PÊNÛS
ڕێكخستنی نوێی بونیادی ئایینی‌ له‌ ئێران  

2016-09-06

ڕێكخستنی نوێی بونیادی ئایینی‌ له‌ ئێران

The New Order of the Clerical Establishment in Iran: Nazm-e Novin-e Rohaniat Dar Iran

نووسه‌ر: مێهدی خەلەجی

پێنووس: ئه‌Ù… كتێبه‌ له‌ چوار به‌Ø´ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ù¾ÛŽÙƒ دیت، كه‌ هه‌ر به‌Ø´ÛŽÙƒ‌ توێژینه‌وه‌یه‌كه‌ كه‌ توێژه‌ر خۆی له‌سه‌ر بارودۆخ Ùˆ بیروبۆچوون Ùˆ ره‌هه‌ند Ùˆ بنه‌ماكانی ئه‌Ù… ڕێكخستنه‌‌ نوێیه‌ÛŒ بونیادی ئایینی له‌ ئێراندا ئه‌نجامی داوه‌ØŒ كه‌ به‌ بڕوای توێژه‌ر وه‌كو سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ نوێیه‌ بۆ به‌رێوه‌بردنی كاروباری ئایینی Ùˆ به‌Ù… پێیه‌یش، كاریگه‌ری خستنه‌سه‌ر Ùˆ كۆنترۆڵی كۆمه‌ڵگا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ ئێرانی ئیسلامیدا.

به‌گشتی، ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ بۆ ئێمه‌ وه‌كو كورد گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ له‌ قۆناغی بنیاتنانی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسیی دیموكراتیك Ùˆ سه‌رده‌میانه‌داین Ùˆ له‌Ù… سۆنگه‌یه‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه‌سازی، پرسی سه‌ره‌كیی ئێمه‌یه‌. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ Ùˆ خوێندنه‌وه‌ÛŒ ئه‌زموونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له ‌تێكه‌ڵكردن یاخود جیاكردنه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ ئایین، بۆ ئیمه‌ كه‌ خاوه‌Ù† كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌كین به‌ زۆرینه‌ÛŒ موسوڵمان، به‌ڵام له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌بوونی فره‌ییی ئایینی Ùˆ ئایینزاكان له‌ كوردستان، ده‌توانێت زۆر به‌كه‌ÚµÙƒ بێت. ئێمه‌ØŒ‌ له ‌ڕووی خۆشگوزه‌رانیی ئابووری Ùˆ توندوتیژی Ùˆ پێكدادانی مه‌زهه‌بی Ùˆ ئایینی Ùˆ دیموكراسی Ùˆ ئازادی Ùˆ مافه‌كانی مرۆڤ Ùˆ...هتد، Ú†Ù‡‌ندین‌ ئه‌زموونی شكستخواردوومان بینیوه‌Ø› ده‌سه‌ڵاتی سیاسی- ئایینیی سوننه له ‌لایه‌Ùƒ‌ وه‌كو: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئیسلامی (داعش) Ùˆ ئه‌لقاعیده‌ Ùˆ تالیبان له‌ ئه‌فغانستان Ùˆ...هتد، Ùˆ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی ئایینی-سیاسیی شیعه‌ له‌ كۆماری ئیسلامیی ئێراندا‌.

بۆیه‌ تێگه‌یشتن له‌ هۆكار Ùˆ ده‌رهاوێشته‌كانی تێكه‌ڵكردنی ئایین Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ سیاسه‌ت، بۆ ئێمه‌ گرنگیی تایبه‌تی هه‌یه؛ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ‌ بتوانین ده‌سه‌ڵاتێك بنیات بنێین كه‌ به ‌بێلایه‌Ù†ÛŒ Ùˆ بێ جیاوازی، ڕێزی هه‌موو ئایینه‌كان بگرێت‌ Ùˆ هاوكات پابه‌ند بێت به‌ بنه‌ماكانی دیموكراسی و، ده‌ست له‌ كاروباری تایبه‌تی ئایینیش وه‌رنه‌دات. ئه‌Ù… كتێبه‌ هه‌وڵیكه‌ له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا.

ئه‌Ù… كتێبه‌ بۆیه‌ جێگه‌ÛŒ بایه‌Ø® Ùˆ سه‌ره‌نجه‌ØŒ چونكه له ‌لایه‌Ùƒ‌ نووسه‌ر خاوه‌Ù† Ú†Ù‡‌ندین كتێبی هزری Ùˆ توێژینه‌وه‌ÛŒ زانستییه‌ له‌ بواری فه‌لسه‌فه‌ÛŒ مۆدێرن Ùˆ ئیسلامناسی، هه‌روه‌ها توێژه‌ری باڵایه‌ له‌ دامه‌زراوه‌ÛŒ واشنتۆن بۆ سیاسه‌تی ڕۆژهه‌ڵاتی نزیك‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌‌ وه‌كو ڕیفورمخوازێكی ئایینی Ùˆ ته‌نانه‌ت وه‌كو Ú•Ù‡‌خنه‌گر Ùˆ كه‌سێكی سیكۆلار ده‌ناسرێت. خۆی له‌Ù… سیسته‌مه‌دا په‌روه‌رده ‌كراوه‌ Ùˆ خوێندكاری ئایینی بووه له‌ "قوم"‌ Ùˆ به‌وردی ئاشنای بیروبۆچوون Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ هزری Ùˆ جیهانبینی Ùˆ ته‌نانه‌ت كارگێڕی Ùˆ دامه‌زراوه‌ییی پیاوانی ئایینییه‌ له‌ ئێراندا.

بۆ ئێمه‌ÛŒ كورد، Ú† وه‌كو ئه‌كادیمی Ùˆ Ú† وه‌كو سیاسه‌تداڕێژه‌ران Ùˆ ستراتیژیسته‌كان له‌ هه‌رێمی كوردستان، له ‌لایه‌Ùƒ به ‌Ù‡Û†ÛŒ دراوسێیه‌تیمان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كۆماری ئیسلامی-شیعیی ئێران و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ Ú•Û†Ù„ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ كاریگه‌ریی ئێران له‌ ناوچه‌كه‌ Ùˆ به‌تایبه‌ت عێراق Ùˆ هه‌روه‌ها سوودوه‌رگرتنی له‌ ناسنامه‌ÛŒ ئایینی-شیعی له‌ ناوچه‌كه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنی سیاسه‌ت Ùˆ ململانێكان، ئاشنابوون به‌ ناسنامه‌ØŒ ناوه‌ڕۆك، ئامانج Ùˆ مه‌به‌سته‌ ئاشكرا Ùˆ شاراوه‌كانی ستراتیژی Ùˆ سیاسه‌ت Ùˆ ئه‌Ù… سیسته‌مه‌ سیاسیییه‌ÛŒ‌ كه‌ له‌سه‌ر بناغه‌ÛŒ خوێندنه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ ئایینی-ئیسلامیی تایبه‌ت دامه‌زراوه،‌ جێگه‌ÛŒ گرنگیپێدان Ùˆ بایه‌خه‌.

نووسه‌ر له‌ پێشه‌كیدا به‌‌ پێناسه‌كردنی Ú†Ù‡‌مكی پیاوانی ئایینی، ده‌چێته‌ ناو بابه‌ته‌كه‌یه‌وه‌. پاشان Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یان له‌ سازكردنی پارادایمێكی هزری بۆ خزمه‌تكردنی ئایدۆلۆژیی سیاسی ده‌خاته ‌ڕوو. هه‌روه‌ها، توێژه‌ر جه‌خت له‌‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ùˆ كه‌ره‌سته‌ Ùˆ ئامرازانه‌ÛŒ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ژێر كۆنترۆڵی پیاوانی ئایینیی شیعه‌ØŒ‌ له‌ مێژووی شیعه‌دا، ئه‌وه‌ بێوێنه‌ بووه‌ كه‌ بتوانن به‌Ù… شێوه‌یه‌ ته‌واوی جومگه‌كانی ده‌سه‌ڵات Ùˆ بواره‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ ڕۆشنبیری Ùˆ ئابووری كۆنترۆڵ Ùˆ پاوان بكه‌Ù† Ùˆ ته‌نانه‌ت دووباره‌ مێژوو به‌Ù¾ÛŽÛŒ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ڕوانگه‌ÛŒ خۆیان دابڕێژنه‌وه‌.

نووسه‌ر بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ÛŒ ئایدیای سه‌ره‌كیی كتێبه‌كه‌ی، ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ تاوه‌كو Ù¾ÛŽØ´ دامه‌زراندنی قوتابخانه‌ Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ په‌روه‌رده‌ÛŒ مۆدیرن له‌ ئێراندا، زانست Ùˆ مه‌عریفه‌ ته‌نیا تایبه‌ت بوو به‌ پیاوانی ئایینی له‌ كۆمه‌ڵگادا، به‌ڵام پاش دامه‌زراندنی قوتابخانه‌ Ùˆ زانكۆكان ئه‌Ù… قۆرخكارییه‌ له‌ژێر ده‌ستی پیاوانی ئایینی ‌ ده‌رچوو.

پێشووتر، زانست Ùˆ مه‌عریفه‌ وه‌كو سه‌رمایه‌یه‌ÙƒÛŒ سیمبۆلیك، ده‌سه‌ڵات Ùˆ هه‌ژموونی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسیی ده‌دایه‌ ئه‌Ù… زانا ئایینیانه‌ØŒ به‌ڵام به‌ Ù‡Û†ÛŒ ته‌ÙˆÚ˜Ù…ÛŒ شه‌پۆله‌كانی مۆدێرنیته‌ له‌ ئێراندا، سه‌رچاوه‌كانی زانین فره‌Ú•Ù‡‌هه‌ند كران Ùˆ به‌Ù… پێیه‌یش زانستی ئه‌Ù… پێشه‌وا ئایینییانه،‌ به ‌ÙƒÛ†Ù† Ùˆ پاشكه‌وتوو Ùˆ ماوه‌به‌سه‌رچوو هه‌ژمار كرا. بۆ نموونه‌ ته‌فسیری فه‌رمیی ئه‌Ù… پیاوه‌ ئایینییانه له‌ شه‌ریعه‌ت Ùˆ جیهان Ùˆ مرۆڤ،‌ به‌ به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خوێندنه‌وه‌ Ùˆ ته‌فسیری مۆدێرنی لۆژیكی Ùˆ Ú•Ù‡‌خنه‌گرانه‌ له‌ جیهان Ùˆ مرۆڤ Ùˆ ئایین، توانای به‌رگری Ùˆ گونجانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پێشكه‌وتن Ùˆ گۆڕانكارییه‌ نوێیه‌كانی له‌ده‌ست دا، به‌Ù… هۆیه‌یشه‌وه‌ ئه‌Ù… چینه‌ سه‌رده‌سته‌ له‌ ئێراندا تووشی قه‌یرانی Ú•Ù‡‌وایه‌تی بوون.

پاش سه‌ركه‌وتنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ Ú¯Ù‡‌لانی ئێران، پیاوانی ئایینیی شیعه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ بتوانن ئه‌Ù… قه‌یرانه‌ مه‌عریفی Ùˆ Ú•Ù‡‌وایه‌تییه‌ قه‌ره‌بوو بكه‌ونه‌وه‌ØŒ ده‌ستیان دایه ده‌ستێوه‌ردان Ùˆ گۆڕانكاری له‌ كتێب Ùˆ سه‌رچاوه‌كانی قوتابخانه‌ Ùˆ زانكۆكان‌ØŒ به‌Ù… پێیه‌یش سنووری زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ مرۆڤایه‌تییه‌كانیان به‌زاند Ùˆ تێكه‌Úµ به‌ وانه‌ Ùˆ مه‌عریفه‌ ئایینییه‌كانی تایبه‌ت به‌ خۆیانیان كرد. هه‌ر له‌Ù… په‌یوه‌ندییه‌دا نازناوی "دكتۆر - ئایه‌توڵلا"یان به‌ خۆیان به‌خشی، به‌Ù… مانایه‌ كه‌ بۆ دووباره‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵات Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ مه‌عریفی Ùˆ به‌Ù… پێیه‌یش Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێدانه‌وه‌ به‌ جیهانبینی Ùˆ سه‌رچاوه‌كانی ده‌سه‌ڵاتیان،  Ù¾Ù„Ù‡‌ Ùˆ پایه زانستییه‌ مۆدێرنه‌كانیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ پله‌‌ ئایینییه‌كانیان به‌راورد Ùˆ هاوتا كرد.

به‌ڵام نووسه‌ر ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ سه‌رنه‌كه‌وتنی ئه‌Ù… پیاوه‌ ئایینییانه‌ له‌ كۆنترۆڵی ته‌واوی جومگه Ùˆ بواره‌‌ زانستی Ùˆ مه‌عریفییه‌كان له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ به‌جیهانیبوون Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ زانیاری Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ په‌یوه‌ندیدا، Ú•Ù‡‌وایه‌تیی ده‌سه‌ڵاتی كۆمه‌ڵایه‌تی، هه‌روه‌ها زانین Ùˆ زانیارییان كه‌وته‌ ژێر پرسیارەوە. بۆ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌مه،‌ سه‌رچاوه‌ØŒ هێزی ئابووری، سیاسی Ùˆ سه‌ربازیی خۆیان بۆ حوكمڕانی، به‌هێز Ùˆ پته‌Ùˆ كرد.‌

له‌ باسێكی تردا، توێژه‌ر بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ÛŒ چۆنیه‌تیی سه‌رهه‌ڵدان Ùˆ دروستبوونی "بونیادی ئایینیی شیعه‌ له شاری‌ قوم" له‌‌ هه‌مبه‌ر "ناوه‌ندی ئایینیی نه‌جه‌ف" له‌ عێراق، ده‌چێته‌ سه‌ر مێژوو Ùˆ هۆكاره‌كانی دامه‌زراندنی ئه‌Ù… ناوه‌نده‌ شیعییه‌ له‌ ئێران.

بۆ نموونه‌ØŒ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ هه‌ر له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ سه‌فه‌وییه‌كان، به‌ Ù‡Û†ÛŒ فاكته‌ری ئایینی - شیعییه‌وه‌ زانایانی ئایینیی نه‌جه‌ف توانای ده‌ستێوه‌ردان له‌ كاروباری سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ته‌نانه‌ت ئابووریی ئێرانیان هه‌بوو. بۆیه‌‌ سه‌فه‌وییه‌كان بۆ پاراستنی خۆیان له‌ هه‌مبه‌ر مه‌زهه‌بی سوننه‌ÛŒ عوسمانیدا مه‌زهه‌بی شیعه‌ به‌كار دێنن و، بۆ ئه‌مه‌یش هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† سوود له‌ مه‌زارگه‌ Ùˆ شوێنه‌ ئایینییه‌كانی پیرۆز له‌ ئێران وه‌ربگرن، هه‌Ù… له ‌ڕووی دابینكردنی داهاتی ئابووری Ùˆ هه‌Ù… له‌ ڕووی به‌ناوه‌ندبوونی ئایینییه‌وه‌.

بۆیه‌ØŒ پێویست بوو ئێرانییه‌كان بونیادێكی ئایینیی تایبه‌تیان هه‌بێت بۆ به‌ناوه‌ندكردنی ئێران وه‌كو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی ئێرانی/ فارس- شیعه‌ Ùˆ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ هه‌ژموونی ده‌سه‌ڵاتی پیاوانی ئایینیی عه‌ره‌ب- شیعه‌ له‌ نه‌جه‌ف Ùˆ Ú•Ù‡‌وایه‌تیدان به‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسییان.

له‌ به‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌Ù…ØŒ به‌ ناونیشانی "سیسته‌Ù…ÛŒ نوێی بونیادی ئایینی"ØŒ  نووسه‌ر پاش خستنه‌ڕووی مێژووی پیاوانی ئایینیی نه‌ریتگه‌را، ئه‌Ùˆ پرسه‌ ده‌خاته ‌ڕوو كه‌ خاڵی وه‌رچه‌رخانی گۆڕانكاری Ùˆ مۆدێرنیزاسیۆنی ناوه‌نده‌كانی ئایینی له‌ ئێران، به‌تایبه‌ت  له‌ شاری "قوم"ØŒ له‌ پاش هاتنه‌سه‌ركاری "خامنه‌یی"ØŒ ڕێبه‌ری باڵای Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێران هاتۆته‌‌ ئاراوه‌.

لێره‌وه‌ نووسه‌ر ئه‌Ù… ئارگیۆمێنته‌ باس ده‌كات كه‌  له ‌سه‌ره‌تای سه‌ركه‌وتنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ساڵی 1979 له‌ ئێران، كه‌متر كه‌سێكی ئاسایی Ùˆ ته‌نانه‌ت ئایینی هه‌بوو كه‌ شك Ùˆ گومانی له‌  پله‌ÛŒ ئایینی Ùˆ ئیجتیهادی فیقهیی "ئایه‌تۆڵڵا خومه‌ینی" هه‌بێت، به‌ڵام "سه‌ید عه‌Ù„ÛŒ خامنه‌یی" له‌ ساڵی 1989ØŒ پاش مه‌رگی ئایه‌تۆڵڵا خومه‌ینی به‌ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئه‌نجوومه‌Ù†ÛŒ شاره‌زایانی ڕێبه‌ری، وه‌كو "ڕیبه‌ری باڵا"ÛŒ كۆماری ئیسلامی ده‌ستنیشان كرا Ùˆ هه‌ر ئه‌ÙˆÚ•Û†Ú˜Ù‡‌یش له‌ ئێواره‌كه‌یدا نازناوی خامنه‌یی له‌ "حوجه‌تولئیسلام"Ù‡‌وه‌ گۆردڕا بۆ "ئایه‌توڵڵا".

ئه‌Ù… گۆڕانكارییه‌ كتوپڕ Ùˆ بێوێنه‌یه‌ له‌ مێژووی كلاسیكی سیسته‌Ù…ÛŒ ئایینیی شیعه‌ له‌ ئێران Ùˆ ناوه‌ندی زانستی ئایینیی قوم‌ØŒ بووه‌ جێگه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌خنه‌ÛŒ زانا Ùˆ مه‌رجه‌عه‌ ئایینییه‌كانی تری وه‌كو (ئایه‌تۆڵڵا مه‌رعه‌Ø´ÛŒ نه‌جه‌فی، ئایه‌تۆڵڵا گوڵپایه‌گانی Ùˆ ئایه‌تۆڵڵا خۆیی) Ùˆ ته‌نانه‌ت نه‌یارانی خامنه‌یی له‌ بواری سیاسیدا.

ئه‌مه‌یش شك Ùˆ گومانه‌كانی له‌سه‌ر Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئایینی Ùˆ شیاوه‌تیی فیقهیی ئایه‌تۆڵڵا خامنه‌یی، وه‌كو "وه‌لیی فه‌قیھ" بۆ ڕێبه‌رایه‌تیی باڵای Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامیی ئێران، به‌رز كرده‌وه‌. به‌ڵام ئایه‌تۆڵڵا خامنه‌یی بۆ قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… خاڵه‌ لاوازه له‌ ڕووی ئایینی Ùˆ سیاسی Ùˆ ته‌نانه‌ت ده‌ستورییه‌وه‌‌ØŒ هه‌روه‌ها سڕینه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… شك Ùˆ گومانانه‌ له‌سه‌ر‌ Ú•Ù‡‌وایه‌تیی خۆی وه‌كو وه‌لیی فه‌قیهی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی شیعی- ئیسلامی، كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ ڕێوشوێنی گرته‌به‌ر. بۆ نموونه‌: كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ ده‌زگا سه‌ربازی Ùˆ ئاسایشی Ùˆ سیخوڕییه‌كان بۆ پته‌وكردنی ده‌سه‌ڵات، هه‌روه‌ها سه‌ركوت Ùˆ تۆقاندن Ùˆ بێده‌نگكردنی Ú•Ù‡‌خنه‌گران، فه‌رمانپێكردن به‌ هێزه ئه‌منییه‌‌كان بۆ هێرشكردنه‌ سه‌ر "ئایه‌توڵڵا مونته‌زیری"ØŒ مه‌رجه‌عی به‌ناوبانگی شیعه‌ Ùˆ جێگری له‌سه‌ركارلابردراوی ئایه‌تۆڵڵا خومه‌ینی و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ په‌راوێزخستنی مه‌رجه‌عه‌ ئایینییه‌ ناڕازییه‌كان له Ú•Ù‡‌وایه‌تیی‌ ڕێبه‌رایه‌تییه ئایینی-سیاسییه‌‌كه‌ÛŒ.

سنووری كاره‌كانی ئایه‌تۆڵڵا خامنه‌یی به‌مه‌یش نه‌وه‌ستا Ùˆ له‌ ساڵی 1994 دوای مردنی "Ø´ÛŽØ® موحه‌مه‌دعلی ئه‌راكی"ØŒ "كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ مامۆستایانی ئایینیی قوم"ÛŒ دامه‌زراند  Ùˆ هه‌ر بۆ خۆی ئه‌ندامانی به‌ناڕاسته‌وخۆ ده‌ستنیشان كرد Ùˆ كارێكی بێوێنه‌ Ùˆ ناوازه‌ÛŒ له‌ مێژووی مه‌ر‌جه‌عییه‌تی شیعه‌دا كرد، كه‌ ئه‌ویش پێدانی نازناو Ùˆ  پله‌ÛŒ مه‌رجه‌عی ته‌قلیدی فه‌رمی بوو له ‌لایه‌Ù† ئه‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÙ‡‌یه‌وه‌ به‌ حه‌وت كه‌س، كه‌ یه‌كێكیان خۆی بوو.

لێره‌وه،‌ مه‌رجه‌عیه‌تی شیعه‌ له‌ ئێراندا، به‌ته‌واوی سیسته‌Ù… Ùˆ فۆرمی حكوومه‌تی Ùˆ سیاسیی وه‌رگرت. لێره‌ به‌دواوه‌ بوو، كه‌ ده‌یان دامه‌زراوه‌ Ùˆ ناوه‌ندی ئایینیی سه‌ر به‌ ڕێبه‌ری باڵا له‌ ئێران دامه‌زرا و، ساڵانه‌ به‌ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆ سه‌دان ملیۆن دۆلار بوودجه‌یان بۆ ته‌رخان ده‌كرێت.

له‌ به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù…ÛŒ كتێبه‌كه‌ به‌ ناونیشانی" ئۆتۆبیۆگرافیی ناوه‌نده‌كانی ئایینی"ØŒ توێژه‌ر تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر مێژوو Ùˆ ناساندنی ناوه‌ندی زانستی ئایینیی قوم، به‌ڵام ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ به ‌Ù‡Û†ÛŒ هزری تایبه‌تی پێشه‌وایانی ئایینیی شیعه‌ ده‌رباره‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ پله‌ÛŒ باڵایان كه‌ خۆیان به‌ چینی ده‌سته‌بژێری تایبه‌ت Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌پێدراو (خواص) ده‌زانن Ùˆ خه‌ÚµÙƒ به نه‌خوێنده‌وار نه‌زان‌ (عوام)ØŒ ئه‌وه‌ هیچ سه‌رچاوه‌یه‌ÙƒÛŒ باوه‌رپێكراوی زانستیی نووسراو له‌Ù… بواره‌دا بوونی نییه‌. ته‌نیا كتێبێك كه‌ له‌Ù… بواره‌دا به‌رده‌ست Ùˆ باوه‌رپێكراوه،‌ كتێبی بیره‌وه‌رییه‌كانی "ئایه‌توڵڵا مه‌هدی حائێری یه‌زدی"یه‌ØŒ كه‌ تێیدا سه‌ره‌داوی زۆر هه‌ستیار Ùˆ گرنگ له‌ چۆنیه‌تیی كاری دامه‌زراوه‌ ئایینییه‌كان Ùˆ ته‌نانه‌ت هۆكاری دژایه‌تیی ئایه‌تۆڵڵا خومه‌ینی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ شای ئێران ده‌ست ده‌كه‌وێت و، نووسه‌ر باسی ئه‌Ù… ورده‌كارییانه‌ ده‌كات.

له‌ به‌Ø´ÛŒ سێیه‌مدا به‌ناونیشانی "Ú•Ù‡‌خنه‌ÛŒ ناوخۆییی پێشه‌وایانی ئایینی: نامه‌یه‌Ùƒ ده‌رباره‌ÛŒ سیكولاریزم"ØŒ توێژه‌ر ئاماژه‌ به‌ ڕوانگه‌ØŒ هه‌ڵوێست Ùˆ بیروبۆچوونه‌كانی یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ پێشه‌وایانی ئایینیی شیعه‌ ده‌كات، به‌ ناوی"Ø´ÛŽØ® ئیبراهیمی زه‌نجانی". نووسه‌ر هه‌ÙˆÚµ ده‌دات بیروڕای Ø´ÛŽØ® ئیبراهیمی زه‌نجانی، وه‌كو كه‌سێكی Ú•Ù‡‌خنه‌گر له‌ خودی پێشه‌وایانی ئایینیی شیعه‌ Ùˆ پێشكه‌وتنخواز Ùˆ ڕێفورمیستی ئایینی له‌ نوێبوونه‌وه‌ÛŒ هزر Ùˆ جیهانبینیی شیعه‌دا، بخاته ‌ڕوو‌.

 Ù†Ø§ÙˆØ¨Ø±Ø§Ùˆ هیچ Ú•Ù‡‌وایه‌تییه‌Ùƒ ناداته‌ چینی پێشه‌وایانی ئایینیی شیعه‌ له‌ ئایینی ئیسلامدا،  ÙƒÙ‡‌ كار Ùˆ پیشه‌ÛŒ پێناسه‌كراویان، وه‌كو په‌یوه‌ندیكارێك وایه‌ له‌ نێوان خوا Ùˆ مرۆڤه‌كاندا. هه‌ر به‌Ù… پێیه‌یش جیهانبینی Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاره‌كانی زانایانی ئایینیی شیعه،‌ به‌ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ شه‌ریعه‌تی ئیسلام ده‌زانێت.

 Ø¨Ù‡‌گشتی، له‌Ù… به‌شه‌دا توێژه‌ر هه‌ÙˆÚµ ده‌دات بیروڕای ئه‌Ù… كه‌سایه‌تییه‌ وه‌كو Ú•Ù‡‌خنه‌گرێك له‌ هه‌ناوی مه‌رجه‌عیه‌تی شیعه‌دا به‌ خوێنه‌ر بناسێنێت و، په‌یوه‌ندییه‌Ùƒ له ‌نێوان ئه‌Ù… ڕوانگه‌یه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بنه‌ماكانی سیكولاریزم له‌ ڕۆژئاوا Ùˆ هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندیی سیاسه‌ت Ùˆ ئایین ساز بكات.

له‌ به‌Ø´ÛŒ چواره‌Ù… Ùˆ كۆتاییدا به‌ ناونیشانی"Ú•Û†Ú˜ÛŒ دوایی- وه‌كو دیسكۆرسێكی سیاسی"ØŒ توێژه‌ر هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌وه‌ ده‌دات‌ ڕیشه‌ Ùˆ بنه‌ماكانی ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه،‌ له‌ ئایینه‌كانی تری وه‌كو كریستیانییه‌ت Ùˆ یه‌هودییه‌تدا بدۆزێته‌وه‌ Ùˆ باسیان لێوه‌ بكات.

نووسه‌ر ئه‌وه‌ ده‌خاته ‌ڕوو كه‌ ئه‌Ù… بنه‌ما Ùˆ Ú†Ù‡‌مكه ئایینییه،‌ له ‌بنه‌Ú•Ù‡‌تدا‌ وه‌زیفه‌ÛŒ سیاسیی هه‌یه‌ بۆ سڕینه‌وه‌ÛŒ نه‌یاره‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ گوتاری ئایینیی تایبه‌ت Ùˆ هه‌روه‌ها Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێدان به‌ جه‌Ù†Ú¯ دژی په‌یڕه‌وانی ناسنامه‌ Ùˆ ئایینه‌كانی تر، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ هیوابه‌خشینه‌ به‌ هاتنی ڕزگاركه‌رێك بۆ نه‌هێشتنی نادادپه‌روه‌ری Ùˆ سته‌Ù… له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیهانیدا Ùˆ ڕزگاركردنی مرۆڤایه‌تی.

 ØªÙˆÛŽÚ˜Ù‡‌ر لێره‌دا‌ ئه‌Ù… پارادۆكسه‌‌ ڕوون ده‌كاته‌وه. به‌Ù… مانایه‌‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مك Ùˆ بنه‌ما ئایینییه،‌ له ‌لایه‌Ùƒ پارێزگاری له‌ دۆخی هه‌نووكه‌یی ده‌كات Ùˆ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ هانی لایه‌نگران Ùˆ په‌یڕه‌وانی ئایینه‌كه‌ ده‌دات كه‌ هێرش Ùˆ په‌لامار بكه‌نه‌ سه‌ر ئه‌وانه‌ÛŒ ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ گوتاره‌ ئایینییه‌ تایبه‌ته‌ØŒ كه‌ ئه‌مه‌یش مرۆڤ تووشی سه‌رلێشێوان Ùˆ پارادۆكس ده‌كات. به‌ڵام پێشه‌وایانی ئایینی، بۆ Ú•Ù‡‌وایه‌تی Ùˆ مانه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یان له‌ كۆمه‌ڵگا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا، سوود له‌مه‌ وه‌رده‌گرن.

 Ù„ێره‌وه‌ نووسه‌ر به‌ خستنه‌ڕووی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ گوتار Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری سیاسیی ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێران، كه‌ به‌ پاڵپشتی Ùˆ پشتیوانیی ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆی خودی ئایه‌توڵڵا خامنه‌یی له‌ ده‌یه‌ÛŒ ڕابردوودا كراوه‌ØŒ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات ئه‌وه‌ ڕوون بكاته‌وه‌ كه‌ "Ú•Û†Ú˜ÛŒ دوایی" وه‌كو Ú†Ù‡‌مك Ùˆ بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ ئایینی-شیعی به‌ناوی "مه‌هده‌وییه‌ت" له‌ كۆماری ئیسلامیدا بووه‌ته‌ بنچینه‌ Ùˆ بنه‌مای Ú•Ù‡‌وایه‌تی Ùˆ به‌رده‌وامیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی سیاسی به‌ ناوی "كۆماری ئیسلامیی ئێران".

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… بنه‌ما Ùˆ Ú†Ù‡‌مكه،‌ پێشه‌وایانی ئایینی به‌گشتی Ùˆ وه‌لیی فه‌قیھ‌  Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئیسلامی له ‌لایه‌ك،‌ ئاماده‌كاری ده‌كه‌Ù† بۆ ده‌ركه‌وتنی ئیمامی مه‌هدی، وه‌كو ڕزگاركه‌‌ری مرۆڤایه‌تی Ùˆ هه‌موو جیهان له‌ Ú†Ù‡‌Ù†Ú¯‌ سته‌Ù… Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ تاریكی Ùˆ خراپه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریش،‌ پاراستنی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ سیسته‌مه‌ سیاسی-ئایینییه‌ ئه‌ركی هه‌موو موسڵمانه‌كانی جیهانه‌ Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ دژایه‌تیكردن Ùˆ به‌ربه‌ره‌كانێیه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خوا Ùˆ چاره‌نووسی به‌ڵێنپێدراو له ‌لایه‌Ù† ئایینی خواوه‌نده‌وه‌.

بۆیه‌ØŒ نووسه‌ر ئه‌Ùˆ هه‌وڵانه‌ÛŒ كۆماری ئیسلامی،‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ هه‌وڵدان بۆ جێگیربوونی زیاتری Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ ئایدۆلۆژیای ده‌سه‌ڵات ده‌زانێت Ùˆ له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌  Ù„Ù‡‌ چوارچێوه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیپێدان به‌ سیاسه‌تی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیی كۆماری ئیسلامیی ئێراندا خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كات.

له‌ كۆتاییدا، نووسه‌ر Ù‡Û† Ùˆ هۆكاره‌ ئاشكرا Ùˆ شاراوه‌كان Ùˆ هه‌روه‌ها ده‌رهاوێشته‌كانی سیاسیی‌ ئه‌Ù… "Ú•Û†Ú˜ÛŒ كۆتایی"Ú¯Ù‡‌رایییه له‌سه‌ر چاره‌نووسی ئه‌Ù… سیسته‌مه‌ سیاسییه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری سیاسیی ده‌ره‌كیی كۆماری ئیسلامی‌ ده‌خاته‌ ڕوو و، شیكردنه‌وه‌یان بۆ ده‌كات.

 

بۆ زانیاری زیاتر Ùˆ دابه‌زاندنی كتێبه‌كه‌:

http://mehdikhalaji.com

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون