" زۆرترین ده‌Ù†Ú¯ÛŒ له‌ پارێزگه‌ÛŒ كوردستان (سنه‌) به‌ده‌ست هێناوه‌. هه‌رچه‌نده‌ لێره‌دا به‌ Ù‡Û†ÛŒ مشتومڕی جیاواز له‌ سه‌ر پارێزگه‌ÛŒ لورستان، ئه‌Ù… پارێزگه‌یه‌ هه‌ژمار نه‌كراوه‌.

كوردستان (سنه‌)

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماره‌كانی ناوه‌نده‌ فه‌رمییه‌كانی كۆماری ئیسلامیی ئێران، له‌ پارێزگه‌ÛŒ كوردستان (سنه‌) له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 1ØŒ181ØŒ883 كه‌س كه‌ مافی ده‌نگدانیان هه‌بووه‌ØŒ 694ØŒ037 كه‌س ده‌نگیان داوه‌ كه‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 641ØŒ654 ده‌Ù†Ú¯ هه‌ژمار كراون. به‌Ù… پێیه‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداری له‌Ù… پارێزگه‌یه،‌ ده‌گاته‌ 59%ÛŒ ده‌نگده‌ران كه‌ به ‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خولی ڕابردووی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری ساڵی 2013ØŒ نزیكه‌ÛŒ 3% Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداریی خه‌ÚµÙƒ دابه‌زیوه‌. له‌Ù… ده‌نگانه‌یش، "ڕۆحانی" Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 73%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان واته‌ 467ØŒ710 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌ده‌ست هێناوه‌. له ‌هه‌مان كاتدا "Ú•Ù‡‌ئیسی" Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 24ØŒ16%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان، واته‌ 155ØŒ036 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌ده‌ست هێناوه‌.

ئازه‌ربایجانی ڕۆژاوا (ورمێ)

له‌ پارێزگه‌ÛŒ ئازه‌ربایجانی ڕۆژاوا Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداریی خه‌ÚµÙƒ به‌رزتر بۆته‌وه‌. به‌Ù… مانایه‌ØŒ كه‌ له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 2ØŒ342ØŒ000 كه‌س كه‌ مافی ده‌نگدانیان هه‌بووه‌ له‌Ù… پارێزگه‌یه‌دا، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداریی خه‌ÚµÙƒ نزیكه‌ÛŒ 68ØŒ2% بووه‌Ø› واته‌ 1ØŒ609ØŒ500 كه‌س ده‌نگیان داوه‌ كه‌ به ‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ساڵی 2013 كه‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداری 67ØŒ4% بووه‌ØŒ ئه‌وه‌ به ‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پێشووتردا به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌. له‌Ù… Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ 1ØŒ030ØŒ286 كه‌س كه‌ ده‌كاته‌ 67%ØŒ ده‌نگیان به‌ "ڕۆحانی" Ùˆ 473ØŒ857 كه‌س كه‌ ده‌كاته‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 30.81%ØŒ ده‌نگیان به‌ "Ú•Ù‡‌ئیسی" داوه‌.

كرماشان

له‌ پارێزگه‌ÛŒ كرماشان، له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 1ØŒ070ØŒ000 كه‌س كه‌ به‌شدارییان كردووه،‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداریی خه‌ÚµÙƒ Ú¯Ù‡‌یشتۆته‌ 71% و، 1ØŒ026ØŒ508 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ دروست بۆ پاڵێوراوان هه‌ژمار كراوه‌. له‌Ù… ده‌نگانه‌یش ڕۆحانی 68ØŒ15%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان واته‌ 699ØŒ654 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌ده‌ست هێناوه‌ØŒ له‌ كاتێكدا "Ú•Ù‡‌ئیسی" 30ØŒ57%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان واته‌ 313ØŒ894 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ÙƒÛ† كردۆته‌وه‌. له‌ هه‌مان كاتدا "میرسه‌لیم" 8787 ده‌Ù†Ú¯ Ùˆ "هاشمی ته‌با" 4173 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ وه‌ده‌ست خستووه‌.

ئیلام

له‌ پارێزگه‌ÛŒ ئیلام له‌ ÙƒÛ†ÛŒ 425ØŒ000 كه‌س كه‌ مافی ده‌نگدانیان هه‌بووه‌ØŒ له‌Ù… Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ 341ØŒ636 كه‌س به‌شدار بووه‌ كه‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداریی خه‌ÚµÙƒ ده‌كاته‌ 77ØŒ37% و، له‌Ù… Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ 325ØŒ872 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ دروست بۆ پاڵێوراوان هه‌ژمار كراوه‌. له‌Ù… ده‌نگانه‌ "ڕۆحانی" توانیی 55%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان (188ØŒ925) Ùˆ "Ú•Ù‡‌ئیسی" 38%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان (133ØŒ023)ÛŒ به‌ده‌ست هێنا. هه‌روه‌ها "میرسه‌لیم" 2781 ده‌Ù†Ú¯ Ùˆ "هاشمی ته‌با" 1143 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌ده‌ست هێناوه‌.

 Ø¦Ø§Ù…اره‌ فه‌رمییه‌كان چیمان Ù¾ÛŽ ده‌ڵین؟

به‌Ù¾ÛŽÛŒ لێكدانه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ خێرا Ùˆ به‌ هه‌ژماركردنی ÙƒÛ†ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ ئاماره‌كانی به‌شداریكردن Ùˆ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌ سپی Ùˆ پووچه‌ڵكراوه‌كان، ده‌توانین بڵێین كه‌ ڕۆحانی له ‌ڕاستیدا 41%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانی ئێرانییه‌كانی به‌ده‌ست هێناوه‌ و، "Ú•Ù‡‌ئیسی" 27%ÛŒ ÙƒÛ†ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانی ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ مافی ده‌نگدانیان هه‌بووه‌. به‌Ù… پێیه‌ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ سپی Ùˆ بایكۆت Ùˆ پووچه‌ڵكراو، ده‌گاته‌ نزیكه‌ÛŒ 30%ÛŒ ÙƒÛ†ÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ كه‌ مافی ده‌نگدانیان هه‌یه‌ و، 2%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانیش ده‌مێنێته‌وه‌ بۆ لایه‌نه‌كانی تری به‌شداربوو. چونكه‌ له‌ ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ كه‌ مافی ده‌نگدانیان هه‌بووه‌ØŒ نزیكه‌ÛŒ 15ØŒ190ØŒ103 كه‌س له‌Ù… هه‌ڵبژاردنه‌دا به‌شدارییان نه‌كردووه‌ Ùˆ نزیكه‌ÛŒ 1ØŒ200ØŒ000 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ سپی یاخود پوچه‌ڵكراوه‌ هه‌بووه،‌ كه‌ له‌ ÙƒÛ†ÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ هه‌ر دوو پاڵێواری سێیه‌Ù… Ùˆ چوارم، واته‌ "میرسه‌لیم" Ùˆ "هاشمی ته‌با"ØŒ زیاتر بووه‌.‌ ÙƒÛ†ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ù… دوو ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌ سپی Ùˆ به‌شدارینه‌كردنه‌ØŒ ده‌كاته‌ 16ØŒ390ØŒ103 ده‌نگ، كه‌ له‌ ÙƒÛ†ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانی "ئیبراهیم Ú•Ù‡‌ئیسی" (15ØŒ786ØŒ449) وه‌كوو كه‌سی دووه‌Ù…ÛŒ هه‌ڵبژاردن Ùˆ پاڵێوراوی ئسووڵگه‌را یاخود موحافیزكاره‌كان له‌ ئێراندا، به‌رزتر یاخود زیاتره‌. هه‌روه‌Ùƒ ساڵانی پێشووتر، موحافیز‌كاره‌كان كه‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیی ساڵی 2013 شكستیان خوارد Ùˆ له ‌ساڵی 2015 له‌ ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ شوورای ئیسلامی، دووباره‌ تووشی شكست بوون و، ئێستایش دووباره‌ نه‌یانتوانی سه‌ركه‌وتوو بن.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئێمه‌ ئاماره‌ فه‌رمییه‌كانی كۆماری ئیسلامی به‌ پێوه‌ر وه‌ربگرین، ئه‌وه‌ ÙƒÛ†ÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ پارێزگاره‌كان به‌ نوێنه‌رایه‌تیی "Ú•Ù‡‌ئیسی" له‌Ù… هه‌ڵبژاردنه‌دا، ده‌ری ده‌خات كه‌ بنكه‌ÛŒ جه‌ماوه‌ریی ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌وته‌ ده‌سه‌ڵاتداره،‌ جێگیره‌Ø› به‌Ùˆ ‌مانایه‌ÛŒ‌ كه‌ به ‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ڵبژاردنی ساڵی 2013ÛŒ سه‌رۆكایه‌تیی كۆمار، ده‌Ù†Ú¯ÛŒ چوار پاڵێوراوی ئسووڵگه‌را یاخود موحافیز‌كاران (جه‌لیلی، قالیباف، Ú•Ù‡‌زایی Ùˆ ویلایه‌تی) كه‌ توانییان پێكه‌وه‌ 16ØŒ5 ملیۆن ده‌Ù†Ú¯ بهێننه‌وه‌ØŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئێستای Ú•Ù‡‌ئیسیدا یه‌كسانه‌.

دووه‌Ù…: پاڵنه‌ر، فاكته‌ر Ùˆ هۆكاره‌ عه‌ینییه‌كانی به‌شداریی هاووڵاتیان

به‌ شێوه‌‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، Ú†Ù‡‌ندین فاكته‌ر Ùˆ هۆكار، بوونه‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌شداریی خه‌ÚµÙƒ له‌ هه‌ڵبژاردندا. لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ Ú†Ù‡‌ند فاكته‌ر Ùˆ هۆكارێكی سه‌ره‌ÙƒÛŒ ده‌كه‌ین Ùˆ پاشان له‌ به‌ستێنی فاكته‌ر Ùˆ پارامێتره‌ نێونجی Ùˆ Ú¯Ù‡‌وره‌كاندا شیكردنه‌وه‌یان بۆ ده‌كه‌ین، به‌Ù¾ÛŽÛŒ چوارچێوه‌ÛŒ "تیۆریی پشێوی" له‌ جیهانی سیاسه‌تی نوێدا.

یه‌كه‌Ù…: ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ پاڵێوراوه‌كان له‌ به‌رنامه‌ÛŒ زیندووی ته‌له‌ڤزیۆنیدا و، كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ كه‌ بڕیاریان دابوو به‌شداری نه‌كه‌Ù† یاخود بڕیاریان نه‌دابوو كه‌ ده‌Ù†Ú¯ به ‌ÙƒÛŽ ده‌ده‌Ù†.

دووه‌Ù…: دووركه‌وتنه‌وه‌ÛŒ گوتاری پاڵیوراوه‌كان (به ‌پاڵێوراوی پارێزگاره‌كانیشه‌وه‌) له‌ گوتاری  ئیسلامیی فه‌رمی. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ له‌ هه‌ڵمه‌ته‌كاندا زیاتر جه‌خت له‌سه‌ر نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ئێرانیبوون ده‌كرایه‌وه‌ نه‌Ùƒ ئیسلامیبوون.

سێیه‌Ù…: جێبه‌جێكردن Ùˆ سه‌ركه‌وتنی "ڕۆحانی" له‌ به‌ÚµÛŽÙ†ÛŒ خولی پێشووتر ده‌رباره‌ÛŒ به‌ئه‌نجامگه‌یاندنی چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ÛŒ ئه‌تۆمیی ئێران Ùˆ Ú¯Ù‡‌یشتن به ‌ڕێككه‌وتن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ هه‌ڵگرتنی ئابڵووقه‌كانی په‌یوه‌ندیدار به‌Ù… به‌رنامه‌ ئه‌تۆمییه‌وه‌ØŒ‌ ناسراو به‌ "به‌رجام" (به‌ فارسی: برجام (برنامه‌ جامع اقدام مشترك/ پلانی گشتگیری هه‌نگاوی هاوبه‌Ø´Ø› له‌Ù… وتاره‌دا به‌ كوردی واته‌ "به‌رجام" ده‌نووسرێت.‌) و، Ú•Ù‡‌واندنه‌وه‌ÛŒ تارماییی جه‌Ù†Ú¯ له‌سه‌ر ئێران. به‌Ù… پێیه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی به‌ڵێنه‌كانی دیكه‌ ده‌رفه‌تی دووباره‌ درایه‌ "ڕۆحانی".

چواره‌Ù…: باسكردنی Ú¯Ù‡‌رم له‌ پرسی ئازادی Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی مافه‌كانی هاووڵاتیان. بۆ نموونه‌ "ڕۆحانی " به‌ڵینی ئه‌وه‌ÛŒ داوه‌ كه‌ به ‌پاڵپشتیی خه‌ڵك، به‌رجامی یه‌Ùƒ Ùˆ دوو جێبه‌جێ ده‌كات؛ كه‌ به ‌بڕوای شرۆڤه‌كاران مه‌به‌ستی، چاكسازیی سیاسی Ùˆ كرانه‌وه‌ÛŒ بارودۆخی سیاسیی ئێرانه‌.

پێنجه‌Ù…: خستنه‌ڕووی پرسی ماف Ùˆ ئازادییه‌كانی پێكهاته‌ Ùˆ كه‌مایه‌تییه‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینییه‌كان؛ كه‌ ئه‌مه‌یش، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی هیوا له ‌لایه‌Ù† ئه‌Ù… پێكهاتانه‌ به‌ "ڕۆحانی" Ùˆ ته‌نانه‌ت "Ú•Ù‡‌ئیسی".

شه‌شه‌Ù…: ترس Ùˆ دڵه‌ڕاوكێی خه‌ÚµÙƒ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری دووباره‌بوونه‌وه‌ÛŒ سه‌رده‌Ù…ÛŒ "ئه‌حمه‌دینه‌ژاد" Ùˆ خراپبوونه‌وه‌ÛŒ بارودۆخی ئابووری Ùˆ گوزه‌رانی خه‌ÚµÙƒ Ùˆ Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÛŒ Ùˆ هتد. یه‌كێكیش له‌ هۆكاره‌كانی شكستی Ú•Ù‡‌ئیسی (له ‌پاڵ فاكته‌ره‌كانی دیكه‌)ØŒ هه‌ڵگرتنی گوتارێكی پۆپۆلیستیی هاوشێوه‌ÛŒ "ئه‌حمه‌دینه‌ژاد" بوو.

حه‌وته‌Ù…: ڕاشكاوی Ùˆ ئازایه‌تیی زیاتری "ڕۆحانی" له‌ قسه‌كردن Ùˆ به‌زاندنی سنوور Ùˆ Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ سووره‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ هه‌نووكه‌ییی سیاسیی ئێران به ‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ "Ú•Ù‡‌ئیسی"  و، هه‌روه‌ها ڕیفۆرمیسته‌كانی وه‌كوو "خاته‌Ù…ÛŒ" له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ خۆیدا.

هه‌شته‌Ù…: به‌رجه‌سته‌كردنه‌وه‌ÛŒ ترس‌ Ùˆ هۆشداریدان له‌وه‌ÛŒ كه‌ له ‌ئه‌Ú¯Ù‡‌ری به‌شدارینه‌كردنی به‌رفراوان، ئه‌وه "Ú•Ù‡‌ئیسی"ØŒ كه‌ به ‌كه‌سێكی سه‌ركوتكه‌ر Ùˆ به‌شدار له له‌‌سێداره‌دانی ناڕازییه‌كان Ùˆ زیندانییه‌كان له‌ ده‌یه‌ÛŒ هه‌شتاكان له‌ ئێران ده‌ناسرێت، ده‌بێته‌ سه‌رۆككۆمار.

نۆیه‌Ù…: په‌نابردنی به‌رده‌وامی "ڕۆحانی" Ùˆ نیشاندانی "یه‌كبه‌ره‌یی" (له‌به‌ره‌یه‌كدابوون) له‌ گوتاره‌كانیدا، بۆ‌ كاریزمای Ú•Ù‡‌فسه‌نجانی، مووسه‌وی، كه‌ڕووبی Ùˆ خاته‌Ù…ÛŒ وه‌كوو كه‌سانێكی مافخوراو Ùˆ لایه‌نگری چاكسازی Ùˆ خه‌ÚµÙƒ.

ده‌یه‌Ù…: ویستراوبوون Ùˆ مۆدێرنتربوون Ùˆ سه‌رنجڕاكێشتربوونی گوتاری "ڕیفۆرمخوازی Ùˆ میانڕه‌ÙˆÛŒ" له‌Ù†ÛŽÙˆ هاووڵاتیان، له‌ هه‌مبه‌ر گوتاری "Ø´Û†Ú•Ø´Ú¯ÛŽÚ•ÛŒ Ùˆ پارێزگارانه‌ÛŒ توندڕه‌وه‌كان".

یازده‌یه‌Ù…: به‌رجه‌سته‌كردنه‌وه‌ Ùˆ زه‌قكردنه‌وه‌ÛŒ ناڕاسته‌وخۆی بارودۆخی ناوچه‌كه،‌ به‌تایبه‌ت سووریا، له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ترسیی هه‌ڵگیرسانی جه‌Ù†Ú¯ له‌ ئێران Ùˆ هێرشی ده‌ره‌ÙƒÛŒ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری هاتنه‌سه‌ركاری كه‌سیكی توندڕه‌ÙˆÛŒ وه‌كوو "Ú•Ù‡‌ئیسی". به‌Ù… پێیه‌ هاتنه‌سه‌ركاری "ترامپ"ØŒ له ‌لایه‌Ùƒ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر نه‌رمیی سیسته‌Ù… له‌ هه‌مبه‌ر هاتنه‌سه‌ركاری میانڕه‌Ùˆ یاخود ڕیفۆرمخوازه‌كان هه‌بووه‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ خه‌ڵكیش به‌ ده‌نگدان به‌ كه‌سێكی سه‌ركه‌وتووی وه‌كوو "ڕۆحانی"ØŒ له ‌ڕووی ڕێككه‌وتن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا، ویستوویانه‌ یاخود له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ بڕوایه‌ بوونه‌ كه له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ ده‌توانن‌ تارماییی جه‌Ù†Ú¯ بڕه‌وێننه‌وه‌.

دوازده‌یه‌Ù…: دووركه‌وتنه‌وه‌ÛŒ له‌ دروشمه‌كانی سه‌ره‌تای Ø´Û†Ú•Ø´. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ له‌Ù… خوله‌دا زیاتر باس له‌ چاكتركردنی دۆخی ئابووری Ùˆ چاكسازی Ùˆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÛŒ Ùˆ ڕیفۆرمی سیاسی Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی ماف Ùˆ ئازادییه‌كان Ùˆ...ØŒ به ‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خوله‌كانی ڕابردوو كه‌ زیاتر باس له‌ ئایین، سیاسه‌ت Ùˆ دروشمی  Ø¦Ù‡‌خلاقی Ùˆ به‌هایی Ùˆ شۆڕشگێرانه‌ÛŒ ئیسلامی Ùˆ داخراو Ùˆ پارێزگارانه‌ ده‌كرا. به‌ڵام ئه‌Ù… جاره‌ زیاتر باس له‌ ئابووری Ùˆ ئاسایشی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ئابووری Ùˆ... ده‌كرا.

سێزده‌یه‌Ù…: هه‌ستكردنی خه‌ÚµÙƒ به‌وه‌ÛŒ كه‌‌ ده‌توانن له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ دژی پاڵێوراوی ڕێبه‌ری باڵای Ø´Û†Ú•Ø´ (خامنه‌یی) بوه‌ستنه‌وه‌ و، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ نه‌ده‌Ù† كه‌ كۆنترۆڵی سه‌رۆكایه‌تیی كۆمار بكه‌Ù†. به ‌مانایه‌ÙƒÛŒ تر، ئه‌Ù… هه‌ست Ùˆ تێگه‌یشتنه‌ له ‌لای خه‌ÚµÙƒ دروست بووه‌ كه‌ له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ ده‌توانن هه‌نگاوی بچووك به‌ره‌Ùˆ كرانه‌وه‌ Ùˆ چاكسازی بهاوێژن و، به‌ ده‌نگدان به‌ كه‌سانی میانڕه‌وتر، كه‌ مه‌ودایه‌كیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ناوه‌ندی ده‌سه‌ڵات Ùˆ توندڕه‌وه‌كاندا هه‌یه، ‌قۆناغ به ‌قۆناغ ویست Ùˆ داواكارییه‌كانیان ده‌سته‌به‌ر بكه‌Ù†.

چوارده‌یه‌Ù…: كرانه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یی له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ هه‌ڵبژاردن، كه‌ تا ڕادده‌یه‌Ùƒ پاڵێوراوان Ùˆ ڕۆژنامه‌ Ùˆ تاكه‌كان Ùˆ لایه‌نه‌كان ده‌توانن بیروڕای خۆیان ده‌ڕببرن. ئه‌مه‌یش كاریگه‌ری له‌سه‌ر دروستبوونی هه‌ستی كاریگه‌ربوون دروست كرد Ùˆ هانی خه‌ڵكیدا بۆ به‌شداری له‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌دا.

پازده‌یه‌Ù…: هه‌ستیاریی تاكه‌كان له‌ هه‌مبه‌ر باشتربوونی دۆخی ژیان Ùˆ ئابوورییان و، هه‌روه‌ها كرانه‌وه‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ییی دۆخی سیاسی بۆ تاكه‌كان به ‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ‌ دروشم Ùˆ سیاسه‌ت Ùˆ ستراتیژییه‌كانی تر، كه‌ به‌ڵێنه‌كانی دوورمه‌ودایه‌ یاخود له‌Ù… كاته‌دا ئه‌Ú¯Ù‡‌ری جێبه‌جێبوونی لاوازه‌.

شازده‌یه‌Ù…: Ú•Û†ÚµÛŒ به‌رچاوی ڕۆشنبیران، هونه‌رمه‌ندان، مامۆستایانی زانكۆ، ڕۆژنامه‌نووسان Ùˆ چالاكانی مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ هه‌روه‌ها، ئامرازه‌كانی ڕاگه‌یاندن Ùˆ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان Ùˆ به‌گشتی میدیاكانی ناوخۆیی Ùˆ ته‌نانه‌ت ده‌ره‌ÙƒÛŒ له‌ هاندانی جه‌ماوه‌ر بۆ به‌شداری Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ سه‌ركه‌وتنی پاڵێوراوی توندڕه‌وه‌كان.

حه‌ڤده‌یه‌Ù…: هاوكاتبوونی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیی كۆمار Ùˆ ئه‌نجومه‌نه‌كانی شار Ùˆ گونده‌كان. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ تاكه‌كان به‌ هۆكاری جۆراوجۆر (ته‌نانه‌ت ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ كه‌ سیاسی نین Ùˆ متمانه‌یان به‌ هیچ پاڵێوراوێكی سه‌رۆكایه‌تی و، له‌وانه‌یه‌ ÙƒÛ†ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی نه‌بێت)ØŒ به‌شداری له‌ هه‌ڵبژاردنی شار  Ùˆ گونده‌كان به‌پێویست ده‌زانن.

هه‌ژده‌یه‌Ù…: نه‌بوونی هیچ ئۆپۆزیسیۆنێك به‌ گوتارێكی یه‌كگرتوو Ùˆ سه‌رنجڕاكێش یاخود ئه‌ڵته‌رناتیڤێكی به‌هێز له ناو سیسته‌Ù… له ‌لایه‌Ùƒ Ùˆ له‌ ‌ده‌ره‌وه‌ÛŒ سیسته‌Ù… له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ كه‌ له ‌به‌رده‌Ù… خه‌ÚµÙƒ بێت و، بتوانێ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ ویست Ùˆ داواكارییه‌ ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ته‌نانه‌ت ئایینی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یییه‌كانیان ده‌سته‌به‌ر Ùˆ جێبه‌جی بكات.

نۆزده‌یه‌Ù…: به‌دووجه‌مسه‌ربوونی پاڵێوراوان (سێ كاندیدی توندڕه‌وه‌كان Ùˆ سێ كاندیدی میانڕه‌Ùˆ Ùˆ ڕیفۆرمخوازه‌كان) له‌ هه‌ڵبژاردندا. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، توانیی له‌ پرۆسه‌ÛŒ هه‌ڵبژاردن Ùˆ هه‌ڵمه‌ته‌كانی بانگه‌شه‌ÛŒ هه‌ڵبژاردن، ئه‌Ù… هه‌سته‌ له ‌لای خه‌ÚµÙƒ دروست بكات كه‌ تاكه‌كان ده‌توانن ویست Ùˆ داواكاری Ùˆ ته‌نانه‌ت ناڕه‌زایه‌تیی خۆیان له‌ به‌رامبه‌ر به‌ره‌ Ùˆ گوتاری به‌رامبه‌ر له‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ù… لایه‌نانه‌دا ده‌سته‌به‌ر بكه‌ن؛ هاوشێوه‌ÛŒ مۆدێلێكی ڕووكه‌Ø´ÛŒ یاخود Ú•Ù‡‌واڵه‌تی له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ دووحزبی له‌ وڵاتانی دیموكراتیكدا.

بیسته‌Ù…: دروستبوونی تێڕوانین Ùˆ بڕوایه‌Ùƒ له ‌لای تاكه‌كان كه‌ له‌وانه‌یه‌ مه‌رگی "ئایه‌توڵڵا خامنه‌یی" له‌Ù… خوله‌دا ڕوو بدات Ùˆ ئه‌Ùˆ كاته‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌زموونی ڕابردوو باڵانسی هێز ده‌توانێت به‌ قازانجی میانڕه‌وه‌كان Ùˆ كرانه‌وه‌ÛŒ فه‌زای سیاسیی ئێران بگۆڕدرێت. به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ به‌ بڕوای تاكه‌كان به‌ هاتنه‌سه‌ركاری "Ú•Ù‡‌ئیسی" ئه‌Ú¯Ù‡‌ری به‌ڕێبه‌ربوونی ناوبرا به‌هێز ده‌بێت. ئه‌مه‌یش وای كرد كه‌ نیگه‌رانی له‌ داهاتووی ڕێبه‌ری Ùˆ ÙƒÛ†ÛŒ مانه‌وه‌ Ùˆ چاره‌نووسی سیسته‌Ù…ØŒ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر پرۆسه‌ Ùˆ ده‌ره‌نجامه‌كانی ئه‌Ù… هه‌ڵبژاردنه‌ هه‌بێت.

سێیه‌Ù…: شیكردنه‌وه‌ÛŒ هۆكاری ئاڵۆزیی دۆخی سیاسیی ئێران: پارادۆكس(تناقض)ÛŒ بایكۆت Ùˆ به‌شداریی تاكه‌كان

  1. په‌یوه‌ندیی فاكته‌ره‌ بچووكه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پارامێتر Ùˆ فاكته‌ره‌ نێونجی Ùˆ Ú¯Ù‡‌وره‌كان

به‌ شێوه‌‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی ده‌توانین بڵێین ناسه‌قامگیری Ùˆ پشێوی، تایبه‌تمه‌ندیی سه‌ره‌كیی ئه‌Ù… سیسته‌مه‌ سیاسییه‌یه‌‌. ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا ئه‌Ùˆ كاندیده‌ÛŒ كه‌ تا ڕادده‌یه‌ÙƒÛŒ هه‌رچه‌نده‌ سنووردار، جیاوازیی هه‌بێت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ گوتاری فه‌رمیی ده‌سه‌ڵاتدارانی پارێزگاره‌كان Ùˆ توندڕه‌وه‌كان، ئه‌وه‌ خه‌ÚµÙƒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ Ù¾ÛŽ ده‌ده‌Ù†. به‌ڵام جیاوازییه‌ÙƒÛŒ ماناییی زۆر له ‌نێوان ئامانجی ده‌نگدانی خه‌ÚµÙƒ Ùˆ ئامانجی ده‌سه‌ڵات له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌ ئارادایه‌. بۆیه‌ بۆ تێگه‌یشتن Ùˆ شیكردنه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌فتاری تاكه‌كان له‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه،‌ پێویسته‌ په‌نا بۆ "تیۆریی پشێوی" Ùˆ گۆڕانكارییه‌ جیاوازه‌كان له‌ ئاستی جیهانیدا له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئێستا به‌رین.

تیۆری و مۆدێلی پشێوی و ناسەقامگیری، دەڕبری ئەوەیە كە گۆڕانكاریی سیاسی و كۆمەڵایەتی لەسەر بنەما و بەپێی كات، زەمینە و شوێن ڕادەوستێت و خوێندنەوەی بۆ دەكرێت. بەم پێیەیش، ناكرێت ئێمە بەدوای یاسای گشتگیر و گەردوونی بۆ شیكردنەوە و تێگەیشتنی گۆڕانكارییەكان بین، بەڵكوو بەپێچەوانەوە، پێویستە بەدوای ڕیسای ورد، بچووك، ناوچەیی، خۆجێیی و گونجاو لەگەڵ كات و زەمینەی نوێ بین.

 Ù„Û• تیۆریی ناسەقامگیری Ùˆ پشێوی Ù„Û• سیاسەتدا، وا گریمان دەكرێت ÙƒÛ• ئەوەی دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ كاریگەری Ùˆ شوێندانان لەسەر ئەكتەرەكان، هەڵقووڵاوی یاسا Ùˆ پرسی سەروەری نییە، بەڵكوو لەسەر بنەمای دیاردەكانی پەیوەندی و، هەروەها Ú•ÛŽÚ˜Û• Ùˆ ئاستی ئەو دەسەڵاتەی ÙƒÛ• توانای جێبەجێكردنیان هەیە ڕادەوستێت و، بەم پێیەیش لایەنگری بۆ خۆیان Ùˆ سیاسەتەكانیان دەستەبەر دەكەن. 

هەرچەندە پشێوی و ناسەقامگیری بە مانای ڕەهاكەی نییە و بەپێی یاسا و ڕیسا و چوارچێوەی خۆی بەڕێوە دەچێت. "جێمز ڕۆزێنا" لە بیرمەندان و داڕێژەرانی تیۆریی پشێوی و ناسەقامگیرییە لە زانستە سیاسییەكاندا و، چەند چەمكێكی بنچینەیی بۆ شیكردنەوەی سیستەمێكی ئاڵۆز و پشێوی و ناسەقامگیری و هۆكارەكانی بەكار دێنێت، وەكوو: بەربڵاوی و فراوانبوونەوەی تەكنەلۆژیی زانیاری و پەیوەندی، بەرزبوونەوەی ئاستی توانا، پسپۆری، شارەزایی و لێهاتوویی لە شیكردنەوەی تاكەكان، بەرزبوونەوەی ڕێژە و ژمارە و فرەییی گرووپ و وردەگرووپەكان، نزمبوونی ئاستی توانا یاخود لاوازیی دەسەڵاتدارێتیی ڕێبەرانی گرووپە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان و فرەیی لە ڕۆڵی تاكەكان. بەگشتی بە بڕوای ڕۆزێنا، كار و كارلێكی ئەم بگۆڕ و فاكتەرانە لە پەیوەندی لەگەڵ یەكتری، دەبێتە هۆی دروستبوونی "نەزمێك لەنێو بێنەزمی" و ناسەقامگیری لە جیهانی ئەم سەردەمەدا.

لێرەوە بەپێی بڕوا Ùˆ چوارچێوەی تیۆریی ڕۆزێنا، پێویستە بۆ جیاكردنەوەی گۆڕانكارییە ڕووكەشی Ùˆ باوەكان Ù„Û• گۆڕانكارییە قووڵەكانی ئیمڕۆكە Ù„Û• سەردەمی ئێمەدا، ئاماژە بەتایبەتمەندییەكی گرنگی پشێوی  (Turbulence)  Ùˆ ناسەقامگیری Ù„Û• سیاسەتدا بكەین. ئەمەیش بریتییە Ù„Û• گۆڕانكاریی پارادایمی؛ بەم مانایە ÙƒÛ• ئێمە كاتێك دەتوانین Ù„Û• سیاسەتدا باس Ù„Û• پشێوی Ùˆ ناسەقامگیری بكەین ÙƒÛ• فاكتەرە بنەڕەتییه‌كانی سیاسەتی جیهان گۆڕانی بەسەردا هاتبێت و، گرفت Ùˆ ÙƒÛŽØ´Û• بۆ ئاسایشی دەوڵەتان دروست بووبێت. بەگشتی Ù„Û• بارودۆخی ئاساییدا سێ فاكتەر، سیاسەتی جیهان سەقامگیر دەكات: فاكتەری بچووك، فاكتەری گەورە، فاكتەری بچووك-گەورە.

فاكتەری بچووك بە بڕوای ڕۆزێنا، بریتییە Ù„Û• فاكتەری پسپۆری Ùˆ شارەزایی (Skill Parameter)ØŒ ÙƒÛ• ئاماژەیە بە توانا، لێهاتوویی، شارەزایی Ùˆ پسپۆریی هاووڵاتیان؛ چونكە Ù„Û• سەردەمی ڕابردوودا خەڵك پەیوەندیی زۆر Ùˆ بەرفراوانیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ كۆمەڵگەكانی تر نەبوو و، هەروەها ڕێبەرە سیاسییەكانیش ده‌ستیان كراوه‌تر بوو، بەڵام ئیمڕۆ بە Ù‡Û†ÛŒ ئەم فاكتەرەوه‌ØŒ خەڵك بەشداریی سیاسیی زیاتر Ùˆ بەرفراونتریان هەیە.

مەبەست Ù„Û• فاكتەری گەورە (Structural Parameter)ØŒ یاخود فاكتەری پێكهاتەیی، چۆنێتیی دابەشبوونی هێزە، ÙƒÛ• Ù„Û• ڕێگەیەوە دەوڵەت Ùˆ ئەكتەرەكانی تر كار Ùˆ كاردانەوەیان بەرامبەر یەكتر دەبێت. ئەگەر Ù„Û• ڕابردوودا دەوڵەتان خاوەن سەروەری Ùˆ دەسەڵاتی ڕەها بوونە، ئیمڕۆكە بە Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكاری Ù„Û•Ù… فاكتەره‌دا جیهانێكی چەندناوەندی یاخود فرەناوەندی دروست بووە و، گرووپە نادەوڵەتییەكان چیتر لەژێر كۆنترۆڵی دەوڵەتدا نین.

هەروەها بە بڕوای ڕۆزێنا، فاكتەری گەورە-بچووك ÙƒÛ• بە فاكتەری پەیوەندیدار (Relational Parameter) دەناسرێت ئاماژەیە بە پەیوەندییەكانی ناوەند Ùˆ دەسەڵات، ÙƒÛ• Ù„Û• ڕێگەیانەوە هاووڵاتیان، كۆمپانیا فرەڕەگەزەكان Ùˆ گرووپە نەتەوەیی Ùˆ ئیتنیكییەكان پەیوەندی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ جیهانی دەوڵەت-تەوەردا دەكەن، ÙƒÛ• لەسەر بنەمای كارامەیی Ùˆ ڕەوایەتیی دەوڵەتانە. ڕۆزێنا Ù„Û•Ù… پەیوەندییەدا چەند فاكتەرێكی تری وەكوو: زیادبوونی ژمارەی ئەكتەرەكان، بەجیهانیبوونی ئابووریی نەتەوەیی، ناكارامەیی Ùˆ لاوازبوونی دەوڵەتان، گۆڕانكاری Ù„Û• پابەندی Ùˆ هۆگرییەكان، بڵاوبوونەوەی هەژاری Ùˆ نەخۆشی Ùˆ... بە گرنگ Ùˆ كاریگەر دەزانێت. بەڵام Ù„Û• كۆتاییدا هەموو ئەم فاكتەرانە بە كاردانەوە Ù„Û• هەمبەر گۆڕانكارییە خێرا Ùˆ كتوپڕەكان دەزانێت، ÙƒÛ• Ù„Û• Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ زانیاری Ùˆ پەیوەندی Ùˆ تەكنه‌لۆژیدا ڕوو دەدات Ùˆ دەبنە Ù‡Û†ÛŒ پشێوی Ùˆ ناسەقامگیری.

2- ناسه‌قامگیری Ùˆ گۆڕانكارییه‌كان

بیرمەندانی زانستە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان پێناسەی جۆراوجۆریان بۆ ناسەقامگیریی سیاسی هەیە. "دیڤید ساندرز" یەكێك لەو كەسانەیە كە لەسەر ئەم بابەتە بیروبۆچوونەكانی جێگەی قبووڵكردنە لە لایەن ڕوانگە جیاجیاكانەوە. "ساندرز" ناسەقامگیریی سیاسی بە مانای ڕوودانی پێشهاتەی سیاسیی ناسەقامگیركەر و یاخود پشێویخوڵقێن دەزانێت، كە بە شێوازی گۆڕانكاری، یان دروستكردنی گیروگرفت و كێشە بۆ سیستەمی سیاسی، كۆمەڵگەی سیاسی و بەرپرسانی سیاسی دەردەكەوێت و بەرجەستە دەبێت.

 Ø¨Û•Ù… پێیە ساندرز ناسەقامگیری بەم شێوەیە پێناسە دەكات: "پێوەرێك ÙƒÛ• بتوانین Ù„Û• ڕێگەیەوە سیستەمێكی سیاسی Ù„Û• هەر خول Ùˆ سەردەمێكی زەمەنیی دیاریكراو، بە ناسەقامگیر بزانین. ناسەقامگیریی سیاسی پێوەرێكە، ÙƒÛ• پەیوەندیی ڕاستەوخۆی به‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ڕوودان، یاخود ڕوونەدانی گۆڕانكاری Ùˆ دروستبوونی ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ گرفتەكان Ù„Û• هەر حكوومەت، Ú•Ú˜ÛŽÙ…ØŒ یان كۆمەڵگەیەك هەیە. بەم مانایە ÙƒÛ• تا Ú† ئاست Ùˆ ڕێژەیەك ئەم گۆڕانكاری Ùˆ پشێوی Ùˆ ئاڵۆزییانە مۆدێلی باوی حوكمڕانیی سیستەمێكی سیاسیی تایبەت، یان كۆمەڵگەیەك دەگۆڕن و، تا Ú† ئاست Ùˆ ڕێژەیەك بوونەتە Ù‡Û†ÛŒ پشێوی Ùˆ ÙƒÛŽØ´Û•."

لێرەوەیە كە سەقامگیری بە مانای نەبوونی ڕێژەییی ڕووداوی ناسەقامگیركەر و پشێویخوڵقێن دێت، كە دەبنە هۆی وەرچەرخان لە حكوومەت، پێكهاتەی هێز و دەسەڵات بە شێوازی ئاشتییانە، یان توندوتیژی. "ساندرز" چەند پێوەرێك بۆ ناسەقامگیری دەستنیشان دەكات كە لێرە ئاماژەی پێ دەدەین:

Ø£‌-      گۆڕانكاری Ù„Û• سیستەمی سیاسی: ئەو گۆڕانكارییانەی Ù„Û• بارودۆخی سیاسی، بەها Ùˆ پێوەرەكانی سیستەم، شێواز Ùˆ فۆرمی بە كارهێنانی هێزی سەربازی Ùˆ ناسەربازی Ùˆ سیستەمی حزبیدا دەكرێت.

ب‌-    گۆڕانكاری Ù„Û• حكوومەت: گۆڕانكاری Ùˆ جێگوركێ Ù„Û• بەرپرسانی سەرەكی و، بەگشتی گۆڕانكاری Ù„Û• دەسەڵاتی جێبەجێكردن دەگرێتەوە.

ت‌-    ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ گرفتی توندوتیژی: هێرشی چەكداری، توندوتیژیی سیاسی، ڕاپەڕین، تیرۆر، كودەتا، دەستاودەستكردنی ناسەركەوتووی دەسەڵات Ùˆ پاكسازیی سیاسی دەگرێتە خۆ.

Ù¾‌-    ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ گرفتی ناتوندوتیژ: مانگرتنی سیاسی Ùˆ ناسیاسی، خۆپێشاندان، چالاكیی ڕەخنەییی نوخبە جۆراوجۆرەكان Ù„Û• سیستەم Ùˆ بەگشتی ناڕەزایەتیدەڕبرین Ù„Û• هەمبەر سیستەم دەگرێتەوە.

بە شێوەیەكی گشتی بۆ سه‌رهه‌ڵدان Ùˆ دروستبوونی هەر دیاردەیەك وەكوو "ناسەقامگیریی سیاسی" پێویستی به‌ گونجاوبوون Ùˆ هاتنه ‌ئارای زه‌مینه‌ Ùˆ هۆكاری بونیادی Ùˆ درێژخایەن، هەروەها هۆكاره‌ خێرا Ùˆ كتوپڕەكان هەیە:

1- هۆكاره‌ پێكهاته‌یی Ùˆ بونیادییه‌كان: لەسەر بنەمای ڕیشە Ùˆ زەمینەی درێژخایەنی ڕووداوەكانی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمەڵایەتی Ùˆ...هتد، ڕادەوەستێت.

 2- هۆكاره‌ كتوپڕ Ùˆ خێراكان: لەسەر بنەمای كردەوە Ùˆ ڕەفتاری بكەرە مرۆیییه‌كان و،  یان ڕووداو Ùˆ پێشهاتە خێرا Ùˆ كتوپڕەكان ڕادەوستێت.

بۆ نموونە ئەگەر فاكتەر و هۆكاری بونیادیی دیاردەی ناسەقامگیریی سیاسی لە وڵاتێك، لەسەر بنەمای ناكۆكی و ململانێ و فرەییی نەتەوەیی و سیاسی و مەزهەبی و...، یاخود گەشەنەسەندوویی و دواكەوتوویی و هەژاری و سەركوتكردن و دەسەڵاتدارێتیی نادیموكراتیك بێت، ئەوە هۆكاری خێرا و كتوپڕ، دەتوانێت لەسەر بنەمای ڕووداو و پێشهاتەی ڕۆژانە و كاتیی چاوەڕواننەكراو وەكوو مردنی دیكتاتۆر یاخود خۆپێشاندان و خۆسووتاندنی كەسێك و...، بێت.

 Ø¨Û•Ù… پێیەیش ئاماده‌یی فاكتەره‌ بونیادی Ùˆ گەورەكان، مەرجی پێویستە بۆ دروستبوونی دیاردەی ناسەقامگیریی سیاسی، بەڵام ئه‌Ù… ناسه‌قامگیرییه سیاسییه‌‌ به‌ یارمه‌تیی فاكتەره‌ له‌ناكاو Ùˆ كتوپڕه‌كان وه‌كوو مه‌رجی تەواوكەر Ùˆ بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ هاوبەش ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی ناسەقامگیریی سیاسی؛ بەم مانایە ÙƒÛ• كار Ùˆ كارلێك Ù„Û• نێوان فاكتەرەكاندا هەیە. باشترین نموونه‌یش شۆڕشه‌كانی ناسراو به‌ "به‌هاری عه‌ره‌بی"یه‌.

به‌گشتی چەند پێوەری سه‌ره‌ÙƒÛŒ بۆ ناسەقامگیریی وڵاتان دەستنیشان كراون‌:

  1. چۆنێتیی دەسەڵاتدارێتی: ئازادیی ڕاگەیاندن، كارامەییی حكوومەت، ئاستی دیموكراسی، Ú•ÛŽÚ˜ÛŒ گەندەڵی، بەشداریی ژنان، Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ پەناهەندەكان، سنووری ئازادییە مەدەنی Ùˆ مافە سیاسییەكان، سەروەریی یاسا، Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ وه‌ڵامدەرایەتی Ùˆ بەرپرسیارێتیی حكوومەت دەگرێتەوە.
  2. بارودۆخی ئابووری: ئاست و ڕێژەی بەرهەمی نەتەوەیی، داهاتی نەتەوەیی، داهاتی تاك، بازاڕی ڕەش، وەبەرهێنانی دەرەكیی ڕاستەوخۆ، ڕێژەی هەڵاوسان، باج، ڕێژی بەكارهێنانی ئینتەرنێت و تەلەفۆن، ڕێژەی بێكاری، ئازادیی بازرگانی و ڕێژەی بەشداریی ژنان لە بازار دەگرێتەوە.
  3. ئاستی ئاسایش: ئاستی ململانێ و، یان توندوتیژی، مافی مرۆڤ، ڕێژەی تێچووی سەربازی، مەترسیی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتیی نەژادی و تیرۆریزم.
  4. ئاستی پەرپێدانی مرۆیی: Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ناونووسكردن Ù„Û• قوتابخانە، ئاسایشی خۆراك، پەرەسەندوویی یاخود دواكه‌وتووییی ڕەگەزی، تێچووی تەندروستی، Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ نەخۆشییەكانی ÙˆÛ•Ùƒ ئایدز، مردنی مناڵان Ùˆ دەسپێڕاگەیشتن بە ئاوی پاك.
  5. تایبەتمەندیی دانیشتووان: ڕێژەی هیوا بە ژیان، كۆچ، چڕیی دانیشتووان، فرەییی نەژادی و مەزهەبی، ئاستی زۆربوونی دانیشتووان، بەرزبوونەوەی ڕێژەی شارنشینی و ڕێژەی گەنجان.

6- ژینگە: ڕێژەی زەویی كشتوكاڵی، كارەساتی سروشتی، سەرچاوەكانی ئاو، بەكارهێنانی سووتەمەنی، وێرانكردنی جەنگەڵ و سروشت، پیسبوونی هەوا.

  1. گۆڕانكاری له‌ تێڕوانین Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری تاكه‌كان له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ زانیاریدا   

 Ø¨Û• بڕوای ڕۆزێنا Ù„Û• سەردەمی ئیمڕۆدا بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی ÙƒÛ• تاكەكان زانیارییەكانیان Ù„Û• سەرچاوەی جۆراوجۆری زانیاری وەردەگرن، ئەوە توانای شیكردنەوەی ڕووداوەكانیان زیاتر بووە و، بەم پێیەیش هەڵوێستیان دەگۆڕدرێت. هەروەها تاكەكان زیاتر پراگماتیست بوونە و، بە Ù‡Û†ÛŒ ئامرازەكانی تەكنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ زانیاری Ùˆ پەیوەندییه‌وه‌ØŒ بەردەوام بەراوردی ئاستی بارودۆخی ماددی Ùˆ ژیانی خۆیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• پێشكەوتووەكان دەكەن و، تەنانەت Ù„Û• ڕووی كەلتووری Ùˆ شێوازی ژیانی ناماددی Ùˆ ئاستی ئازادی Ùˆ مافەكانیشیانەوە خۆیان بەراورد دەكەن. 

ئەو پرۆسە Ùˆ كارلێكانەی ÙƒÛ• Ù„Û• ڕێگەیانەوە هەڵوێست Ùˆ ئاراستە Ùˆ ڕەفتار Ùˆ كردەوەی تاكەكەسیی تاكەكان دەكاتە هەڵوێست Ùˆ ڕەفتاری بەكۆمەڵ، شێوازی جۆراوجۆری هەیە، وەكوو: یەكڕایی Ùˆ یه‌كهەڵوێستبوونی هاووڵاتیان Ùˆ ڕێبەرەكانیان لەسەر پرس Ùˆ بابەتێك و، یاخود ڕەفتاری پاڵپشتیكەرانەیان یاخود ناڕەزایەتیدەربڕینیان. ئەم جۆر Ùˆ Ø´ÛŽÙˆÛ• ڕەفتارانە، دەكرێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پەروەردە، گفتوگۆ، دروستبوونی بەرژەوەندیی هاوبەش، سزا Ùˆ توندوتیژی Ùˆ...ØŒ دروست بكرێت. ئەم ڕەفتار Ùˆ هەڵوێستانەیش بەرهەم Ùˆ دەرهاوێشتەی ڕووداو Ùˆ هاوكێشە جۆراوجۆرەكانن ÙƒÛ• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئامرازەكانی زانیاری Ùˆ پەیوەندییەوە زیاتر بەرجەستە دەبن.

هێزە ماددی و ناماددییەكان و كێبركێ و ململانێ، هەروەها بەپسپۆریبوونی كاروبارەكان جیاوازی لە نێوان تاكەكانی كۆمەڵگە دروست دەكات و، تاكەكان بۆ سەر گرووپی جۆراوجۆر دابەش دەكات. ئەم گرووپانەیش لە ڕێگەی جێبەجێكردنی دەسەڵات لەناو گرووپ لەسەر تاكەكان، دەبنە هۆی هاتنەئارا و دروستبوونی سیستەمێك بۆ بەهاكان و پێوەرەكان و، هەروەها ڕەفتار و شێوازی تایبەتی ژیان و پەیوەندی. لێرەوە زۆربوونی ئەم گرووپ و هێزانە، بە هۆی جیاوازی و فرەیی لە سیستەمی كۆمەڵایەتی، كەلتووری و ئابووریدا كاریگەری لەسەر ئاستی یەكگرتوویی و یەكانگیریی كۆمەڵایەتی و سیاسی دادەنێت.

4- ئاڵۆزی Ùˆ فره‌یی له ‌نێوان په‌یوه‌ندیی هێز Ùˆ ئه‌كته‌ره‌كاندا

لە ئێران بە هۆی كێشە و گرفت و ململانێیە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتییەكانەوە لە ئاستی ناوخۆ و دەرەوەدا، چەندین هێز و گرووپی جۆراوجۆر سەریان هەڵداوە كە بانگەشەی چاكسازی لە سیستەم یاخود گۆڕانكاری لە هەلومەرجی نالەباری ناوخۆیی و دەرەكی دەكەن، ئەمەیش هێزە نەریتخواز و دەسەڵاتدارەكانی ئێران تووشی كێشە دەكات.

Ù„Û• سەره‌تای Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێراندا ئەم ڕەوتەی پەراوێزخستن Ùˆ سڕینەوە Ùˆ كێبركێ Ùˆ ململانێ Ùˆ ناكۆكیی نێوان هێز Ùˆ گرووپەكان Ùˆ جیابوونەوە Ùˆ دروستبوونی وردەگرووپی تر بەردەوام بووە و، ئەم گرووپ Ùˆ هێزانە Ùˆ ململانێكانیان، بووه‌تە Ù‡Û†ÛŒ هاتنەسەركاری سەرۆككۆماری جۆراوجۆر Ùˆ تا ڕاددەیەك دژبەیەك، بەڵام Ù„Û• چوارچێوەی گوتار Ùˆ سیستەمی سیاسیی زاڵ، وەكوو: خاتەمی، ئەحمەدینەژاد Ùˆ پاشان حەسەن ڕۆحانی Ù„Û• ساڵی 2013 Ùˆ ساڵی 2017.

جێمز ڕۆزێنا، Ù¾ÛŽÛŒ وایە ÙƒÛ• Ù„Û• سیاسەتدا پەیوەندییەكانی كۆنترۆڵ هەیە. بەم مانایە ÙƒÛ• ئەكتەرەكان، یان هاووڵاتیان، سیاسەتمەداران، تیرۆریستان، گرووپەكانی گوشار Ùˆ بەرژەوەندی، دەزگه‌ÛŒ بیرۆكراسی Ùˆ حكوومەت، دەوڵەتان Ùˆ بكەرە سەروونەتەوەیییەكان Ùˆ ...ØŒ Ù„Û• Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ گۆڕانكاری یاخود پاراستنی شێواز Ùˆ هەلومەرجی ڕەفتاری ئەكتەر Ùˆ بەگشتی ئەوانەی ترن و، ئەمەیش سەرچاوەی ململانێ Ùˆ پشێوی Ùˆ ناسەقامگیرییە.

5- ململانێ بۆ ده‌سه‌ڵات Ùˆ قه‌یرانی به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ ده‌سه‌ڵاتدارێتی

 Ù„Û• كۆماری ئیسلامیی ئێرانیشدا ئەم ململانێیە بۆ دەسەڵاتدارێتی Ùˆ بوون بە ناوەندی بڕیار، دەبینرێت، بۆ نموونە: Ù„Û• قۆناغەكانی سەرۆكایەتیی كۆمار Ùˆ هەڵبژاردن و، یاخود بوونی ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ دەرەكی Ùˆ ناوەخۆیی و، یان بۆ نموونە Ù„Û• ئاڵۆزی Ùˆ پشێوییەكانی ساڵی 1999 و، هەروەها ساڵی 2009دا Ù„Û• ئێران. ئەمەیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەشداریی سیاسی، هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنی شوورای ئیسلامی Ùˆ سەرۆكایەتیی كۆمار Ùˆ تەنانەت Ù„Û• ناڕەزایەتی Ùˆ مانگرتنە جۆراوجۆرەكان Ùˆ خۆپێشاندانەكاندا بەرجەستە دەبێت.

ئەم قەیرانە Ù„Û• دەسەڵاتدارێتیدا، Ù„Û• ڕوانگەی تیۆریی ناسەقامگیری Ùˆ پشێوییه‌وه‌ØŒ دەگەڕێتەوە بۆ لاوازیی تیۆری و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ فرەیی Ù„Û• تیۆرییەكان، هه‌روه‌ها نەبوونی ستراتیژیی ڕوون یاخود فرەییی ستراتیژییەكان، نەبوونی توانای زاڵبوونی ڕەهای لایەنێك بەسەر لایەنەكانی تر، فرەییی هێز Ùˆ گرووپە ناكۆكەكان Ùˆ نەبوونی یەكگرتوویی Ù„Û• نێوان خودی هێز Ùˆ گرووپەكان Ùˆ هتد. ئەمەیش دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی قەیرانی دەسەڵاتدارێتی و، كاریگەری لەسەر ڕەوایەتیی سیستەمی سیاسی دادەنێت. قەیرانەكانی ڕەوایەتی Ùˆ بەشداری Ùˆ دەسەڵاتدارێتی Ù„Û• ئێران، بەتایبەت Ù„Û• پاش ساڵی 1989ÙˆÛ•ØŒ سیستەمی سیاسیی ئێرانی Ù„Û• هەمبەر ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ گرفتەكان لاوازتر كردووە و، بەردەوام دیاردەی ناسەقامگیری دەبینرێت. قەیرانی دەسەڵاتدارێتی Ù„Û• سیستەمی سیاسیی كۆماری ئیسلامیی ئێران، بووه‌تە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی ÙƒÛ• بەگشتی چوار گرووپی بەهێز دروست ببێت ÙƒÛ• بەردەوام بۆ دەسەڵاتدارێتی Ù„Û• ململانێدان:

  1. حزب Ùˆ گرووپە نەریتخواز Ùˆ پارێزگارەكانی ده‌سه‌ڵاتداری سیسته‌Ù….
  2. هێز Ùˆ گرووپە ڕیفۆرمیستە ئیسلامییەكانی ناو سیسته‌Ù…ØŒ كه‌ له‌ پێناو ده‌سه‌ڵاتدا ململانێ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پارێزگاره‌كان ده‌كه‌Ù†.
  3. هێز Ùˆ گرووپه‌ لیبراڵ Ùˆ ناسیۆنالیست Ùˆ سێكیولارەكان كه‌ له ‌په‌راوێزدان یاخود ده‌Ù†Ú¯ به‌ ڕیفۆرمخوازه‌كان ده‌ده‌Ù†.

 4- هێز Ùˆ گرووپە سیاسییە دیموكراسیخوازەكان و، هه‌روه‌ها حزب Ùˆ لایه‌نه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان، كه‌ زۆربه‌یان له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ سیسته‌Ù… Ùˆ ئێرانن. ئه‌Ù… گرووپانه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ به‌رته‌سكی Ùˆ سنوورداربوونی توانای سیسته‌Ù… و، هه‌روه‌ها داخراوبوون Ùˆ بێهیوایی له‌ چاكسازی له‌ چوارچێوه‌ÛŒ نیزامی هه‌نووكه‌ییدا هه‌ÙˆÚµÛŒ ئاڵوگۆڕی ڕیشه‌یی Ùˆ ڕووخاندنی سیسته‌Ù…ÛŒ حوكمڕانیی ئێران ده‌ده‌Ù†.

ئەم قەیرانەی دەسەڵاتدارێتییە، سیستەمی سیاسی تووشی ناسەقامگیری و تەنانەت قەیران دەكات و، گۆڕانكاری لە نوخبە سیاسییەكاندا كاریگەریی لەسەر وەرچەرخانی سیستەمی سیاسی دەبێت، هەرچەندە سەرەتا سنووردار و لە چوارچێوەی سیستەمی سیاسی بێت، بۆ نموونە: ململانێ بەردەوامەكانی نێوان توندڕۆكان و ڕیفۆرمخوازان و نەریتخوازان لە قۆناغە جۆراوجۆرەكاندا.

بەم پێیەیش سیستەمی سیاسیی ئێران، نەیتوانیوە یه‌كانگیری Ùˆ یەكگرتووییی ڕاسته‌قینه‌ بپارێزێت Ùˆ چارەسەری ڕیشه‌ییی ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ ململانێ سیاسی Ùˆ كۆمەڵایەتییەكان بكات. بۆیه‌ هەر پشێوی Ùˆ ناسەقامگیرییەك Ù„Û• ئێران، بە درزتێكەوتن Ù„Û• بلۆكی هێز Ùˆ دەسەڵات و، هەروەها دروستبوونی هێزی سیاسیی نوێ كۆتایی هاتووە. Ù„Û• لایەكی ترەوە بە Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكارییەكان Ùˆ داواكارییە بەرفراوانەكانه‌وه‌ØŒ ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ Ù„Û• ئایدیۆلۆژیی دەسەڵاتدارێتیی سیستەمی سیاسیی ئێران دروست كردووە و، توانای سیستەمی سیاسیی ئێرانی بۆ وه‌ڵامدانەوەی گوشارە ناوخۆیی Ùˆ دەرەكییەكان لاوازتر كردووە. 

6- په‌راوێزكه‌وتنی نوخبه‌كانی سیسته‌Ù… Ùˆ هه‌ڵگرتنی ناسنامه‌ÛŒ ڕیفۆرمخوازی یاخود ئۆپۆزیسیۆنبوون:

Ù„Û• لایەكی ترەوە Ù„Û• كۆماری ئیسلامیی ئێراندا سەرچاوەكانی دەسەڵات Ùˆ یاسادانان Ù„Û• دەستووردا، یەكێك بووە Ù„Û• هۆكارەكانی قەیرانی دەسەڵاتدارێتی Ù„Û• ئێران. ئەم دەستوورە، وەكوو هەموو دەستووری وڵاتان، ناسنامەی سیستەمی سیاسی Ùˆ پێوەری هەڵسەنگاندنی سیستەمە سیاسییەكەیە. ئەم دەستوورە سەرەڕای بوونی هەندێ سیما Ùˆ تایبەتمەندیی دیموكراسی، بەڵام پارادۆكسی زۆری تێدایە Ù„Û• تێكەڵاوكردنی ئایین Ùˆ بنەماكانی مەزهەبی شیعە Ùˆ پره‌نسیپه‌كانی دیموكراسی، بەشداری Ùˆ دەسەڵاتی خەڵك Ù„Û• دیاریكردنی ئەولەوییەتی پرس Ùˆ بابەتەكان.

ئەمەیش بۆتە Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی مشتومڕ Ùˆ ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ ئاڵۆزی Ùˆ ناكۆكی Ùˆ تەنانەت ناسەقامگیریی سیاسی Ù„Û• ئێران وەكوو دەوڵەتێكی ئایدیۆلۆژیك. بەپێی ئەم دەستوورە، تەنیا ئەو كەسانە دەسەڵات دەگرنە دەست ÙƒÛ• پابەندی هزری Ùˆ كردەییی ئایدیۆلۆژیی پێناسەكراو Ùˆ سنوورداری ئایینی- شۆڕشگێرانەی زاڵ بن. لێرەوە بەردەوام Ù„Û• ئێران ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ• كەس Ùˆ گرووپ Ùˆ هێز Ùˆ لایەنێك دەكەونە پەراوێزە و، ناسنامەی ڕیفۆرمخوازی، یان دژەسیستەمی وەردەگرن. 

بە بڕوای ڕۆزێنا، لاوازیی دەوڵەت لە دۆزینەوەی چارەسەرێك بۆ كێشە و گرفتە كەڵەكەبووەكان و، هەروەها دابینكردنی ئەوەی لێیان چاوەڕوانی دەكرێت، كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر ئاستی كارامەیی و ڕەوایەتیی سیستەمی سیاسی دەبێت. ئەم ناكارامەیییەیش لە جێبەجێكردنی پلان و بەرنامەكان بە هۆی قەیران و لاوازیی دەوڵەت، وا دەكات كە لە دەوڵەتدا گرووپ و هێزی تری ئۆپۆزیسیۆن دروست ببێت كە بانگەشەی ئەوە بكات چارەسەری كێشە و گرفتەكان دەكات.

 Ø¨Û† نموونە Ù„Û• ئێران Ù„Û• پاش جەنگی ئێران Ùˆ عێراق Ùˆ قەیرانەكانی بەجێماوی ئەو جەنگە Ù„Û• ناوخۆ Ùˆ دەرەوەدا، هاشمی ڕەفسەنجانی Ùˆ لایەنگرانی، بانگەشەی چاكسازیی ئابووری Ùˆ دابینكردنی خۆشگوزەرانییان دەكرد. سەرۆككۆمار خاتەمی، بە بانگەشەی چارەسەری Ùˆ چاكسازیی سیاسی Ùˆ یاسایی هاتە سەر كار و، ئەحمەدینەژادیش جەختی لەسەر چاكسازیی كۆمەڵایەتی Ùˆ دەستەبەركردنی دادپەروەریی كۆمەڵایەتی Ùˆ سڕینەوەی هەژاری دەكرده‌وه‌.

 Ù¾Ø§Ø´Ø§Ù† بە Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ قەیرانی دەرەكی Ùˆ ناوخۆیی بۆ سیستەمی سیاسیی ئێران بە Ù‡Û†ÛŒ دۆسییەی ئەتۆمیی ئێران Ùˆ سەپاندنی سزا Ùˆ ئابڵووقە نێونەتەوەیییەكانه‌وه‌ØŒ حەسەن ڕۆحانی بانگەشەی سڕینەوەی بارگرژییەكانی Ù„Û• ئاستی دەرەوە كرد و، بەم پێیەیش لابردنی سزا ئابوورییە نێونەتەوەیییەكان Ùˆ كەمكردنەوەی گوشارە ئابووری Ùˆ سیاسییەكانی سەر خەڵكیی كردە دروشمی خۆی Ùˆ هاتە سەر كار. لێرەوە دەبینین ÙƒÛ• ئەم ئاڵوگۆڕ Ùˆ جێگۆڕكێ Ùˆ ململانێیه‌ بۆ دەسەڵات، بەردەوام Ù„Û• ئێران ڕوو دەدات. ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ گرفتە سیاسی، ئابووری Ùˆ كەلتوورییه‌كانی ÙˆÛ•Ùƒ: دابینكردنی Ù‡Û•Ù„ÛŒ كار، چارەسەری بێكاری، هەڵاوسان، باگرژی Ù„Û• سیاسەتی دەرەوەی ئێران، پرسی ماف Ùˆ ئازادییەكان، دادپەروەریی كۆمەڵایەتی، بەشداریی خەڵك Ùˆ...ØŒ Ù„Û• ئێراندا بەردەوام بە Ù‡Û†ÛŒ ناكارامەییی سیستەم Ùˆ حكوومەتەكان قەیران Ùˆ ناسەقامگیریی دروست كردووە.

ئەمەیش Ù„Û• بنەڕەتدا دەگەڕێتەوە بۆ سروشتی سیستەمی سیاسیی كۆماری ئیسلامی Ùˆ تێكەڵاوی Ùˆ گرێدانی نێوان "ئایین Ùˆ سیاسەت"ØŒ ÙƒÛ• وای كردووە ڕوانگەیەكی "باوكسالاری" Ù„Û• سیستەمی سیاسیی ئێران زاڵ ببێت. بەم پێیەیش دەوڵەت ده‌بێته‌ سەرچاوەی دابینكردنی هەموو پێداویستییەكان، Ù„Û• كاتێكدا Ù„Û• هیچ شوێنكی جیهان Ùˆ بەتایبەت Ù„Û• ئێران، دەوڵەت ئەم توانایەی نییە و، ئەم دژبه‌یه‌كییه‌ له‌ هه‌ناوی كۆماری ئیسلامیدا، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی ناڕەزایەتی Ùˆ پشێوی Ùˆ ناسەقامگیریی كۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی Ù„Û• ئێراندا. 

بۆیە دەتوانین بڵێین یەكێك Ù„Û• سەرەكیترین هۆكارەكانی هاتنەسەركاری خاتەمی Ùˆ ڕۆحانی، Ù„Û• چوارچێوەی ناكارامەییی ناوخۆیی Ùˆ سیاسەتی دەرەكیی حكوومەتەكانی Ù¾ÛŽØ´ خۆیان Ùˆ بانگەشەیان بۆ باشتركردنی بارودۆخی خەڵك بوو، ÙƒÛ• توانییان دەنگی زۆرینەی هاووڵاتیان بەدەست بێنن ÙƒÛ• Ù„Û• سیاسەت Ùˆ بەرنامە Ùˆ پلان Ùˆ بەگشتی كارامەیی Ùˆ توانای سیستەم ناڕازی بوون، بەتایبەت Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ جیلی گەنجان Ùˆ توێژی ژنان Ùˆ قوتابیان Ùˆ كەمینە نەتەوەیی Ùˆ مەزهەبییه‌كانی ئێران و، هەروەها بەگشتی چینی ناوەڕاست.

7- هۆكارەكانی دیاردەی ناسەقامگیریی سیاسی Ùˆ ده‌رفه‌ت Ùˆ هەڕەشەكانی سەر سیستەمی سیاسیی ئێران:

لێكترازانە كۆمەڵایەتییەكان:

بە شێوەیەكی گشتی، ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێران چەندین لێكترازانی كۆمەڵایەتیی هەیە ÙƒÛ• هێزە سیاسییەكان لەسەر ئەو لێكترازانانە Ù¾ÛŽÙƒ دێن. Ù„Û• ڕوانگەی كۆمەڵناسیی سیاسییەوە، چالاكبوون یاخود چالاكنەبوونی هەر كامەیان، دەگەڕێتەوە بۆ دابەشكردنی دادپەروەرانە Ùˆ دیموكراتیكی سێ سەرچاوەی نایاب: هێز Ùˆ دەسەڵات، سەروەت Ùˆ سامان، Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ پرستیژ؛ ÙƒÛ• ئەم لێكترازانانەیش كاریگەرییان لەسەر ناسەقامگیریی سیاسی Ùˆ Ù„Û• كۆتاییدا له‌سه‌ر خودی سیستەمی سیاسی هەیە. لێرەدا ئاماژە بە چەند لێكترازانێك دەكەین.

  1. لێكترازانی جیلی:

گۆڕانكاریی خێرا Ùˆ شۆڕشگێرانە Ùˆ لەناكاو و، هەروەها ناكارامەییی حكوومەت Ùˆ جیاوازی Ù„Û• نێوان بەهاكانی گەنجان Ùˆ پیران Ù„Û• ئێران، بووه‌تە Ù‡Û†ÛŒ لێكترازانی نه‌وه‌كان. بە Ù‡Û†ÛŒ گەنجبوونی Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ دانیشتووان Ù„Û• ئێران Ùˆ ناڕەزایەتی Ù„Û• بارودۆخی سیاسیی ئێران Ùˆ لایەنگری Ù„Û• گۆڕانكاری Ù„Û• سیستەمی سیاسی Ù„Û• نێوان گەنجان، ئەوە ئەم لێكترازانە زۆر شوێندانەر Ùˆ بەرجەستە دەبێت. نموونەیش بۆ ئه‌مه‌ØŒ Ù„Û• هەموو پشێوی Ùˆ ناڕەزایەتییەكان Ù„Û• ئێران، ژمارەی گەنجانی بەشداربوو Ùˆ خوازیاری چاكسازی Ùˆ گۆڕانكاری، Ù„Û• بەرزترین ئاستدایە.

  1. لێكترازانی ئایینی و مەزهەبی:

بە سەرهەڵدانی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامی Ùˆ دروستبوونی سیستەمێكی سیاسیی دەسەڵاتداری شیعە، Ú•Û†ÚµÛŒ ناكۆكی Ùˆ لێكترازانی مەزهەبی Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ فرەئایین Ùˆ فره‌مەزهەبی ئێران، Ù„Û• ڕووداوەكاندا بەرجەستە بوو. سروشتی سیستەمی سیاسیی كۆماری ئیسلامی، بووه‌تە Ù‡Û†ÛŒ سەرهەڵدانی لێكترازانی ئایینی Ùˆ مەزهەبی و، ئەم لێكترازانە Ù„Û• ململانێ Ùˆ پرسە سیاسییەكاندا دەبینرێت. جیاكاریی مەزهەبی Ùˆ ئایینی، بووه‌تە Ù‡Û†ÛŒ سەرهەڵدانی ناڕەزایەتیی ئاشكرا Ùˆ نهێنی؛ بەو مانایەی ÙƒÛ• ئەگەر دەرفەتی ناڕەزایەتیدەڕبرینی ئاشكرایش نەبووبێت، ئەوە Ù„Û• دۆخی دروستبوونی دەرفەتی ناڕەزایەتیی سیاسیی گشتیدا، ئەو لایەنە ئایینی Ùˆ مەزهەبییانەی ÙƒÛ• هەست بە جیاكاری Ùˆ پەراوێزخستن Ùˆ گوشار دەكەن، هاوكاریی گرووپە سیاسییە ڕەخنەگر Ùˆ ڕیفۆرمیست یاخود ئۆپۆزیسیۆنەكانی ئێرانیان كردووە.

 Ù„ێكترازانی مەزهەبی، زیاتر Ù„Û• ناوچەكانی كوردستان، سیستان Ùˆ بەلوچستان، پارێزگه‌ÛŒ گوڵستان، خۆزستان Ùˆ بەگشتی ئەو ناوچانەی ÙƒÛ• زۆرینەی دانیشتووانیان Ù„Û• ئێران، ئایین Ùˆ مەزهەبی جیاواز Ù„Û• موسڵمان، یان شیعەی دوازدە ئیمامییان هەیە، دەبینرێت. دانیشتووانی ئەو ناوچانە هەست بە بێبەشبوونی سیاسی Ùˆ ئابووری دەكەن و، ڕوانگەی نەرێنییان هەیە بۆ دادپەروەریی كۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی Ù„Û• سیستەمی سیاسیی زاڵی ئێراندا و، ئەمەیش بووه‌تە Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی دۆخی ناسەقامگیریی سیاسی Ù„Û•Ù… ناوچانە Ùˆ فراوانبوونی هەژاری Ùˆ جیاكاریی ئایینی Ùˆ مەزهەبی. Ù„Û• كۆتاییدا، سیستەمی سیاسیی ئێران داواكارییەكانیان بە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسی بۆ سەر مانەوەی خۆی دەزانێت.

  1. لێكترازانی ڕەگەزی:

   Ù„Û• ڕوانگەی ژنانەوە سیستەمی سیاسیی كۆماری ئیسلامی بەتوندی پیاوسالارە و، یاساكانی وەكوو تەڵاق، میرات، سەرپەرشتیی منداڵان، سزا ئیسلامییه‌كان Ùˆ...ØŒ جیاكاریی ڕەگەزیی زۆری تێدایە Ù„Û• دژی ژنان. هەروەها ژنان بەپێی ئەم یاسایانە توانای وەرگرتنی پۆستی باڵای سیاسی Ùˆ دادوەرییان نییە؛ ئەمە بێجگە Ù„Û•  هەست بە بێبەشبوون Ùˆ جیاكاریی ئابووری. هەست بە جیاكاری Ù„Û• لای ژنانی ئێران و، هەروەها نایەكسانیی ڕاستەقینە Ù„Û• كۆمەڵگەدا. بووه‌تە Ù‡Û†ÛŒ لێكترازانی ڕەگەزی Ù„Û• ئێراندا؛ ÙƒÛ• ئەمەیش زۆر پەیوەستە بە بێبەشبوون Ù„Û• مافەكانی هاووڵاتیبوون بۆ ژنان Ù„Û• كۆماری ئیسلامیدا.

 Ù‡Û•ÙˆÚµÛ•ÙƒØ§Ù†ÛŒ بەئیسلامیكردنی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ù„Û• ئێران Ù„Û• لایەن سیستەمی سیاسییەوە، تاوەكوو ئێستا بەردەوامە؛ ئەمەیش بۆتە Ù‡Û†ÛŒ نانەوەی ناڕەزایەتی Ùˆ مشتومڕی زۆر Ù„Û• ناوخۆ Ùˆ دەرەوەی ئێران. بەرزبوونەوەی Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ ÙƒÛ†Ú† بۆ شارەكان، بەرزبوونەوەی ئاستی هۆشیاری Ùˆ خوێندەواری Ùˆ دەستپێڕاگەیشتن بە دەرفەتەكانی پەروەردە Ùˆ خوێندنی باڵا Ùˆ بەرزبوونەوەی Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ بەشداریی ژنان Ù„Û• كاروبار Ùˆ بواری گشتیدا، بوونه‌تە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی ÙƒÛ• سیاسەتی دەسەڵاتدارانی پارێزگار Ùˆ نەریتخواز Ùˆ توندڕەوەكان Ù„Û• ئێران تووشی ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ قەیران بێت. Ù„Û•Ù… نێوەندەدا، تۆڕەكانی ڕاگەیاندن دەرفەتی زیاتری بۆ بڵاوكردنەوەی بیروباوەڕی نوێ Ùˆ ڕێكخستنی سیاسی Ùˆ كۆمەڵایەتیی ژنان Ù„Û• ئێران Ùˆ دژایەتیكردنی یاساكان، وەكوو بەردبارانكردن Ùˆ هاوسەرگیریی كاتی (صیغه‌) Ùˆ...ØŒ هێناوەتە ئاراوە. بۆ نموونە كەمپینی یەك ملیۆن واژوو، ÙƒÛ• لەسەر تۆڕەكانی ئینتەرنێت دژی سیاسەتەكانی جیاكاری Ù„Û• هەمبەر ژنان كراوە و، ئەمەیش دەری دەخات ئەم ئامرازانە بۆشاییی دەرفەتی ڕاستەقینەی بۆ ژنان Ù¾Ú• كردۆتەوە و، ئەم دژایەتی Ùˆ چالاكییانەیش مەترسییان بۆ ÙƒÛ†ÛŒ بەها باڵاكانی سیستەمی سیاسیی ئێران دروست كردووە.

  1.  Ù„ێكترازانی نەتەوەیی:

   بە سەركەوتنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ساڵی 1979 Ù„Û• ئێران Ùˆ بەتاییەت Ù„Û• سەرەتای Ø´Û†Ú•Ø´Û•ÙˆÛ•ØŒ ئەو نەتەوانەی ÙƒÛ• پێشووتر دەرفەتیان نەبوو داوای مافەكانیان بكەن، ئەوە بەئاشكرا ئەو داواكاری Ùˆ داخوازییانەیان خستە ڕوو. بەڵام پاشتر بە Ù‡Û†ÛŒ سروشتی سیستەمی سیاسیی كۆماری ئیسلامییه‌وه‌ØŒ تووشی پێكدادان Ùˆ سەركوتكردنەوە هاتن، بۆ نموونە: كوردەكان، عەرەبەكان، توركمانەكان Ùˆ بەلوچەكان. بەڵام بە Ù‡Û†ÛŒ سروشتی فرەنەتەوەییبوونی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێران (تورك، كورد، بەلوچ، فارس، عەرەب، توركمان Ùˆ هتد) Ùˆ هەست بە بێبەشبوونی ڕێژەیی بە Ù‡Û†ÛŒ فاكتەرە سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كەلتووری Ùˆ كۆمەڵایەتییەكان Ù„Û• ئێراندا، ئێمە بەڕوونی لێكترازانی نەتەوەیی دەبینین.

 ÙƒÛ†Ù…اری ئیسلامی بە Ù‡Û†ÛŒ سروشتی تاكناسنامەییی مەزهەبی-نەتەوەییی خۆی، بەردەوام هەستی بە مەترسی كردووە Ùˆ هەر داواكاری Ùˆ چالاكییەكی نەتەوەیی، بە دژی سەقامگیری Ùˆ سیستەمی سیاسی Ùˆ ئاسایشی نەتەوەییی خۆی دادەنێت. تاوەكوو ئێستا ئەم ململانێیە بەردەوامە و، دان بە فرەنەتەوەییبوونی ئێران نانرێت و، وەكوو هەڕەشەیه‌ÙƒÛŒ ئاسایشی بۆ سەر یەكپارچەیی Ùˆ یەكگرتووییی ئێران سەیر دەكرێت. بەڵام ئامرازەكانی تەكنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ پەیوەندی، دەرفەتی بۆ دروستبوونی هۆشیاریی نەتەوەیی Ùˆ پەیوەندی Ùˆ دووبارە خۆڕێكخستنەوەی ناسنامەكانی تر Ù„Û• ئێران ڕەخساندووە.

  1.  Ù„ێكترازانی چینایەتی:

   ئابووریی دەوڵەتی لەسەر بنەمای بەرهەمهێنانی نەوت Ùˆ گاز و، هەروەها گوشارە ئابوورییە نێونەتەوەیییەكان Ùˆ هەڵاتنی سەرمایەكان Ù„Û• ئێران Ù„Û• پاش Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ساڵی 1979 Ùˆ بوونی بەربەست بۆ وەبەرهێنانی دەرەكی Ùˆ بیانی، وای كردووە ÙƒÛ• ئێران Ù„Û• دۆخێكی نالەباری ئابووریدا بێت و، ئاست Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ بێكاری Ùˆ هەڵاوسان Ùˆ هەژاری بەرز بێتەوە و، بەم پێیەیش ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ لادانە كۆمەڵایەتییەكانی پەیوەندیدار بە دۆخی ئابووری، زیاتر Ùˆ بەرفراوانتر بێت و، لێكترازانی چینایەتی، زیاتر Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ù„Û• ÙƒÛ†ÛŒ سیستەمی كۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسیی ئێران بكات.

 Ø¨Û•Ù¾ÛŽÛŒ ئامارە فەرمییەكان Ù„Û• نێوان ساڵانی 1980 تاوەكوو 2012ØŒ ژمارەی زیندانییەكانی ئێران (بێجگە Ù„Û• سیاسی)ØŒ 47 بەرامبەر بووە؛ Ù„Û• كاتێكدا Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ دانیشتووان 2 بەرامبەر زیادی كردووە. Ù„Û• ساڵی 1980دا Ù„Û• ئێران 5233 زیندانی هەبووە، بەڵام Ù„Û• ساڵی 2012 ئەم ژماره‌یە دەگاتە 250 هەزار كەس؛ ÙƒÛ• دەربڕی زۆربوونی تاوانكاری Ùˆ لادانی كۆمەڵایەتی Ùˆ زۆربوونی مەودای نێوان چینەكان Ùˆ بەرزبوونەوەی Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ هەژاری Ùˆ لێكترازانی چینایەتییە.

 Ø¯Û†Ø®ÛŒ ئابووری Ùˆ داخراوبوونی سیستەمی سیاسیی ئێران، وای كردووە ÙƒÛ• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دەرفەتی تۆڕەكانی پەیوەندی Ùˆ ڕاگەیاندنەوە سیاسەتەكانی ئابووریی ئێران Ùˆ تەنانەت ڕەوایەتی Ùˆ كارامەییی سیستەمی سیاسی Ù„Û• لایەن ڕێكخراو Ùˆ سەندیكا Ùˆ كۆمەڵەكان Ùˆ بزووتنه‌وه‌ كرێكارییه‌كان، بخرێتە ژێر پرسیارەوە Ùˆ تەنانەت قوتابیانی زانكۆ Ùˆ چالاكانی بواری كرێكاری، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ تەیاركردن Ùˆ ڕێكخستنی سیاسی بۆ مانگرتن Ùˆ ڕێپێوان Ùˆ ناڕەزایەتیدەڕبرین Ù„Û• دژی دەسەڵاتدارانی ئێستای ئێران بدەن.

بەگشتی توێژینەوە Ùˆ لێكۆڵینەوەكان دەریان خستووە، ÙƒÛ• لێكترازانە سیاسی Ùˆ كۆمەڵایەتییەكان Ù„Û• ئێران، بوونەتە Ù‡Û†ÛŒ بەرزبوونەوەی Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ تاوان Ùˆ تاوانكاری Ùˆ دەستدرێژی Ùˆ دزی Ùˆ بێمتمانەبوونی خەڵك بە یەكتری Ùˆ بەرزبوونەوەی Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ تەڵاق Ùˆ خۆكوشتن. بەرزبوونەوەی بێمتمانەیی بە حكوومەت بە Ù‡Û†ÛŒ ناكارامەیی Ù„Û• چارەسەركردنی ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ گرفتەكانه‌وه‌ØŒ وای كردووە ÙƒÛ• بارگرژیی شاراوەی بەردەوام Ù„Û• نێوان دەسەڵات Ùˆ خەڵك دروست ببێت Ùˆ Ù„Û• هەر دەرفەتێكدا، دەگۆڕدرێت بۆ خۆپێشاندان Ùˆ ناڕەزایەتیی پیشەیی Ùˆ سیاسی تاوەكوو ئاستی ناسەقامگیریی سیاسی Ùˆ توندتیژی Ùˆ ڕەفتاری دژەسیستەم Ù„Û• هەڵبژاردنەكاندا. هەروەها بەرزبوونەوەی ئاڵۆزی Ùˆ بارگرژییە فەرمی Ùˆ نافەرمییه‌كانی ئێران Ù„Û•Ú¯Û•Úµ وڵاتانی ناوچەكە، بووه‌تە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی ÙƒÛ• كاریگەریی لەسەر ناوخۆی ئێران بە Ù‡Û†ÛŒ لێكترازانەكانەوە هەبێت Ùˆ ناسەقامگیریی سیاسی دروست بكات.

چواره‌Ù…: پاتۆلۆژیی حزبه ‌سیاسییه‌كانی كورد له‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌دا "Ú†Ù‡‌قبه‌ستن له ‌نێوان بایكۆت Ùˆ به‌شداریكردندا"

به ‌Ú•Ù‡‌چاوكردنی ئاماره‌كان و، هه‌روه‌ها مێژووی حزبه‌كان Ùˆ واقعی ئیمڕۆكه‌ÛŒ ئێران له ‌لایه‌Ùƒ و، چوارچێوه‌ÛŒ "تیۆریی پشێوی"ÛŒ "ڕۆزێنا"ØŒ ده‌توانین لاوازی Ùˆ زیانی حزبه سیاسییه‌‌ كوردییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان به‌Ù… شێوه‌یه‌ پۆلین بكه‌ین:

 1- فاكته‌ر Ùˆ  هۆكاره‌‌ بچووك Ùˆ نێونجییه‌كان

یه‌كه‌Ù…: هاوهه‌ڵوێستنه‌بوونی ڕاسته‌قینه‌ÛŒ هه‌ر شه‌Ø´ حزبی سه‌ره‌كیی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیی كۆمار Ùˆ ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ شار Ùˆ گونده‌كان، كه‌ ئه‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌یان بایكۆت كردبوو. باشترین به‌ÚµÚ¯Ù‡‌یش، ده‌ربڕینی ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ بوو له ‌لایه‌Ù† دوو حزبی سه‌ره‌كییه‌وه‌ له‌ پانێڵێكی "ناوه‌ندی توێژینه‌وه‌ÛŒ ڕووداو". له‌ ڕاستیدا له‌Ù… دانیشتنه‌دا ناكۆكی Ùˆ لێكترازان له‌ ستراتیژی Ùˆ گوتاریاندا ئاشكرا بوو، له‌ بری ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ به ‌یه‌Ùƒ گوتار Ùˆ هاوڕا ده‌ربكه‌ون؛ ئه‌مه‌ بێجگه له‌‌ پابه‌ندنه‌بوونی ئه‌ندام Ùˆ لایه‌نگرانیان به‌ گوتاری فه‌رمی Ùˆ ڕاگه‌یاندنه‌ هاوبه‌شه‌كه‌وه‌.

دووه‌Ù…: نه‌بوونی ڕاگه‌یاندنێكی مۆدێرنی كارا، به‌هێز Ùˆ فره‌Ú•Ù‡‌هه‌ندی تایبه‌ت به‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان، كه‌ گوزارشت له‌Ù… سیاسه‌ت Ùˆ په‌یامه‌ÛŒ ئه‌Ù… شه‌Ø´ حزبه‌ بۆ به‌شدارینه‌كردن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا بكات؛ له‌ كاتێكدا ناڕاسته‌وخۆ ڕاگه‌یاندنه‌كانی باشووری كوردستان، به‌تایبه‌ت RUDAW Ùˆ K24  Ùˆ NRTØŒ ڕۆڵیان هه‌بوو له‌ هاندانی خه‌ÚµÙƒ بۆ به‌شداریكردن (له‌وانه‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ نه‌خوازراو)ØŒ به‌ Ù‡Û†ÛŒ له ‌لایه‌Ùƒ گرنگیپێدانی زۆر به‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌ Ùˆ زاڵبوونی شرۆڤه‌‌ Ùˆ گوتار Ùˆ هاندانی ڕیفۆرمخوازه‌ كورد Ùˆ فارسه‌كان بۆ به‌شداری له‌Ù… هه‌ڵبژاردنانه‌دا و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ لاوازی له‌ گوتار Ùˆ ئه‌رگیومێنتی نوێنه‌ری حزبه‌كان له‌Ù… ڕاگه‌یاندنانه‌دا بۆ هاندان Ùˆ قه‌ناعه‌تپێهێنان به‌ خه‌ÚµÙƒ بۆ به‌شدارینه‌كردن، به ‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ گوتار Ùˆ ئه‌رگیومێنیتی ڕیفۆرمخوازه‌كان له‌Ù… كه‌ناڵانه‌دا.

سێیه‌Ù…: بانگه‌شه‌ÛŒ بایكۆت Ùˆ به‌شدارینه‌كردن، ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ڕاگه‌یه‌ندراوێكی بایكۆت Ùˆ زاره‌كیدا مایه‌وه‌ØŒ به‌بێ ئه‌وه‌ÛŒ‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌كانی بایكۆتێكی چالاك ده‌ستنیشان بكه‌Ù†. به‌Ù… مانایه‌ كه بایكۆت‌ ته‌نیا داواكاری Ùˆ ڕاگه‌یه‌ندراوێك بوو و، هیچ كار Ùˆ ئه‌كتێكی چالاك له‌ ئارادا نه‌بوو. له‌ كاتێكدا حكوومه‌ت به‌ هه‌موو میتۆد Ùˆ توانا Ùˆ ئامرازێكه‌وه‌ØŒ خه‌ÚµÙƒÛŒ كوردی هێنانه سه‌ر سندووقه‌كانی ده‌نگدان.‌

چواره‌Ù…: به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ù… خاڵانه‌‌ÛŒ سه‌ره‌وه،‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ناڕاسته‌وخۆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ كوردستان به‌ دووجه‌مسه‌ری كرا، له‌ كاتێكدا كه‌ ئه‌مه‌ بۆ بزووتنه‌وه‌ÛŒ كورد هه‌ÚµÙ‡‌یه‌ÙƒÛŒ كوشنده‌یه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ خه‌ÚµÙƒ به‌سه‌ر دوو به‌ره‌ÛŒ به‌شداری Ùˆ بایكۆتدا دابه‌Ø´ كرا. بۆ نموونه‌ØŒ ده‌كرا كه‌ÚµÙƒ‌ له‌ ستراتیژی Ùˆ تاكتیكی جیاوازتر وه‌ربگیرێت، وه‌كوو بایكۆت به‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌شداریكردن، به‌ڵام به‌ ده‌نگدانی سپی یاخود پووچه‌ڵكراوه‌ Ùˆ ڕاگه‌یاندنی وه‌كوو ڕیفراندۆمێك به ‌ناوی "نا-بۆ كۆماری ئیسلامی" Ùˆ "نا- بۆ هه‌ڵبژاردن" له‌Ù… چوارچێوه‌ داخراو Ùˆ داپڵۆسێنه‌ره‌ سیاسییه‌دا.

  1. هۆكار Ùˆ فاكته‌ره ‌بونیادی Ùˆ باڵاكان

پێنجه‌Ù…: دووربوونی ئه‌Ù… حزبانه‌ له‌ گۆڕانكارییه‌ سیاسی، كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری Ùˆ ته‌نانه‌ت ئاسایشییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌وه‌ØŒ وای كردووه‌ كه‌ به‌ دروستی نه‌توانن كاریگه‌ری Ùˆ شوێندانه‌رییان له‌سه‌ر خه‌ÚµÙƒ Ùˆ بڕواپێهێنانیان هه‌بێت، كه‌ به‌ یه‌كده‌Ù†Ú¯ÛŒ به‌شداری له‌ هه‌ڵبژاردندا نه‌كه‌Ù†. به ‌مانایه‌ÙƒÛŒ تر، به‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكارییه‌ جۆراوجۆره‌كان له ‌پاش 38 ساڵ له‌ ده‌سه‌ڵاتدارێتیی كۆماری ئیسلامی Ùˆ گۆڕانكاری Ùˆ وه‌رچه‌رخان له‌ عه‌قڵییه‌ت Ùˆ ویست Ùˆ داواكاری Ùˆ حه‌زی نه‌وه‌ÛŒ نوێ، گوتاری حزبه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات Ø´Û†Ú• نه‌بۆته‌وه‌ بۆ Ù†ÛŽÙˆ هزر Ùˆ ژیانی ڕۆژانه‌ Ùˆ داواكاری Ùˆ ویستی زۆرینه‌ÛŒ تاكه‌كان. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ستراتیژیی ئه‌Ù… حزبانه،‌ ژیانی ماددی Ùˆ واتایی هه‌موو چین Ùˆ توێژه‌كان له‌خۆ ناگرێت، به‌ڵكوو له‌ چوارچێوه‌‌یه‌ÙƒÛŒ شۆڕشگێریی ئابستراكتدا Ùˆ مانه‌وه‌ له‌ بیره‌وه‌ریی مێژووییدا قه‌تیس ماوه‌ته‌وه‌.

شه‌شه‌Ù…: په‌یام Ùˆ سیاسه‌تی زۆربه‌ÛŒ حزبه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان، تاوه‌كوو ئێستا له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ "خه‌باتی Ú†Ù‡‌كداری" ده‌كه‌Ù† بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ كۆماری ئیسلامی له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دیالۆگ Ùˆ دانوستاندن، دان به‌ مافه‌كان Ùˆ داواكارییه‌كانی كورددا بنێت، له‌ كاتێكدا ئه‌مه‌ به‌ ناڕاسته‌وخۆ بۆ خه‌ÚµÙƒ په‌یامێكی كوشنده‌یه‌ بۆ دروستبوونی ئه‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌ له‌Ù†ÛŽÙˆ تاكه‌كاندا، كه‌ ئه‌Ù… ڕژێمه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر Ùˆ توانای ئه‌وه‌ÛŒ هه‌یه‌ كه‌ ڕیفۆرمی تێدا بكرێت و، ته‌نیا پێویسته‌ ئاستی گوشار زۆر بێت. له‌ كاتێكدا كه‌ زۆربه‌ÛŒ حزبه‌كان دروشمی فیدڕاڵییان هه‌ڵگرتووه‌ و، ئه‌مه‌یش تاوه‌كوو ئێستا له‌ هیچ وڵاتێكی نادیموكراتیكدا سه‌ركه‌وتوو نه‌بووه‌. بۆیه‌ خه‌ڵكیش به‌Ù… دژبه‌یه‌كییه ‌(تناقض) له‌ گوتاری حزبه‌كان، ئه‌Ù… په‌یامه‌ وه‌رده‌گرن كه‌ ده‌كرێت له‌ كۆماری ئیسلامیدا له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ ناتوندوتیژی Ùˆ سندووقی ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانه‌وه‌ ماف‌ØŒ ئازادی Ùˆ داواكارییه‌كان ده‌سته‌به‌ر بكرێت.

حه‌وته‌Ù…: دروشمی حزبه‌كان ڕووخانی كۆماری ئیسلامییه،‌ له‌ كاتێكدا هه‌موو حزبه‌كان تاوه‌كوو ئێستا چاوه‌ڕوانن كه‌‌ كۆماری ئیسلامی‌‌  دانیشتن Ùˆ دانوستاندنیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بكات Ùˆ له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ لانی كه‌Ù… به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ مافه‌كانیان مسۆگه‌ر بكات. له‌ كاتێكدا له ‌لایه‌Ùƒ ئه‌Ù… حزبانه‌ هیچ هێزیكی شوێندانه‌ر Ùˆ كاریگه‌ریان نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كۆماری ئیسلامی ناچار به‌Ù… كاره‌ بكه‌Ù† و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ ئه‌Ù… دووانه‌ Ùˆ دژبه‌یه‌كییه‌یش (ڕووخان-دانوستاندن)ØŒ بووه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ‌ سنووری خه‌باتگێڕ-خه‌ÚµÙƒÛŒ ئاسایی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ناوه‌ند (تاران) ڕوون Ùˆ ئاشكرا نه‌بێت و، توانای جووڵه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ وه‌ربگیرێته‌وه.

هه‌شته‌Ù…: یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ خاڵه‌ لاوازه‌كان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ØŒ تا ئه‌Ù… ساته‌وه‌خته‌یش‌ حزبه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات خۆیان به‌ پێشه‌Ù†Ú¯ÛŒ بزووتنه‌وه‌ÛŒ خه‌باتی ڕزگاریخوازی Ùˆ شۆڕشگێری ده‌زانن؛ به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ئه‌Ù… په‌یامه‌یان ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆ بۆ خه‌ÚµÙƒ ناردووه‌ كه‌ پێشمه‌رگه‌ Ùˆ ئه‌Ù… حزبانه ده‌توانن‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان ڕزگار بكه‌Ù†. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، لێكه‌وته‌ Ùˆ ده‌رهاوێشته‌ÛŒ ئه‌Ù… ستراتیژییه‌ØŒ وای كردووه‌ كه‌ خه‌ÚµÙƒ چاوه‌ڕوانی هێزێكی ڕزگاركه‌ری ده‌ره‌وه‌ÛŒ خۆیان/شاره‌كان بێت كه‌ ڕزگاریان بكات. ئه‌مه‌یش توانای جووڵه‌ Ùˆ به‌رپرسیارێتیی له زۆرینه‌ÛŒ‌ تاكه‌كان وه‌رگرتۆته‌وه‌ Ùˆ له‌ دۆخی Ú†Ù‡‌قبه‌ستووی چاوه‌ڕوانیدا هێشتوونه‌ته‌وه‌.

نۆیه‌Ù…: تاكڕه‌هه‌ندبوون یاخود زاڵبوونی شێوازی خه‌باتی (پێشمه‌رگانه‌/ Ú†Ù‡‌كداری) خاڵێكی لاوازی تری بزاڤی ڕزگاریخوازی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌ و، ئه‌مه‌یش بووه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ‌‌ كه‌ بۆ زیاتر له‌ بیست ساڵ به‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكارییه‌كانی باشووری كوردستان Ùˆ ته‌نانه‌ت ناوچه‌كه‌ Ùˆ جۆری بارگرژی یاخود ڕێككه‌وتن Ùˆ په‌یوه‌‌ندییه‌كانی ئێران له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، كاریگه‌ریی سلبیی له‌سه‌ر خه‌باتی ئه‌Ù… پارچه‌یه‌ هه‌بێت. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ خه‌باتی ئه‌Ù… پارچه‌یه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ هاوكێشه‌ جیۆسیاسییه‌كانه‌وه‌ "به‌بارمته"‌ بگیرێت. به‌كورتی ئه‌Ù… حزبانه‌ نه‌یانتوانیوه‌ خۆیان له‌ كۆتوبه‌ندی جیۆسیاسی ڕزگار بكه‌ن؛ ئه‌مه‌یش یه‌كێكه‌ له‌ لێكه‌وته‌ Ùˆ ئاسه‌واره‌كانی تاكڕه‌هه‌ندبوونی ستراتیژیی خه‌باتی حزبه‌كان‌‌‌ له‌Ù… به‌شه‌ÛŒ كوردستاندا.

ده‌یه‌Ù…: به‌ Ù‡Û†ÛŒ زاڵبوونی گوتاری خه‌باتی Ú†Ù‡‌كداری (سه‌ره‌ڕای دروشمی هه‌موو حزبه‌كان به‌وه‌ÛŒ كه‌ باوه‌ڕیان به‌ خه‌باتی جه‌ماوه‌ری Ùˆ  Ù…Ù‡‌ده‌Ù†ÛŒ له‌ شاره‌كان هه‌یه!‌) بوار Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی دیكه‌ÛŒ خه‌بات، فه‌رامۆش یاخود پشتگوی خراون‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ له ‌لایه‌Ùƒ "شاخ" كه‌ Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ هه‌یه‌ØŒ ئه‌Ùˆ توانا مرۆیی Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ ماددی Ùˆ سه‌ربازییه‌ÛŒ نییه‌ كه‌ هاوكێشه‌كان به‌ قازانجی كورد بگۆڕێت و، هه‌روه‌ها كۆماری ئیسلامیش زاڵه‌ له‌Ù… بواره‌دا و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ "شار" كه‌ خاوه‌Ù† Ú†Ù‡‌Ùƒ نییه‌ØŒ له ‌لایه‌Ù† گوتاری حزبه‌كانه‌وه به‌ شێوه‌‌یه‌ÙƒÛŒ كرده‌یی Ùˆ پراكتیكی‌ په‌راوێز خراوه‌. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ØŒ نه‌ هه‌موو تاكه‌كانی كوردستان بڕوایان به‌ خه‌باتی Ú†Ù‡‌كداری هه‌یه‌ یاخود ده‌توانن Ú†Ù‡‌Ùƒ هه‌ڵگرن Ùˆ بێنه‌ شاخ و، نه‌ حزبه‌كانیش به‌رنامه‌ØŒ پلان Ùˆ ستراتیژییه‌ÙƒÛŒ ڕوون Ùˆ ئاشكرا، تۆكمه‌ Ùˆ سه‌رده‌مییانه‌یان بۆ خه‌باتی نه‌رم/ مه‌ده‌Ù†ÛŒ‌ له‌ شاردا هه‌یه‌. به‌گشتی ده‌توانین بڵێین حزبه‌كان بڕوایان به‌ كاریگه‌ریی "هێزی نه‌رم" نییه‌ یاخود به‌ بابه‌تێكی لاواز Ùˆ لاوه‌كیی ده‌زانن.

یازده‌یه‌Ù…: نه‌بوونی "به‌ره‌یه‌ÙƒÛŒ هاوبه‌Ø´ÛŒ كوردستانی"‌ یاخود جۆرێك له‌ "حكوومه‌تی كاتی له‌ تاراوگه‌"ØŒ كه‌ وه‌كوو ئه‌ڵته‌رناتیڤێك بۆ تاكه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات ده‌ربكه‌وێت و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ بۆ جیهانی ده‌ره‌وه‌‌ Ùˆ وڵاتانی تر وه‌كوو ناوه‌ند Ùˆ مه‌رجه‌عێكی خه‌باتی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان بناسرێت، بووه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ‌‌ كه‌ په‌رشوبڵاوی Ùˆ فره‌گوتاری له ‌نێوان هێز Ùˆ لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان بێته‌ ئاراوه‌Ø› ئه‌مه‌یش خه‌ÚµÙƒÛŒ تووشی لێكترازان، دوودڵی Ùˆ دردۆنگی كردووه‌.

دوازده‌یه‌Ù…: ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌Ù… سیاسه‌تانه‌ÛŒ حزبه‌كان (بێجگه‌ له ‌بارودۆخی خودی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی ئێراندا)ØŒ وای كردووه‌‌ كه‌ هیچ سه‌ندیكا Ùˆ ڕێكخراوێكی به‌هێزی مه‌ده‌نیی سه‌رتاسه‌ری دروست نه‌بێت؛ ئه‌مه‌یش توانای جووڵه‌ Ùˆ ڕێكخستنی، له‌ ناوخۆ له‌ تاكه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ وه‌رگرتۆته‌وه‌ یاخود لاواز كردووه‌.

سێزده‌یه‌Ù…: تاكه‌كان Ùˆ حزبه‌كان به‌ Ù‡Û†ÛŒ لاوازیی ڕێكخستن Ùˆ نه‌بوونی ستراتیژی Ùˆ پلانێكی ڕوون Ùˆ تۆكمه‌ Ùˆ ئاشكرا له‌ تاراوگه‌ Ùˆ وڵاتانی ئه‌وروپی Ùˆ ئه‌مریكا، نه‌یانتوانیوه‌ كه‌ÚµÙƒ له‌ ده‌رفه‌ته‌كانی ئه‌Ù… وڵاتانه‌ وه‌ربگرن Ùˆ ببنه‌ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ خه‌ÚµÙƒÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ هیچ جۆره‌ لۆبیگه‌ری Ùˆ گوشارێك، Ú† بۆ كۆماری ئیسلامی Ùˆ Ú† له‌سه‌ر وڵاتانی ڕۆژاوایی، له ‌لایه‌Ù† ئه‌Ù… حزبانه‌ Ùˆ ئه‌ندام Ùˆ لایه‌نگرانیان له‌ ناوه‌نده‌كانی توێژینه‌وه ‌(Think tank)‌ Ùˆ ئه‌كادیمی، ڕاگه‌یاندنه گشتییه‌‌كان Ùˆ ڕای گشتیی وڵاتانی ڕۆژاوایییه‌وه‌ نابیندرێت یاخود زۆر لاواز Ùˆ سنوورداره‌.

چوارده‌یه‌Ù…: له ‌ڕووی بونیادی ناوخۆیی Ùˆ پێكهاته‌ییشه‌وه‌ حزبه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات گرفت Ùˆ‌ كێشه‌ÛŒ جددییان له ‌ناوخۆی خۆیاندا هه‌یه‌. له ‌لایه‌Ùƒ تووشی لێكدابڕان Ùˆ جیابوونه‌وه‌ Ùˆ كه‌رتبوون بوونه‌ Ùˆ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ زۆربه‌ÛŒ بڕیاربه‌ده‌ست، ڕێبه‌ر Ùˆ نوخبه‌ سیاسییه‌كانیان به‌ جۆرێك هه‌مان نوخبه‌ÛŒ سه‌ره‌تای Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ Ú¯Ù‡‌لانی ئێرانن كه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵات پاشه‌كشه‌یان كردووه‌. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه،‌ ئه‌Ù… حزبانه‌ÛŒ ئێستا نه‌یانتوانیوه‌ له‌Ù†ÛŽÙˆ‌ نه‌وه‌ÛŒ نوێدا بڕیاربه‌ده‌ستی پله‌به‌رزی یه‌كه‌Ù… له‌ حزبه‌كاندا په‌روه‌رده‌ بكه‌ن، یاخود Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یان Ù¾ÛŽ بده‌Ù† بۆ ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌یان بگرنه‌وه Ùˆ ئه‌ركی ڕێبه‌رایه‌تییان Ù¾ÛŽ بسپێرن. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ Ú•Û†ÚµÛŒ لاوازی ژنان له‌ ڕێبه‌ریی ئه‌Ù… حزبانه‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ دابڕانیان له‌ ویست Ùˆ داواكاری Ùˆ ژیانی كچان Ùˆ ژنانی Ú¯Ù‡‌نج Ùˆ خوێنده‌واری كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان Ùˆ وه‌Ú¯Ù‡‌ڕخستنیان له‌ خه‌باتی شار Ùˆ شاخ.

پازده‌یه‌Ù…: له ‌هه‌مان كاتدا تا ڕادده‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر دووبه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ لێكترازانێكی قووڵ له ‌نێوان ئه‌Ù… حزبانه‌ Ùˆ تاكی ڕۆشنبیر Ùˆ خوێنده‌واری ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان ده‌بینرێت. ئه‌مه‌یش بووه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ù… حزبانه‌ له‌ هزر Ùˆ توانای ئه‌Ù… نوخبانه‌ بێبه‌Ø´ بن و، هه‌ژاریی تیۆریك Ùˆ ستراتیژی به‌سه‌ر ئه‌Ù… حزبانه‌دا زاڵ ببێت. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌‌ پێكهاته‌ Ùˆ بونیادی ئه‌Ù… حزبانه‌ به‌ شێوه‌‌یه‌Ùƒ سنووردار/ داخراوه‌ØŒ كه‌ تاكه‌كانی‌ Ú•Ù‡‌خنه‌گر، ڕۆشنبیر، خوێنده‌واره‌ باڵاكان له‌ چوراچێوه‌ÛŒ ئه‌Ù… ڕێكخراوانه‌دا خۆیان نابیننه‌وه،‌ یاخود گوتاری ئه‌Ù… حزبانه‌ له‌ هزر Ùˆ ویستی خۆیان به‌دوور ده‌بینن. لێره‌وه (هه‌رچه‌ند ئه‌Ù… بابه‌ته‌‌ Ú•Ù‡‌ها نییه‌) به‌ڵام‌ سێ به‌ره‌ÛŒ لێكدابڕاوی به‌رگری Ùˆ خه‌بات بۆ ڕۆژهه‌ڵات، ناڕاسته‌وخۆ‌ دروست بوونه یاخود له ‌ئارادان‌‌:

  1. به‌ره‌ÛŒ ڕۆشنبیران Ùˆ چالاكانی مه‌ده‌نیی ناوخۆیی 2- به‌ره‌ÛŒ حزبه سیاسییه‌‌كان 3- خه‌ÚµÙƒÛŒ ئاساییی شاره‌كان 4- چالاكان Ùˆ ڕۆشنبیران Ùˆ دانیشتووانی تاراوگه‌.

به‌گشتی له‌ دابه‌شكردن Ùˆ پۆلینكردنێكی جیاوازدا، ئێمه‌ ده‌توانین Ú†Ù‡‌ند Ú•Ù‡‌وت Ùˆ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ ‌ببینین:

Ù¡- ریفۆرمیسته‌ كورده‌كان: كه‌ هیوایان به‌ چاكسازییه‌كانی ناوه‌نده‌ له‌ ئێران و، زیاتر له‌ژێر كاریگه‌ریی ڕیفۆرمیسته‌كانی ناوه‌نددان.

Ù¢- حزب Ùˆ لایه‌نه‌ شۆڕشگێره‌كان: كه‌ زیاتر له‌ چوارچێوه‌ÛŒ حزبه‌كاندان Ùˆ دروشمی خه‌باتی Ú†Ù‡‌كداری Ùˆ ڕووخانی ڕژێمیان هه‌ڵگرتووه‌ (هه‌رچه‌نده‌ ئه‌Ù… ده‌سته‌یه‌یش یه‌كگوتار Ùˆ یه‌كده‌ست نین Ùˆ جیاوازی له ‌بیروبۆچوون Ùˆ ستراتیژییان هه‌یه‌ و، ته‌نانه‌ت به‌شێكیان هیوایان به‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ڕیفۆرم Ùˆ چاكسازیی ناوه‌ند هه‌یه‌).

Ù£- چالاك Ùˆ ڕۆشنبیره‌ سه‌ربه‌خۆكان له‌ ناوخۆ Ùˆ ده‌ره‌وه‌ÛŒ كوردستان: كه‌ ئه‌مانه‌یش یه‌كگرتوو نین Ùˆ هه‌ر كامه‌یان ڕوانگه‌یه‌كیان بۆ چاره‌سه‌ری پرسی كورد هه‌یه‌.

Ù¤- به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ چالاكانی ناوخۆیی: كه‌ له ‌نێوان گوتاری شۆڕشگێری Ùˆ ڕیفۆرمیسته‌كاندان و، زیاتر ڕوویان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕۆژهه‌ڵاته‌ له‌ بواره‌كانی كه‌لتووری Ùˆ زمانی Ùˆ ژینگه‌یی Ùˆ هتد.

Ù¥- لایه‌نگرانی په‌كه‌كه، پژاك Ùˆ...: كه‌ زیاتر له‌ژێر كاریگه‌ریی گوتاری باكووری كوردستاندان.

Ù¦- ئه‌Ùˆ تاك Ùˆ لایه‌نانه‌ÛŒ كه‌ له‌ژێر كاریگه‌ریی گوتاری حزبه‌كانی باشووری كوردستاندا كار Ùˆ چالاكی ده‌كه‌Ù†.

Ù§- لایه‌نه‌ ئیسلامییه‌كانی كوردستان (به ‌هه‌ر دوو باڵی توندڕه‌Ùˆ Ùˆ میانڕه‌Ùˆ): هه‌رچه‌نده‌ ئه‌Ù… به‌ره‌یه‌ زۆر به‌هێز Ùˆ خاوه‌Ù† كاریگه‌ریی قووڵ نین، به‌ڵام به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆریان زیاتر گوتاری ئایینی Ùˆ مه‌زهه‌بی به‌سه‌ریاندا زاڵه‌.

به‌گشتی دووركه‌وتنه‌وه‌ Ùˆ لێكترازانی جوگرافی-واقعی له ‌نێوان تاكه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات Ùˆ حزبه سیاسییه‌‌كان له ‌لایه‌Ùƒ و، جۆر Ùˆ شێوازی ستراتیژیی حزبه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ تاكه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان Ùˆ كه‌ڵكوه‌رنه‌گرتن له‌ ئامرازه‌ نوێیه‌كانی په‌یوه‌ندی به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ كارا Ùˆ كاریگه‌ر یاخود به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ دروست Ùˆ شوێندانه‌ر له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ بووه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ نه‌تواندرێت تێگه‌یشتن Ùˆ ڕێككه‌وتنێكی هاوبه‌Ø´ÛŒ نه‌نووسراو  Ù„Ù‡ ‌نێوانیاندا دروست ببێت كه‌ خه‌باتی ڕۆژانه‌ Ùˆ به‌رده‌وام ببێته‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ ژیانی هاووڵاتیان.

 Ù„Ù‡‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه،‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ حزبه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات نه‌یانتوانیوه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ژیانی ڕۆژانه‌ÛŒ تاكی ئاسایی له‌ شاردا ده‌رگیر بن یاخود تاكه‌كان تێوه‌ بگلێنن، یان ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ستراتیژیی خۆیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ژیانی تاكه‌كاندا ئاوێته‌ بكه‌Ù†. به‌Ù… مانایه‌ به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ تێچووی خه‌بات (زاڵبوونی خه‌باتی Ú†Ù‡‌كداری Ùˆ دووركه‌وتنه‌وه‌ له ‌شار)ØŒ وای كردووه‌‌ تاكه‌كانی ڕۆژهه‌ڵات دوودڵ Ùˆ دردۆنگ بن له ‌نێوان به‌جێهێشتنی ژیان له‌ شاره‌كانی ڕۆژهه‌ڵات Ùˆ هه‌ڵبژاردنی خه‌بات له‌ شاخ، یاخود مانه‌وه‌ له‌ شار Ùˆ به‌ڕێوه‌بردنی ژیانی ئاسایی Ùˆ له‌ژێر سێبه‌ری كۆماری ئیسلامی Ùˆ ڕازیبوون به‌Ù… سیسته‌مه‌ Ùˆ ده‌رفه‌ته‌ سنوورداره‌كانی.

 Ù„Ù‡ ‌ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ پێناسه‌كردنی سنوور Ùˆ كاری خه‌باتگێڕی Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´Ú¯ÛŽÚ•ÛŒ ته‌نیا له‌ "شاخ"ØŒ وای كردووه‌‌ كه‌ تاكه‌كان له‌ "شار"ØŒ نه‌توانن له‌ هه‌ر ده‌رفه‌تێكی بچووك وه‌كوو ئه‌كتێكی Ø´Û†Ú•Ø´Ú¯ÛŽÚ•ÛŒ Ùˆ به‌رگریكارانه‌ÛŒ ڕاسته‌قینه‌ كه‌ÚµÙƒ وه‌ربگرن. ئه‌مه‌یش بۆ به‌رته‌سكیی پێكهاته‌ Ùˆ بونیادی ناوخۆیی و، هه‌روه‌ها ستراتیژی Ùˆ دیسكۆرسی حزبه‌كان ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه،‌ كه به‌ناڕاسته‌وخۆ وای كردووه‌‌‌ تاكه‌ Ú•Ù‡‌فتاری شۆڕشگێڕانه‌ Ú•Ù‡‌فتارێكی Ú†Ù‡‌كدارانه بێت‌.

لێره‌وه‌یه‌ كه‌ پێویستیی هاتنه‌ئارای گوتارێكی خه‌باتگێڕیی فره‌Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ نا-Ú†Ù‡‌كداری (له ‌پاڵ بوونی هێزی پێشمه‌رگه‌ÛŒ تۆكمه‌ Ùˆ یه‌كگرتوو) دێته‌ ئاراوه‌. به  ‌مانایه‌ÙƒÛŒ تر، پێویسته‌ حزبه‌كان ئاستی تێچووی خه‌بات Ùˆ به‌رگری بۆ تاكه‌كان كه‌Ù… Ùˆ "نزم" بكه‌نه‌وه،‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ خه‌بات له‌Ù… قۆناغه‌دا كه‌متێچووتر بێت Ùˆ تاكه‌كان خۆیانی تێدا ببیننه‌وه‌ Ùˆ ترس Ùˆ دڵه‌ڕاوكێی تاكه‌كان له ‌خه‌بات به‌Ù¾ÛŽÛŒ واقعی سه‌ركوتكه‌ری سه‌ربازی-ئاسایشیی كۆماری ئیسلامی بڕه‌وێته‌وه‌ Ùˆ پاشان هه‌نگاو به ‌هه‌نگاو هه‌ستانه‌وه‌یه‌Ùƒ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان دروست ببێت.

كۆبه‌ند:

ڕاستییه‌كه‌ی، بۆ شیكردنه‌وه‌ÛŒ هۆكاره‌كانی به‌شداریی خه‌ÚµÙƒ له‌ هه‌ڵبژاردندا، پێویسته‌ دوو پرس له‌ یه‌كتری جیا بكه‌ینه‌وه‌:

یه‌كه‌Ù…: ئامانجی خه‌ÚµÙƒ Ùˆ ده‌سه‌ڵات له‌ به‌شداری له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان جیاوازه‌Ø› به‌Ù… مانایه‌ كه‌ خه‌ÚµÙƒ به ‌Ú†Ù‡‌ند هۆكارێك كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ ڕوانگه‌ÛŒ سیاسی، ئاستی هۆشیاری Ùˆ تێگه‌یشتن له‌ پرس Ùˆ بابه‌ته‌كان، ترس Ùˆ تۆقاندن، چاولێكه‌ری Ùˆ بانگه‌شه‌ØŒ ویستی گۆڕانكاری، كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ ده‌رفه‌ته سنوورداره‌‌كان، ‌ژیان Ùˆ خۆشگوزه‌رانی، شوێندانه‌ری له‌سه‌ر چاره‌نووس، ئابووری Ùˆ ئاسایش Ùˆ ...ØŒ هه‌یه‌ به‌شداری ده‌كات. به‌ڵام بۆ ده‌سه‌ڵات ئه‌Ù… به‌شدارییه‌ØŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیوه‌رگرتنه‌ له‌ ئاستی ناوخۆ Ùˆ به‌هێزكردنی له ‌ئاستی جیهانی ده‌ره‌وه‌دا‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ÙƒÛ†ÛŒ سیسته‌مه‌كه‌ له‌ ده‌Ù‚ÛŒ پیرۆز Ùˆ خواوه‌نده‌وه‌ Ú•Ù‡‌وایه‌تی وه‌رده‌گرێت، به‌ڵام Ú•Ù‡‌هه‌ندی كۆماریبوونی سیسته‌مه‌كه ‌‌(هه‌رچه‌نده ناچاری Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ پێوه‌ره‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانیش‌ نادیموكراتیكه‌)ØŒ وا ده‌كات كه‌ ئه‌Ù… سیسته‌مه‌ بۆ مانه‌وه‌ÛŒ خۆی، په‌نا بۆ هه‌ڵبژاردنێكی سنووردار Ùˆ كۆنترۆڵكراو له‌ چوارچێوه‌ÛŒ پێناسه‌كراوی خۆیدا ببات.

دووه‌Ù…: پێكه‌وه‌بوونی هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تیی كۆمار Ùˆ ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ شار Ùˆ گونده‌كان له ‌لایه‌Ùƒ و، نه‌بووونی ئامار Ùˆ داتای بێلایه‌Ù† Ùˆ جێگه‌ÛŒ متمانه‌ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه،‌ بووه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ مه‌به‌سته‌كانی حكوومه‌ت له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كاندا بێنه‌ دی‌. بۆیه‌ حكوومه‌ت له‌Ù… حاڵه‌ته‌دا هه‌ر دوو ئاستی ورد Ùˆ بچووك له ‌لایه‌Ùƒ Ùˆ ئاستی باڵا Ùˆ Ú¯Ù‡‌وره‌ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ØŒ پێكه‌وه‌یانی‌ گرێ داوه،‌ كه‌ ده‌ره‌نجامه‌كه‌یشی به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاماره‌ فه‌رمییه‌كان به‌Ù… شێوه‌یه‌ كه‌ له ‌سه‌ره‌تادا باس كرا، ده‌رده‌كه‌وێت.

ته‌نیا ئه‌Ù… هاوكێشه‌یه،‌ ده‌ری ده‌خات كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ù… سیسته‌مه‌ ‌ترسی له‌ هه‌ڵبژاردنی ئازاد Ùˆ دیموكراتیك نه‌بووایه‌ØŒ ئه‌وه‌ به‌دڵنیایییه‌وه‌ سنووری هه‌ڵبژاردن به‌رفراوانتر ده‌بوو. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێرانی له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ù… هه‌ڵبژاردنه‌ سنووردارانه‌وه‌ØŒ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات گۆڕانكاری دروست بكات؛ به‌Ù… مانایه‌ كه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ پارێزگارتر بووه‌ Ùˆ له‌Ù… قۆناغه‌دا ویست Ùˆ ئیراده‌ÛŒ توندوتیژی Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ تێدا نییه‌. ئه‌مه‌یش بێجگه‌ له‌ هۆكاری ناوخۆیی، به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ بۆ پارامێتره‌ ده‌ره‌كییه‌كانی ناوچه‌كه‌ Ùˆ جیهان ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌. به‌ڵام ÙƒÛ†ÛŒ سیسته‌مه‌كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ پێوه‌ره‌كانی ناسه‌قامگیری Ùˆ پشێوی Ùˆ لێكترازانه‌كان له ‌لایه‌Ùƒ Ùˆ هاوكێشه‌ÛŒ سه‌ره‌وه له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ‌ له ‌قه‌یرانی Ú•Ù‡‌اویه‌تی و، به‌Ù… پێیه‌یش‌ له‌ پشێوی Ùˆ ناسه‌قامگیریدا ده‌ژیت. بۆیه‌ له‌ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ وادا ڕووداوه‌ بچووك Ùˆ لاوه‌كییه‌كان ده‌توانن له‌ پاڵ ئاماده‌ییی فاكته‌ر Ùˆ پارامێتره‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كان، ببنه‌ پشێوی Ùˆ ناسه‌قامگیری Ùˆ ته‌نانه‌ت ڕووخانی سیسته‌Ù… له‌ ئێراندا.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ چوارچێوه‌ تیۆرییه‌كه‌ Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ùˆ هۆكارانه‌یشه‌‌ كه‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان و، هه‌روه‌ها ئاكام Ùˆ ده‌ره‌نجامه‌كانی بریتی نین له‌ جێگیربوون Ùˆ سه‌قامگیریی سیسته‌Ù…ØŒ به‌ڵكوو له‌ درێژخایه‌ندا هۆكارێكن بۆ ناسه‌قامگیریی زیاتر. پشێوی Ùˆ ئالۆزی Ùˆ ته‌نانه‌ت ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ئالوگۆڕی بنه‌Ú•Ù‡‌تیی سیاسی له‌ ئێراندا، به‌هێز Ùˆ كراوه‌یه. كوردیش له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بكه‌رایه‌تییه‌وه‌ وه‌كوو پارامێتر Ùˆ فاكته‌رێك له‌ ئاستی بچووك Ùˆ نێونجیدا، ده‌توانێت‌ له‌ پاڵ ئاماده‌ییی پێكهاته‌یی Ùˆ بونیادیی گۆڕانكاری، پشێوی Ùˆ ناسه‌قامگیری له‌ ئێران (به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ùˆ لێكترازان Ùˆ فاكته‌رانه‌ÛŒ كه‌ پێشووتر خرانه ‌ڕوو) Ú•Û†ÚµÛŒ له‌ هاوكێشه‌ Ùˆ گۆڕانكارییه باڵا Ùˆ Ú¯Ù‡‌وره‌‌كاندا هه‌بێت.

 

 

سه‌رچاوه‌كان Ùˆ هه‌روه‌ها بۆ زانیاری زیاتر بڕوانه‌:

  1. روزنا، جیمز (1384)ØŒ ا‌شوب در سیاست جهان، مترجم: علیرضا طیب، تهران: انتشارات روزنه.
  2. روزنا و سینک (1391)، فناوری اطلاعات و سیاست جهانی، مترجم: احمد سلطانی نژاد و احمد محقر، تهران: دانشگاه امام صادق.
  3. روزنا، جیمز و دیگران (1390)، انقلاب اطلاعات، امنیت و فناوری های جدید، مترجم: علیرضا طیب، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
  4. ساندرز، دیوید (1380)، الگوهای بی ثباتی سیاسی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
  5. نای، جوزف (1389)، قدرت نرم: ابزارهای موفقیت در سیاست بین الملل، مترجم: سیدحسن روحانی و مهدی ذوالفقاری، چاپ سوم، تهران: دانشگاه امام صادق.
  6. هالپین و دیگران (1389)، جنگ سایبری، جنگ اینترنتی و انقلاب در امورنظامی، مترجم: روح الله طالبی ارانی، تهران: مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
  7. اکوانی، سیدحمدالله Ùˆ موسوی نژاد، سیدولی (1392)ØŒ نظریه ا‌شوب؛ مدلی برای تحلیل پیچیدگی فضای سیاسی ایران، تهران: پژوهشنامه علوم سیاسی، سال هشتم، شماره: 2.
  8. افروغ، عماد(1383)، نسبت میان هویت ملی و هویت دینی، تهران: مجله فرهنگ و اندیشه، شماره: 1476.
  9. رحمت اللهی، حسین (1384)ØŒ جهانی شدن Ùˆ تاثیر ا‌Ù† بر هویت های قومی Ùˆ ملی، تهران: مجله اندیشه های حقوقی، سال سوم، شماره: 8.
  10. سلطانی نژاد، احمد و دیگران (1392)، تاثیر فناوری اطلاعات و ارتباطات بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در دهه 1380، تهران: پژوهشنامه علوم سیاسی، سال هشتم، شماره: دوم.
  11. قاسمی، علی اصغر(1393)ØŒ ا‌سیب شناسی شکاف های اجتماعی Ùˆ ارائه راهبردهایی برای تقویت همبستگی ملی در ایران، تهران: فصلنامه راهبرد، سال بیست Ùˆ سوم، شماره:71.
  12. محمدی لرد، عبدالمحمود (1391)، بهبود پیش بینی در تحلیل اطلاعاتی؛ مطالعه موردی بی ثباتی سیاسی خاورمیانه، تهران: فصلنامه مطالعات راهبردی، سال پانزدهم، شماره: 2.
  13.         تاجیک، محمدرضا (1381)ØŒ مقدمه‌ای بر استراتژیی های امنیت ملی، جلد اول: رهیافت ها Ùˆ راهبردها، چاپ اول، تهران: انتشارات فرهنگ گفتمان.
  14. توسلی، غلامعباس(1382)، زمینه های گسست نسلی در ایران، در: علی اکبرعلیخانی، گسست نسلها، تهران: پژوهشکده علوم انسانی و اجتماعی جهاد دانشگاهی.
  15. صالحی امیری، سیدرضا و دیگران (1387)، دیپلماسی رسانه ایی، تهران: گروه پژوهشهای فرهنگی و اجتماعی مجمع تشخیص مصلحت نظام.
  16. طیب، علیرضا (1380)، تکنولوژی اطلاعات:مجموعه مقالات، تهران: انتشارات سفیر.

 

  1. James N. Rosenau, Turbulence in World Politics: A Theory of Change and Continuity (Princeton: Princeton University Press, 1990).
  2. James N. Rosenau, THE GOVERNANCE OF FRAGMEGRATION: NEITHER A WORLD REPUBLIC NOR A GLOBAL INTERSTATE SYSTEM, the George Washington University. <http://aura.u-pec.fr/regimen/_fich/_pdf/pub_002.pdf >.
  3. David Held and Anthony McGrew, The Global Transformations Reader, polity, 2003.  <https://throughtimesandspace.files.wordpress.com/2013/10/presentasi-the-global-transformations-reader-an-introduction-to-the-globalization-debate-eds-david-held-anthony-mcgrew.pdf>.
  4. HANNS W. MAULL, World Politics in Turbulence. <http://library.fes.de/pdf-files/ipg/ipg-2011-1/2011-1__03_a_maull.pdf >.
  5. Wendt, Alexander (1994); Collective Identity Formation and the International State, the American Political Science Review, Vol. 88, No. 2 (Jun., 1994), pp. 384-396. <http://www.risingpowersinitiative.org/wp-content/uploads/Identity-Formation-and-the-International-State.pdf >.
  6. Wendt, Alexander (1999); Social Theory of International Politics, Cambridge, Cambridge University Press,. <http://www.guillaumenicaise.com/wp-content/uploads/2013/10/Wendt-Social-Theory-of-International-Politics.pdf>.
  7. Smith, Steve and Baylis, John, (2001); the Globalization of World Politics: An Introduction to International Relations, Oxford, Oxford University Press. < http://www.kolegji-juridica.org/new_web/wp-content/uploads/2017/04/The-Globalization-of-World-Policits-by-John-Baylis-Steve-Smith.pdf >.
  8. Rosenau, James N. (2007); Governing the Ungovernable: The Challenge of a Global Disaggregation of Authority, the George Washington University, Regulation & Governance, Volume 1, Issue 1, March 2007, and Pages 88–97. <http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1748-5991.2007.00001.x/epdf>.
  9. Rahimi, Babak. (2003),” cyber Dissent: The internet in Revolutionary Iran”, Middle East Review of International affairs, Vol.7, September, No.3. <http://www.rubincenter.org/meria/2003/09/rahimi.pdf >. Last visited: 20-04-2015.
  10. Nafisi, A. (2008), “Blogging outside Iran: A tool for internal democratic change “. <http://ccce.com.washington.edu/projects/assets/Nafisi_Blogging_Outside_Iran.pdf> last visited: 20-4-2015.

 

  1. Eriksson, j. (2009); Who Controls the Internet? Beyond the Obstinacy or Obsolescence of the State, International Studies Review, vol. 11. <http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1468-2486.2008.01841.x/pdf>.

28-Clay, shirky (2011); the political power of social media: Technology, the Public Sphere, and Political Change. <http://www.cc.gatech.edu/~beki/cs4001/Shirky.pdf> .

 

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون