PÊNÛS
 
توانای ئابووریی هه‌رێم Ùˆ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ 
     2017-08-14
جیهانگیر سدیق گوڵپى

توانای ئابووریی Ù‡Ù‡‌رێم Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ

                 

جیهانگیر سدیق Ú¯ÙˆÚµÙ¾ÛŒ/ ماسته‌ر له‌ زانستی ئابووری/ پسپۆڕ له‌ داراییی گشتی

پێشه‌ÙƒÛŒ

له ‌نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ هێزی ئابووریدا په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ دووسه‌ره‌ هه‌یه: هه‌Ù… سه‌رچاوه ‌Ùˆ توانا ئابوورییه‌كان ده‌توانن ببنه‌ فاكته‌رێكی یاریده‌ده‌ر بۆ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ به‌هێزكردنی، هه‌Ù… بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆیش پێشمه‌رجێكی بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌ بۆ ‌بنیاتنانی توانا ئابوورییه‌كان Ùˆ به‌ده‌ستهێنانی هێزی ئابووری. پرسه‌ ورووژێنراوه‌كانی پاش بڕیاردان له‌ ڕیفراندۆمی هه‌رێمی كوردستان بۆ سه‌ربه‌خۆیی، لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ بابه‌ته‌یان وه‌Ùƒ پێویستییه‌Ùƒ به‌خێرایی Ùˆ قورسایییه‌ÙƒÛŒ زیاتره‌وه‌ هێنانه‌وه‌ته‌ ئاراوه‌.

له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هاتنه‌ئارای پرسی ڕیفراندۆم Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی له ‌هه‌رێمی كوردستان، یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ پرسانه‌ÛŒ كه‌ بووه‌ته‌ جێگه‌ÛŒ سه‌رنج Ùˆ بایه‌خپێدان، بریتییه‌ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری كاردانه‌وه‌ÛŒ نه‌رێنیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دراوسێ و، پچڕاندنی په‌یوه‌ندیی بازرگانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێم و، لاوازیی ئاستی توانای ئابووریی هه‌رێم بۆ پێشگرتن له‌ ڕوودانی ئه‌Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌ØŒ یان بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ÛŒ پێداویستییه‌كانی دۆخی نوێ له ‌ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ڕوودانیدا.

ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌كانی كاردانه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ له‌Ùˆ جۆره‌ له‌ لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دراوسێوه‌ Ú†Ù‡‌ند كراوه‌ن؟ توانای ئابووریی هه‌رێم بۆ پێشگرتن له‌ ڕوودانی ئه‌Ùˆ كاردانه‌وانه‌ له‌ Ú† ئاستێكدایه‌ØŸ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ڕوودانی كێشه‌یه‌ÙƒÛŒ له‌Ùˆ جۆره‌دا توانای  Ù‡Ù‡‌رێم بۆ تێپه‌ڕاندنی دۆخه‌كه‌ Ú†Ù‡‌نده‌ØŸ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر توانای ئابووریی هه‌رێم له ‌ئاستی ئه‌Ùˆ ئه‌ركه‌دا نییه،‌ هۆكاره‌كانی بۆچی ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێنه‌وه‌ØŸ ئایا هه‌رێمێكی ناسه‌ربه‌خۆ، له‌ ئاستی وه‌ئه‌ستۆگرتنی ئه‌رك Ùˆ به‌رپرسیاریه‌تیی پاراستنی ئاسایشی ئابووری Ùˆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ سزای ئابووریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ و، له‌Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌دایه‌ كه‌ بچێته‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ ئابوورییه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان؟ يان ئه‌مه ئه‌رك Ùˆ به‌رپرسیارێتیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی سه‌ربه‌خۆیه‌ØŸ ئه‌ÛŒ توانای ئابووریی هه‌رێمی كوردستان Ú† Ú•Û†ÚµÛŽÙƒ له‌ پرۆسه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تسازیدا ده‌گێڕێت؟ له‌ به‌رامبه‌ریشدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ له ‌ئایینده‌دا Ú† ده‌رفه‌تێك بۆ په‌ره‌پێدانی ئابووری ده‌Ú•Ù‡‌خسێنێت؟ ئه‌مانه‌ ئه‌Ùˆ پرسیاره‌ سه‌ره‌كییانه‌Ù† كه‌ ئه‌Ù… وتاره‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ وه‌ڵامدانه‌وه‌یان ده‌دات. ئه‌Ùˆ پرسیارانه‌یش به‌گشتی ده‌چنه‌ خانه‌ÛŒ لێكۆڵێنه‌وه‌ له‌ هێزی ئابووری Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ ئابووری Ùˆ په‌ره‌پێدانه‌وه‌.

Ú†Ù‡‌مك Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هێزی ئابووری له‌ جیهانی گۆڕاودا

ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی به‌ درێژاییی مێژوو تاكوو ئێستایش، بیرمه‌ندان Ùˆ Ù„ÛŽÙƒÛ†ÚµÙ‡‌‌ران تێڕوانینی جۆراوجۆریان هه‌بووه‌ بۆ Ú†Ù‡‌مكی هێز، به‌ڵام جه‌وهه‌ری زۆرینه‌ÛŒ تێڕوانین Ùˆ پێناسه‌كان بۆ هێز، له‌وه‌دا ÙƒÛ† ده‌بێته‌وه‌ كه‌ بریتییه‌ له‌: توانای كاریگه‌ریدروستكردن له‌سه‌ر هه‌ڵسوكه‌وتی ئه‌وانی تر Ùˆ جڵه‌وكردنی Ú•Ù‡‌وشتیان له‌باره‌ÛŒ بابه‌تێكی دیاریكراوه‌وه. ئه‌Ùˆ پێناسه‌یه‌ ناواخنی بۆچوونی هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ "مۆرگانسۆ"ØŒ جولد هامر"ØŒ "شیلز Ùˆ "ڕۆبه‌رت داڵ"Ù‡‌.

له‌ دنیای هاوچه‌رخدا Ú†Ù‡‌مكی هێزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ناوه‌رۆكی فیكریدا، مانا باوه‌ سه‌ربازییه‌كه‌ÛŒ تێ په‌ڕاندووه‌ به‌ره‌Ùˆ ناوه‌رۆكێكی فراوانتر، كه‌ هێزی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ ڕۆشنبیرییش ده‌گرێته‌وه‌. به‌Ù… پێیه‌ هێزی ئابووری، وه‌Ùƒ جۆرێك له‌ هێزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، به‌ واتای به‌كارهێنانی ئامراز Ùˆ توانا ئابوورییه‌كان دێت به ‌مه‌به‌ستی كاریگه‌ریدانان له‌سه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تر Ùˆ ئاراسته‌كردنی هه‌ڵسوكه‌وت Ùˆ هه‌نگاوه‌كانیان به ‌ئاراسته‌ÛŒ هێنانه‌دیی ئامانجی دیاریكراوی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بكه‌ر.

هه‌رچه‌نده‌ به‌كارهێنانی توانا Ùˆ ئامرازه‌ ئابوورییه‌كان بۆ كاریگه‌ریدروستكردن له‌سه‌ر هه‌ڵسوكه‌وتی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، مێژوویه‌ÙƒÛŒ درێژی هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام له‌ ئه‌نجامی گۆڕانكارییه‌ نوێیه‌كانی جیهان Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا، هێزی ئابووری بایه‌خێكی زیاتری به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌. ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ ئیستادا له ‌Ú¯Ù‡‌مه‌ÛŒ نیوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا، زیاتر پشت به‌ توانا ئابوورییه‌كانیان ده‌به‌ستن تاكوو توانا سه‌ربازییه‌كان. هه‌رچه‌نده‌ گۆڕانكاری له ‌Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جۆره‌كانی هێزدا شتێكی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یییه‌ØŒ به‌ڵام به‌ته‌واوی بایه‌خی هێزی ئابووری له‌ ئێستادا له‌ چاو ڕابردوو زیاتره‌. ئه‌مه‌یش به‌ Ù‡Û†ÛŒ زیاده‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ تێچوونه‌كانی هێزی سه‌ربازییه‌وه‌ له ‌لایه‌Ùƒ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئاماده‌ییی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ ئامانجه‌ ئابوورییه‌كانه‌وه‌یه‌ له‌Ù†ÛŽÙˆ به‌هاكانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كانی پاش قۆناغی پیشه‌سازی Ùˆ له‌ جیهانی گلۆبالیزه‌ÛŒ ئابووریدا؛ كه‌ ته‌واوی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان تا ڕادده‌یه‌ÙƒÛŒ دیار پشت به‌ بازاڕ ده‌به‌ستن و، بازاڕیش له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ جڵه‌وگیریی ته‌واوه‌تیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدایه‌.

له‌ سایه‌ÛŒ گۆڕانكارییه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كانی دنیای پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد Ùˆ سه‌ركه‌وتنی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ Ú¯Ù‡‌یاندن Ùˆ كرانه‌وه‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان به ‌ڕووی یه‌كتری Ùˆ تێكه‌ڵبوونی بازاڕ Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ بازرگانییه‌كان Ùˆ وابه‌سته‌بوونی ئابووریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان به ‌یه‌كترییه‌وه‌ØŒ تێڕوانینێكی نوێ بۆ Ú†Ù‡‌مكی هێزی ئابووری Ùˆ توخمه‌كانی، به‌ته‌واوی كامل بووه‌ Ùˆ بووه‌ته‌ جێگه‌ÛŒ باوه‌ڕپێهێنان Ùˆ Ú•Ù‡‌چاوكردن. ئه‌Ùˆ تێڕوانینه‌ نوێیه‌یش بۆ Ú†Ù‡‌مكی هێزی ئابووری، ده‌ره‌نجامی گواستنه‌وه‌ÛŒ توخمه‌كانی هێزی ئابوورییه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كانه‌وه (به‌تایبه‌تی سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌ مرۆیییه‌كان) بۆ توانا ئابوورییه‌كان.

توخمه‌كانی هێزی ئابووری

جاران پێوه‌ر Ùˆ توخمه‌كانی هێزی ئابووری بریتی بوون له‌ سه‌رچاوه‌ Ùˆ سامانه‌ سروشتییه‌كان (الموارد الطبیعیه‌)ÛŒ وه‌Ùƒ خاك Ùˆ كانزاكان Ùˆ وزه‌ Ùˆ سه‌رچاوه‌ مرۆیییه‌كان (الموارد البشریه‌)ØŒ به‌تایبه‌تیش ژماره‌ÛŒ دانیشتووان. به‌ڵام ئه‌زموونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ده‌ری خست، كه‌ ته‌نیا هه‌بوونی ئه‌Ùˆ سه‌رچاوانه،‌ به‌ توخم Ùˆ سه‌رچاوه‌ÛŒ هێز دانانرێت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له ‌پاڵیاندا ئامرازه‌كانی به‌كارهێنانیان له‌ ئامانجه‌ پییشه‌سازی Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ سه‌ربازییه‌كاندا بوونیان نه‌بێت.

 Ù„Ù‡‌ ئێستادا توخمه‌كانی هێزی ئابووریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، زیاتر په‌یوه‌ستن به‌ توانا ئابوورییه‌كانه‌وه‌ (القدرات الاقتصادیه‌)Ø› توانای ئابوورییش وه‌Ùƒ پێدراوێكی بابه‌تی له‌ بوونی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ ئامراز Ùˆ سه‌رچاوه ‌Ùˆ دامه‌زراوه‌ÛŒ به‌رهه‌مهێنان Ùˆ پیشه‌سازی Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ مه‌عریفی Ùˆ دارایی Ùˆ بازرگانیدا به‌رجه‌سه‌ته‌ ده‌بێت، كه‌ ده‌توانرێت بكرێنه‌ توخمی گوشار، یان ئامرازی هێنانه‌دیی ئامانجه‌كان.

توانا ئابوورییه‌كان به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی بریتین له:‌ 1- Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ داراییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، كه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ú†Ù‡‌ند پێوه‌رێكه‌وه‌ دیاری ده‌كرێت، ئه‌وانیش: قه‌باره‌ÛŒ یه‌ده‌Ú¯ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ دراوی بیانی، قه‌باره‌ÛŒ زیاده،‌ یان كورتهێنان له‌ ته‌رازووی بازرگانی (المیزان التجاریی-balance of trade  the )  Ùˆ ته‌رازووی پێدان (المیزان المدفوعات- the balance of payment) Ùˆ بوودجه‌ÛŒ گشتی (الموازنة العامة- Public budget)([1]). 2- قه‌باره‌ÛŒ كۆبه‌رهه‌Ù…ÛŒ ناوخۆیی (GDP) Ùˆ تێكڕای Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ ئابووری. 3- قه‌باره‌ÛŒ به‌رهه‌Ù…ÛŒ پیشه‌سازی Ùˆ كشتوكاڵی. 4- قه‌باره ‌Ùˆ جۆری سه‌رچاوه‌ سروشتی Ùˆ مرۆییه‌كان. 5- قه‌باره‌ÛŒ ئاڵوگۆڕی بازرگانی Ùˆ توانای كێبركێكاریی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌ بازاڕه‌ جیهانییه‌كاندا. 6- قه‌باره‌ÛŒ سه‌رمایه‌گوزاریی بیانی. ئه‌وانه‌ به‌گشتی به‌ توخمه‌كانی هێزی ئابووریی خۆییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت (عناصر القوة الاقتصادية الذاتية للدولة) ده‌ناسرێن و، له‌نێویاندا ئه‌Ùˆ توخمانه‌ÛŒ كه‌ له‌ مه‌یدانی په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا به‌ شێوه‌ÛŒ ڕاسته‌خۆ به‌كار ده‌هێنرێن بریتین له‌ توانا بازرگانی Ùˆ دارایی Ùˆ سه‌رمایه‌گوزارییه‌كان.

وه‌Ùƒ پێشتر ئاماژه‌مان بۆ كرد، سامان Ùˆ سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كان ته‌نیا هه‌بوونیان نابێته‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ هێزی ئابووری، به‌ڵكوو پێویسته‌ سه‌ره‌تا له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕكێفكردن Ùˆ باش به‌كارهێنان Ùˆ په‌ره‌پێدانیانه‌وه‌ بكرێنه‌ توخمی خاوه‌Ù† توانای ئابووری. گۆڕینی ‌سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كان‌ بۆ توانا ئابوورییه‌كانیش پێویستیی به كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ ‌پرۆسه‌ Ùˆ پلانی زانستیی ئابووری Ùˆ ته‌كنیكی Ùˆ كارگیڕیی تۆكمه‌ Ùˆ به‌رده‌وام هه‌یه‌ØŒ كه ‌زۆرینه‌یان ته‌نیا له‌ سایه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ Ùˆ خاوه‌Ù† سه‌روه‌ریدا زه‌مینه‌یان بۆ ده‌Ú•Ù‡‌خسێت، وه‌Ùƒ: پلان Ùˆ سیاسه‌ته‌ ئابوورییه‌كان به‌گشتی و، سیاسه‌تی دراو Ùˆ نه‌ختینه‌یی Ùˆ سیاسه‌تی دارایی Ùˆ سیاسه‌تی بازرگانی Ùˆ پلانی Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی گشتگیر Ùˆ به‌رده‌وام به‌تایبه‌تی.

به‌ڵام هێزی ئابووری بریتییه‌ له‌ پرۆسه‌ÛŒ به‌Ú¯Ù‡‌ڕخستنی توانا Ùˆ سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كان بۆ به‌دیهێنانی ئامانجێكی دیاریكراو؛ به‌Ù… جۆره‌ØŒ له‌ ئێستادا توخمه‌كانی هێزی ئابووری بریتین له: توانا ئابوورییه‌كان Ùˆ سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كان (القدرات الاقتصادیه‌ والموارد الاقتصادیه‌). گواستنه‌وه‌ له‌ دۆخی خاوه‌ندارێتیی توانا Ùˆ ئامرازه‌كانه‌وه‌ بۆ دۆخی به‌كارهێنانیان له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا، واته‌ له ‌توانای ئابوورییه‌وه‌ بۆ هێزی ئابووری، پێویستی به‌ ئیراده‌ÛŒ سیاسی Ùˆ هۆشمه‌ندیی مرۆیی Ùˆ چاپووكیی دیپلۆماسی به‌تایبه‌تیش دیبلۆماسییه‌تی ئابووری هه‌یه Ùˆ‌ØŒ بواری په‌راوه‌كردنی ئه‌Ù… پرۆسه‌یه‌یش ته‌نیا له‌ به‌رده‌Ù… كاراكته‌ره‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا كراوه‌یه‌ و، كاراكته‌ری ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ هه‌رێمی ناسه‌ربه‌خۆ، بواره‌كانی به‌رده‌Ù…ÛŒ سنوور دران.

توخمه‌كانی هێزی ئابووری له‌ هه‌رێمی كوردستان

یه‌كه‌Ù…: سه‌چاوه ئابوورییه‌‌كان/ هه‌رێمی كوردستان خاوه‌Ù†ÛŒ سه‌رچاوه‌ Ùˆ سامانی ئابووریی سروشتی Ùˆ مرۆییی زۆره‌ØŒ Ú† له‌ ڕووی خاكی به‌پیتی شیاوی كشتوكاڵ Ùˆ بوونی سه‌رچاوه‌كانی ئاو Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ بارانبارینی پێویست Ùˆ كه‌شوهه‌وای له‌بار بۆ زۆرینه‌ÛŒ به‌روبوومه‌ كشتوكاڵییه‌كان له‌ هه‌ر چوار وه‌رزی ساڵ، Ú† له ‌ڕووی هه‌بوونی سه‌چاوه‌كانی وزه‌ Ùˆ كانزاكان Ùˆ Ú† له‌ ڕووی قه‌باره‌ÛŒ پێویست له‌ ده‌ستی كاری كارا بۆ پرۆسه‌ÛŒ په‌ره‌پێدانی ئابووری. به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕووپێوه‌كانی ده‌سته‌ÛŒ ئاماری هه‌رێم، ڕووبه‌ری شیاوی كشتوكاڵی بۆ چاندن، زیاتره‌ له‌ (6619019) دۆنم و، ڕووبه‌ری دارستانه‌ سروشتی Ùˆ ده‌ستكرده‌كان (4292306) دۆنم و، ڕووبه‌ری Ú•Ù‡‌زوباخ (229037) دۆنمه‌Ø› ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ بایه‌خی هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ شوینی جوگرافیی كورستان Ùˆ بوونی سه‌رچاوه‌ÛŒ ئاو Ùˆ كانزاكان Ùˆ وزه،‌ كه‌ به ‌سه‌رچاوه‌یه‌ÙƒÛŒ گرنگ داده‌نرێن Ùˆ هه‌رێمی كوردستانیش به‌ هه‌موو پێوه‌ره‌كان له‌Ùˆ ڕووه‌وه‌ هه‌رێمێكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌نده‌. سه‌باره‌ت به ‌سه‌رچاوه‌ÛŒ مرۆییش به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕووپێوی بانكی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی به ‌هاریكاریی وه‌زاره‌تی پلاندانان، قه‌باره‌ÛŒ هێزی كار، واته‌ ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ كه‌ له ‌ته‌مه‌Ù†ÛŒ كاركردندان له‌ هه‌ر دوو Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز، نزیكه‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (40%)ÛŒ دانیشتووانی هه‌رێم Ù¾ÛŽÙƒ ده‌هێنێت، به‌Ù… پێیه‌یش ژماره‌كه‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌ له‌ دوو ملیۆن كه‌س.  

بۆ ئه‌وه‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان بتوانێت سامان Ùˆ سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كانی بگۆڕێت بۆ توانای ئابووری، پێویستیی به‌ ئه‌نجامدانی دوو هه‌نگاوی پێویست هه‌یه‌: یه‌كه‌Ù…ØŒ Ú†Ù‡‌سپاندنی خاوه‌ندارێتیی ته‌واوی خۆی به‌سه‌ر گشت سامان Ùˆ سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كانیدا، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ بتوانێت مافه‌كانی ڕكێفكردن Ùˆ به‌كارهێنان Ùˆ سوودلێوه‌رگرتن له‌ سامان Ùˆ سه‌رچاوه‌كان به‌ته‌واوی به‌كار بهێنێت. دووه‌Ù…ØŒ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پرۆسه‌ Ùˆ پلان Ùˆ سیاسه‌ته‌ ئابووری Ùˆ نه‌ختینه‌یی Ùˆ دارایی Ùˆ بازرگانییه‌كانه‌وه‌ كار بۆ گۆڕینی سه‌رچاوه ‌Ùˆ سامانه‌كان بكات بۆ سه‌ر شێوه‌ÛŒ توانا ئابوورییه‌كان؛ كه‌ دیاره‌ هه‌ر دوو هه‌نگاوه‌كه‌یش له‌ ئه‌نجامی به‌دیهێنانی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ سه‌روه‌ریدا فه‌راهه‌Ù… ده‌بن.

تاكوو ئێستا هه‌رێمی كوردستان خاوه‌Ù†ÛŒ مافی ته‌واوه‌تی Ùˆ Ú•Ù‡‌های به‌كارهێنانی سه‌رچاوه ‌Ùˆ سامانه‌ ئابوورییه‌كانی نییه ‌و، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستووری عێراق هه‌نگاوه‌ ‌ ستراتیژییه‌كانی مامه‌ÚµÙ‡‌كردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كاندا، یان له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵین، یان له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ هاوبه‌شه‌كانن Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێم له‌وباره‌یه‌وه‌ سنوورداره‌Ø› ئه‌مه‌یش هه‌ر له‌ سامانی ژێرزه‌وییه‌وه‌ بگره،‌ تاكوو سه‌رچاوه‌كانی ئاو Ùˆ سنووره‌كان Ùˆ Ú•ÛŽÚ•Ù‡‌وه‌ ئاسمانییه‌كان Ùˆ هتد.

 Ù„Ù‡‌باره‌ÛŒ په‌ره‌پێدانی ئابوورییشه‌وه‌ وه‌Ùƒ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ گۆڕینی سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كان بۆ توانای ئابووری، ئه‌وه‌ له‌ پاڵ هه‌بوونی ئیراده‌ÛŒ‌ به‌هێزدا، پێویستیی به ‌ده‌ستكراوه‌یی له‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ پرۆسه‌ Ùˆ پلان هه‌یه‌ كه‌ ده‌ستووری عێراق له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاته‌ فیدراڵییه‌كاندا له‌قاڵبی داون، وه‌Ùƒ: سیاسه‌تی نه‌ختینه‌یی Ùˆ سیاسه‌تی دارایی Ùˆ سیاسه‌تی بازرگانی؛ له ‌كاتێكدا كه ‌هیچ هه‌نگاوێكی په‌ره‌پێدان له‌ هیچ كه‌رتێكی ئابووریدا به‌بێ پاڵپشتی Ùˆ هه‌ماهه‌نگیی ئه‌Ùˆ سیاسه‌تانه‌ سه‌ركه‌وتوو نابێت. بێ گومان ئه‌مه‌ پاساو نییه بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كه ‌تاكوو ئێستا پرۆسه‌ÛŒ گواستنه‌وه‌ÛŒ سه‌رچاوه‌ Ùˆ سامانه‌كان بۆ توانای ئابووری، لاواز Ùˆ Ù¾Ú• له‌ كه‌موكوڕی بووه‌ و، له‌Ùˆ دۆخه‌ÛŒ له‌ ئارادا بووه‌ØŒ ده‌كرا هه‌نگاوی زۆر له‌وه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌تر بنرێت Ùˆ ئه‌نجامی ئه‌رێنیتر به‌ده‌ست بهێنرێت، به‌ڵكوو مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌رێمێكی ناسه‌ربه‌خۆ به‌ ده‌سه‌ڵاتێكی سنوورداره‌وه‌ له ‌چوارچێوه‌ÛŒ ده‌وڵەتیكی پاشكه‌وتوودا، هه‌رچه‌نده‌ ویست Ùˆ ئیراده ‌Ùˆ هه‌نگاوه‌كانیشی له‌Ùˆ ڕووه‌وه‌ جددی Ùˆ دروست بن و، به ‌ئه‌نجامی باشتر له‌وه‌ÛŒ ئێستا بگات، به‌ڵام هه‌رگیز نابێت چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ÛŒ Ù„ÛŽ بكرێت كه‌ بگاته‌ خاڵی ته‌واو دڵخۆشكه‌ر له‌ ئامانجه‌ ئابوورییه‌كان كه‌ به ‌پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی تواناكاندا تێ ده‌په‌Ú•Ù†.

دووه‌Ù…: توانا ئابوورییه‌كان/ هه‌رێمی كوردستان خاوه‌Ù†ÛŒ ژێرخانێكی ئابووریی سنوورداره‌‌ له ‌ڕووی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌وبان Ùˆ پرد Ùˆ فڕۆكه‌خانه ‌Ùˆ به‌نداو Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ ئاودێری Ùˆ Ùˆ كۆگاكردن Ùˆ سایلۆ Ùˆ ساردكه‌ره ‌Ùˆ تاقیگه‌ Ùˆ پشكنین Ùˆ توێژینه‌وه‌ Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ بازاڕكردنه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ دامه‌زراوه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی كاڵا Ùˆ خزمه‌تگوزاری له‌ بواره‌كانی كشتوكاڵ Ùˆ پیشه‌سازی Ùˆ Ú¯Ù‡‌شتیاری Ùˆ بازرگانی Ùˆ ئاڵووێر Ùˆ چالاكییه‌ بانكییه‌كان، قه‌باره‌ Ùˆ ئاستی كارایییان له ‌ئاستی پێداویستیی قۆناغی گواستنه‌وه‌ÛŒ ئابووریدا نییه، به‌ڵام ده‌كرێت له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بره‌وپێدان Ùˆ پێشخستنیانه‌وه‌ بكرێنه‌ بناغه‌یه‌ÙƒÛŒ باش بۆ ئه‌Ùˆ مه‌به‌سته ‌و، كه‌ÚµÙƒÛŒ باشیان Ù„ÛŽ وه‌ربگیرێت بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ هه‌ر مه‌ترسییه‌ÙƒÛŒ ئابووریی چاوه‌ڕوانكراو Ùˆ تێپه‌ڕاندنی هه‌ر دۆخێكی نه‌خوازراو.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕووپێوه‌كانی ده‌سته‌ÛŒ ئاماری هه‌رێم، نزیكه‌ÛŒ (1675) پرۆژه‌ÛŒ كشتوكاڵیی تایبه‌ت به‌ سامانی ئاژه‌Úµ Ùˆ په‌له‌وه‌ری گۆشت Ùˆ سامانی ماسی، نزیكه‌ÛŒ (89) دامه‌زراوه‌ÛŒ پیشه‌سازیی Ú¯Ù‡‌وره‌ØŒ (182) دامه‌زراوه‌ÛŒ پیشه‌سازیی مامناوه‌ند، (10387) دامه‌زراوه‌ÛŒ بچووك Ùˆ (514) كانگه‌ بوونیان هه‌یه‌Ø› سه‌ره‌ڕای سه‌دان دامه‌زراوه‌ÛŒ گواستنه‌وه‌Ùˆ Ú¯Ù‡‌یاندن Ùˆ Ú¯Ù‡‌شتیاری Ùˆ بازرگانی Ùˆ دارایی Ùˆ ئاڵووێر Ùˆ هتد. له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌یشدا نزمیی ئاستی به‌شداریی هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ كه‌رته‌ ئابوورییه‌كان له‌ ÙƒÛ†ÛŒ به‌رهه‌Ù…ÛŒ ناوخۆیی (GDP)ÛŒ هه‌رێمی كوردستان، ئاماژه‌یه‌ بۆ لاوازیی ئاستی توانستی به‌جێگه‌یاندنی ئه‌Ùˆ دامه‌زراوانه‌.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ مه‌زه‌نده‌ÛŒ بانكی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداریی كه‌رته‌ ئابوورییه‌ سه‌ره‌كییه‌كان له‌ ÙƒÛ†ÛŒ به‌رهه‌Ù…ÛŒ ناوخۆیی (الناتج المحلی الاجمالی) ((GDP نانه‌وتی (واته‌ به‌بێ هه‌ژماركردنی نه‌وت)([2]) بۆ ساڵی (2014) به‌Ù… شێوه‌یه‌یه‌: كه‌رتی كشتوكاڵ 3%ØŒ پیشه‌سازی 6%ØŒ گواستنه‌وه ‌Ùˆ ÙƒÛ†Ú¯Ù‡‌كردن 6%ØŒ زانیاری Ùˆ Ú¯Ù‡‌یاندن 7%ØŒ كاروباری دارایی 1%ØŒ خزمه‌تگوزارییه‌ جۆراوجۆره‌كان 7%ØŒ بازرگانی 9%ØŒ بیناسازی 20%ØŒ كارگێڕیی گشتی 27% Ùˆ هتد. دیاره‌ كه‌ ڕیژه‌ÛŒ ئه‌Ù… به‌شدارییانه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌ژماركردنی ÙƒÛ†ÛŒ به‌رهه‌Ù…ÛŒ ناوخۆیی، به‌ده‌ر له‌ سێكته‌ری نه‌وته‌Ø› ئه‌مه‌یش  ئاماژه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ به‌شداریی ڕاسته‌قینه‌ÛŒ سێكته‌ره‌كان زۆر له‌وه‌ كه‌متره‌.

هه‌رچه‌نده‌ ئێستا له ‌ئه‌نجامی كاریگه‌رییه‌كانی قه‌یرانی دارایییه‌وه‌ØŒ پێده‌چێت Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ به‌شداریی سێكته‌ره‌كانی كشتوكاڵ Ùˆ پیشه‌سازی له‌ ÙƒÛ†ÛŒ به‌رهه‌Ù…ÛŒ ناوخۆیی، گۆڕانكارییه‌ÙƒÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یییان به‌سه‌ردا هاتبێت، به‌ڵام به‌گشتی  Ø¦Ù‡‌Ùˆ ئاسته‌ÛŒ به‌شداریی سێكته‌ره‌ ئابوورییه‌كان، له ‌لایه‌Ùƒ ئاماژه‌یه‌ بۆ لاوازیی ئاستی دامه‌زراوه‌ ئابوورییه‌كان و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ ئاماژه‌یه‌ بۆ لاسه‌نگیی Ú¯Ù‡‌وره‌ له‌ په‌یكه‌ری ئابووریی هه‌رێم . ئه‌Ù… لاوازیه‌Ø´ هۆكارێكه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ هه‌ر ئاڵۆزییه‌Ùƒ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری Ùˆ بازرگانیه‌كانی هه‌رێم له‌ Ú¯Ù‡‌Úµ جیهانی ده‌ره‌وه‌یدا كاریگه‌ری نه‌رێنی له‌سه‌ر دۆخی ئابوری ناوخۆیی دابنێت. له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌یشدا، بوونی ئه‌Ùˆ ژێرخان Ùˆ دامه‌زراوه‌ Ùˆ پرۆژه‌ Ùˆ پێگانه‌ÛŒ به‌رهه‌مهێنان Ùˆ خزمه‌تگوزاری، ده‌كرێت وه‌Ùƒ هۆكارێكی یاریده‌ده‌ر بۆ به‌هێزكردنی توانا ئابوورییه‌كان مامه‌ÚµÙ‡‌یان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بكرێت و، كار بۆ ڕێكخستنه‌وه ‌Ùˆ په‌ره‌پێدانیان بكرێت. بێ گومان له‌ ئه‌نجامی كاراكردنی ئه‌Ùˆ دامه‌زراوه‌ Ùˆ پرۆژه‌ Ùˆ توخمانه‌ÛŒ توانا ئابوورییه‌كان و، باشتر سوودوه‌رگرتن له‌ سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كان، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر نه‌توانرێت ئابووریی هه‌رێم بگه‌یه‌نرێته‌ ئاستیكی به‌رزی په‌ره‌پێدان، ئه‌وا لانی كه‌Ù… ده‌توانرێت ده‌سته‌به‌ری پێداویستییه‌‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كانی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ Ùˆ تێپه‌ڕاندنی هه‌ر دۆخێكی نه‌خوازراوی Ù¾ÛŽ ده‌سته‌به‌ر بكرێت. دیاره‌ ئه‌مه‌یش به‌ مه‌رجی هه‌بوونی پێویستییه‌‌ كارگێڕی Ùˆ یاسایی Ùˆ دادوه‌ری Ùˆ دامه‌زراوه‌یییه‌كانی سه‌رخستنی پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ له‌Ùˆ جۆره‌ دێته ‌دی.

له ‌پاڵ هه‌موو ئه‌مانه‌دا پرۆژه‌كانی به‌رهه‌مهێنان Ùˆ گواستنه‌وه‌ÛŒ نه‌وت له ‌هه‌رێمی كوردستان، به‌ ‌یه‌ÙƒÛŽÙƒ له ‌توانا ئابوورییه‌ هه‌ره‌ گرنگه‌كانی هه‌رێم داده‌نرێن  Ùˆ نیشانه‌ÛŒ سه‌ركه‌وتنی هه‌رێمن له‌ گواستنه‌وه‌ÛŒ سه‌رچاوه‌ ئابوورییه‌كان بۆ توانای ئابووری. بایه‌خی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ ئه‌Ù… پرۆژانه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ØŒ كه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ سه‌رچاوه‌ÛŒ سه‌ره‌كیی به‌ده‌ستهێنانی داهاتن،‌ له ‌هه‌مان كاتیشدا به‌ Ù‡Û†ÛŒ قه‌باره‌ÛŒ به‌رهه‌مهێنان Ùˆ هه‌نارده‌ÛŒ ئه‌Ù… سێكته‌ره‌ و، بایه‌Ø® Ùˆ گرنگیی وزه‌ وه‌Ùƒ كاڵایه‌ÙƒÛŒ ستراتیژی له ‌بازاڕی جیهانیدا، ده‌كرێت وه‌Ùƒ توانایه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ ئابووریی هه‌رێمی كوردستان مامه‌ÚµÙ‡‌یان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بكرێت Ùˆ بۆ زۆر مه‌به‌ستی ئابووری Ùˆ سیاسی، سوودیان Ù„ÛŽ وه‌ربگیرێت؛ به‌تایبه‌تیش له‌ كاتێكدا كه‌ چاوه‌ڕوان ده‌كرێت ئاستی هه‌نارده‌ÛŒ نه‌وتی هه‌رێم له‌ سه‌ره‌تای ساڵی داهاتوودا بگاته‌ (1) میلۆن به‌رمیل.

 ÛŒÙ‡‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ گرنگترین توخمه‌كان له‌Ù†ÛŽÙˆ توانا ئابوورییه‌كاندا، كه‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ڕاسته‌وخۆ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا وه‌Ùƒ ئامرازێك به‌كار ده‌هێنرێت، توانا دارایی Ùˆ بازرگانییه‌كانه‌. هه‌رێمی كوردستان له ‌ڕووی توانا دارایییه‌كانه‌وه‌ ته‌واو لاوازه‌ و، نه‌Ùƒ هه‌ر ناتوانێت له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌خشین Ùˆ پێدانی قه‌رزه‌وه‌ كار له‌ هه‌ڵسوكه‌وتی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان بكات، به‌ڵكوو خۆی له‌ قه‌یرانێكی داراییی Ú¯Ù‡‌وره‌دایه‌. سه‌باره‌ت به ‌توانا بازرگانییه‌كانیش، هه‌رچه‌نده‌ كورتهێنانی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ ته‌رازووی بازرگانیی هه‌رێم Ùˆ پشتبه‌ستنی زۆر به‌ هاورده‌ØŒ له ‌نیشانه‌كانی لاوازیی دۆخی بازرگانی ده‌ژمێردرێت، به‌ڵام بوونی په‌یوه‌ندیی بازرگانیی به‌هێز و، Ú¯Ù‡‌وره‌ییی قه‌باره‌ÛŒ ئاڵوگۆڕی هه‌رێم له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی توركیا Ùˆ ئێران، ده‌كرێت یه‌ÙƒÛŽÙƒ بێت له‌ خاڵه‌كانی هێزی هه‌رێم، كه‌ ده‌توانێت بواری مانۆڕی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ له ‌ڕووی هه‌نگاونان به‌ره‌Ùˆ سزای بازرگانی، به‌رته‌سك بكاته‌وه‌. چونكه‌ له‌ دیدی ئابووریی هاوچه‌رخه‌وه‌ØŒ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی هێزی بازرگانیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ته‌نیا پشت به‌ نیشانده‌ر (پێنوێن)ÛŒ ساده‌ÛŒ ته‌رازووی بازرگانی نابه‌سترێت، به‌ڵكوو نیشانده‌ره‌كانی كراوه‌ییی ئابووری‌‌ØŒ جێگه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌چاوكردن Ùˆ پشتپێبه‌ستنن؛ كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای به‌راوردكاریی ڕادده‌ÛŒ پشتبه‌ستنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌ بازرگانیی ده‌ره‌ÙƒÛŒ ‌به‌رامبه‌ر به‌ پشكی هه‌نارده‌ Ùˆ هاورده‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ناو قه‌باره‌ÛŒ بازرگانیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ بازاڕه‌ جیهانییه‌كان داڕێژراون.

ئه‌Ú¯Ù‡‌ری سه‌پاندنی سزای ئابووری Ùˆ پچڕاندنی په‌یوه‌ندییه بازرگانییه‌كان

وه‌Ùƒ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ئاماژه‌مان بۆ كرد، ئه‌Ú¯Ù‡‌ری پچڕاندنی په‌یوه‌ندییه‌ بازرگانییه‌كان له‌ لایه‌Ù† هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ وڵاتی توركیا Ùˆ ئێرانه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێم، یه‌كێكه‌ له‌Ùˆ بابه‌تانه‌ÛŒ كه‌ جێگه‌ÛŒ مشتومڕ Ùˆ باسوخواسی Ú¯Ù‡‌رمه‌. ئه‌Ù… بابه‌ته‌ به‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ ‌وێستگه‌ گرنگه‌كان داده‌نرێت، هه‌Ù… بۆ زانینی ئاست Ùˆ كاریگه‌ریی سه‌Ù†Ú¯ Ùˆ توانا ئابووری Ùˆ سیاسییه‌كانی هه‌رێم ØŒ هه‌Ù… بۆ زانین Ùˆ هه‌ڵسه‌نگاندنی دیدگای نوێی ناوچه‌كه‌Ùˆ جیهان بۆ چۆنیه‌تی كاردانه‌وه‌ Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌كردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دۆزی كورد ØŒ هه‌میش بۆ زانینی ئاستی گۆڕانكاری له‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هێزی ئابووری له‌ ناو پرۆسه‌ÛŒ بڕیاردانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌دا. بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌یش، ده‌كرێت شیكاری دۆخی چاوه‌ڕوانكراوی په‌یوه‌ندییه‌ بازرگانییه‌كان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دوو ته‌وه‌ره‌ÛŒ سه‌ره‌كییه‌وه‌ بكرێت:

یه‌كه‌Ù…/ ڕێگرییه‌كانی به‌رده‌Ù… پچڕاندنی په‌یوه‌ندییه‌ بازرگانییه‌كان

له‌وانه‌یه‌ باشترین گوزارشت بۆ په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان هه‌رێم Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دراوسێ، ئه‌Ùˆ گوزارشته‌ÛŒ وه‌زیری ئابووریی توركیا، "زافر چاگلیان" بێت كه‌ ده‌ÚµÛŽ: "بازرگانی كلیلی سیاسه‌ته‌ و، په‌ره‌پێدانی په‌یوه‌ندییه‌كانمان Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ بۆ چاره‌سه‌ری كێشه‌كانمان خۆش ده‌كات." وه‌رگێڕانی ئه‌Ù… گوته‌یه‌ بۆ سه‌ر زه‌مینه‌ÛŒ واقع، به‌ره‌Ùˆ زمانی ژماره‌كان ده‌مانبات. ماوه‌ÛŒ زیاتر له‌ 10 ساڵه‌ هه‌رێمی كوردستان له ‌په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ توندوتۆڵ Ùˆ سه‌قامگیری بازرگانیدایه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ توركیا Ùˆ ئێران. قه‌باره‌ÛŒ بازرگانیی ساڵانه‌ÛŒ  هه‌رێم Ùˆ توركیا به نزیكه‌ÛŒ 12 ملیار دۆلار ده‌خه‌مڵێنرێت. ئه‌Ù… بڕه‌یش قه‌باره‌یه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌یه ‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ نزیكه‌ÛŒ (8%)ÛŒ ÙƒÛ†ÛŒ هه‌نارده‌ÛŒ توركیا Ù¾ÛŽÙƒ ده‌هێنێت؛ به‌Ù… پێیه‌یش هه‌رێمی كوردستان له‌ ڕیزبه‌ندی سێیه‌Ù…ÛŒ وڵاتانی هاورده‌كاری كاڵا Ùˆ خزمه‌تگوزاریی توركیا دێت.

هه‌بوونی نزیكه‌ÛŒ 1400 كۆمپانیای توركی و، قه‌باره‌یه‌ÙƒÛŒ دیاری چالاكیی سه‌رمایه‌گوزاری و، زیاد له‌ 30000 كارمه‌ندی ‌توركی له ‌هه‌رێمی كوردستان و، په‌یوه‌ندییه‌ بازرگانییه‌كانی تایبه‌ت به ‌بواری نه‌وت و، گرێبه‌ستی كۆمپانیای وزه‌ÛŒ توركی بۆ كاركردن له‌ 13 ناوچه‌ÛŒ پشكنین Ùˆ...ØŒ هه‌موو پێكه‌وه‌ ژماره‌یه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ كاریگه‌رن له ‌ئابووریی توركیادا. به‌ جۆریك، ده‌توانرێت بگوترێت كه‌ نزیكه‌ÛŒ 4%ÛŒ ÙƒÛ†ÛŒ به‌رهه‌Ù…ÛŒ ناوخۆیی ( (GDPÙˆ ئابووریی توركیا، په‌یوه‌سته‌ به‌ په‌یوه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كانییه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێمی كوردستان و، هه‌ر پچڕانێكی ئه‌Ù… په‌یوه‌ندییه‌ ئابوورییانه‌ كاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر بازاڕ Ùˆ ئابووریی توركیا ده‌بێت و، له‌وێیشه‌وه‌ Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ له‌سه‌ر دۆخی سیاسیی توركیا ده‌بێت و، ئه‌مه‌یش خاڵێكی هه‌ستیاره‌ لای حزبی فه‌رمانڕه‌وای توركیا. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ÛŒ توركیا ده‌بێته‌ ڕێره‌ÙˆÛŒ گواستنه‌وه‌ÛŒ نه‌وت Ùˆ غازی هه‌رێم Ùˆ عێراق، به‌تایبه‌تیش له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ù‡ÛŽÚµÛŒ "نابۆكۆ"وه‌ كه‌ به ‌هه‌رێمی كوردستاندا به‌ره‌Ùˆ توركیا Ùˆ ئه‌وروپا تێ ده‌په‌ڕێت. له‌ هه‌مان كاتیشدا توركیا چاوی له‌وه‌یه‌ سوودی زیاتر له ‌هه‌رێمی كوردستان وه‌ربگرێت كه ‌خاوه‌Ù†ÛŒ سه‌رچاوه‌یه‌ÙƒÛŒ زۆری گازه‌ و، ده‌یه‌وێت بیكاته‌ جێگره‌وه‌ÛŒ هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ ئیران Ùˆ ڕوسیا Ùˆ ئازه‌ربایجان، كه‌ به ‌نرخی گرانتر له ‌نرخی جیهانی، گازیان Ù„ÛŽ ده‌كڕێت و، ئابووری توركیایش Ùˆ بۆ به‌رده‌وامیدان به‌ Ú¯Ù‡‌شه‌ØŒ پێویستیی به ‌بڕی زیاتری گاز ده‌بێت له‌ ساڵانی داهاتوودا.

به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كان له پرۆسه‌ÛŒ داڕشتنی بڕیار له ‌توركیای نوێدا بایه‌خێكی ته‌واویان هه‌یه‌. له ‌ته‌Ù†Ú¯Ú˜Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ù… دوایییانه‌ÛŒ نێوان Ù‡Û†ÚµÙ‡‌ندا Ùˆ توركیادا كاتێك په‌یوه‌ندییه‌كان ئه‌وپه‌Ú•ÛŒ ئاڵۆزییان تێ كه‌وت Ùˆ سه‌رۆككۆماری توركیا Ùˆ Ú¯Ù‡‌وره‌ به‌رپرسانی تر به‌ڵینی وه‌ڵامدانه‌وه‌ÛŒ توند Ùˆ سزای ئابووری Ùˆ پچڕاندنی په‌یوه‌ندییه‌ بازرگانییه‌كانیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ù‡Û†ÚµÙ‡‌ندا ده‌دا، Ú•Ù‡‌چاوكردنی په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری Ùˆ بازرگانییه‌كانی نێوانیان، توانیی تا ڕادده‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر كاریگه‌رییه‌كانی ئه‌Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ ئاگرینانه‌ كه‌Ù… بكه‌نه‌وه‌. له‌مباره‌یه‌ ڕای وه‌زیری ئابووریی توركیا واقعبینانه‌ بوو و، Ù¾ÛŽÛŒ وابوو نابێت په‌یوه‌ندییه‌كان بگه‌نه‌ ئاستی دابڕان Ùˆ سه‌پاندنی سزای ئابووری و، گوتی: "له‌ كاتی هه‌ڵگرتنی هه‌نگاوێكی له‌Ù… جۆره،‌ زیان به‌ هه‌ر دوو لایه‌Ù† ده‌گات و، پێویسته‌ نه‌هێڵین هه‌موو شتێك تێك بچێت." ئه‌مه‌یش له ‌كاتێكدا، ÙƒÛ†ÛŒ قه‌باره‌ÛŒ بازرگانیی نێوان ئه‌Ùˆ دوو وڵاته‌ ته‌نیا 6.6 ملیار دۆلاره،‌ كه ‌نزیكه‌ÛŒ نیوه‌ÛŒ قه‌باره‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ بازرگانییه‌كانی هه‌رێم Ùˆ توركیایه‌. بۆیه‌ ده‌توانرێت بگوترێت كه‌ پچڕاندنی په‌یوه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كان له‌ لایه‌Ù† توركیاوه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێم، لاوازترین ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌ و، كه‌مترین شیمانه ‌(احتمال)یان هه‌یه‌.

سه‌باره‌ت به‌ ئێرانیش به‌ هه‌مان شێوه‌ØŒ هه‌رچه‌نده‌ قه‌باره‌ÛŒ ئاڵوگۆڕی بازرگانیی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێم كه‌متره ‌Ùˆ به‌ نزیكه‌ÛŒ 7 ملیار دۆلار ده‌خه‌مڵێنرێت، به‌ڵام به‌ Ù‡Û†ÛŒ دۆخی بازرگانیی ئێران Ùˆ بچووكیی قه‌باره‌ÛŒ هه‌نارده‌ نانه‌وتییه‌كانییه‌ وه‌ØŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ هه‌نارده‌ÛŒ ئێران بۆ هه‌رێم نزیكه‌ÛŒ 15%ÛŒ ÙƒÛ†ÛŒ هه‌نارده‌ÛŒ ئێران Ù¾ÛŽÙƒ ده‌هێنێت؛ ئه‌مه‌یش جگه‌ له‌ هه‌بوونی ژماره‌یه‌ÙƒÛŒ زۆری كۆمپانیای ئێرانی Ùˆ كارمه‌ند Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین جۆری تری به‌رژه‌وه‌ندیی ئابووری Ùˆ سیاسی كه‌ هه‌ر دوو لایه‌Ù† پێكه‌وه‌ ده‌به‌ستنه‌وه‌ و، ده‌بنه‌ خاڵی ڕێگر له‌ به‌رده‌Ù… پچڕانی په‌یوه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كاندا.

دووه‌Ù…/ توانای ئابووریی هه‌رێم بۆ تێپه‌ڕانی دۆخی پچڕاندنی په‌یوه‌ندییه‌ ئابوورییه‌كان

به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ هه‌رێمی كوردستان سه‌رچاوه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ نییه له‌سه‌ر ئاسایشی ناوچه‌كه ‌Ùˆ جیهان و، هه‌نگاونانی به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی، نابێته‌ كێشه‌یه‌ÙƒÛŒ ستراتیژی بۆ هێزه‌ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، بۆیه‌ هیچ مه‌ترسییه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌مارۆی Ú¯Ù‡‌وره‌ له‌ شێوه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌مارۆی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌ ئارادا نییه‌ و، له‌ خراپترین ئه‌Ú¯Ù‡‌ردا ته‌نیا شیانی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی توركیا، یان ئێران بۆ ماوه‌یه‌ÙƒÛŒ كه‌Ù… په‌یوه‌ندییه‌ بازرگانییه‌كانی خۆیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێم هه‌ڵپه‌سێرن، یان سنووردار بكه‌ن؛ كه ‌به‌ مه‌زه‌نده‌ÛŒ ئێمه،‌ ئه‌Ùˆ ماوه‌یه‌ له‌ دوو مانگ زیاتر تێ ناپه‌ڕێت. وه‌Ùƒ له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌مان بۆ كرد، هه‌رێمی كوردستان خاوه‌Ù†ÛŒ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ توانای ئابوورییه،‌ كه‌ ده‌توانرێت ئه‌Ùˆ ماوه‌یه‌ به‌ كه‌مترین كاریگه‌ریی نه‌رێنییه‌وه‌ تێ په‌ڕێنرێت. بۆ ئه‌مه‌یش، پێویسته‌ حكوومه‌تی هه‌رێم Ùˆ هێزه‌ سیاسییه‌كان، ÙƒÛ†Ùƒ بن له‌سه‌ر به‌رنامه‌یه‌ÙƒÛŒ تۆكمه‌ Ùˆ گونجاو بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ دۆخی نه‌خوازراو، به‌ گرتنه‌به‌ری Ú†Ù‡‌ند ڕێوشوێنێكی تایبه‌تی وه‌Ùƒ: كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ ده‌رچه ‌Ùˆ ده‌روازه‌ÛŒ تر Ùˆ په‌یوه‌ندیی بازرگانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تر Ùˆ له‌ بازاڕه‌ جیهانییه‌كاندا، سوودوه‌رگرتنی زیاتر له‌ Ú•ÛŽÚ•Ù‡‌وه‌ بازرگانییه‌كانی تری ده‌ره‌وه‌ÛŒ كۆنترۆڵی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ØŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ زیادكردنی Ù…Û†ÚµÙ‡‌تی بازرگانی، هاورده‌كردن، چاودێریكردنی بازاڕ، فه‌راهه‌مكردنی دۆخی كێبركێ Ùˆ ڕێگەنەدان بە قۆرخکارى، په‌یڕه‌وكردنی پلان Ùˆ سیاسه‌تی ژیرانه‌ به‌كاربردن (سیاسه‌ ترشید الاستهلاك)ØŒ پاڵپشتی Ùˆ هاندانی به‌رهه‌مهێنان Ùˆ بڵاوكردنه‌وه‌ÛŒ ڕۆشنبیریی تایبه‌ت له‌ هه‌ریه‌Ùƒ له‌Ùˆ بوارانه‌دا‌‌.

ئەنجام

هەرێمى کوردستان تاکوو نەبێتە دەوڵەتێکى سەربەخۆ، دەرفەتەکانى بەردەمى بۆ پەرەپێدانى ئابوورى Ùˆ بەدەستهێنانى توانا Ùˆ هێزى ئابوورى زۆر سنووردارن، چونکە ئەوە پێویستیى  Ø¨Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© دەستکراوەیى Ùˆ زەمینە Ùˆ پێشمەرج هەیە، Ú©Û• زۆرینەیان Ù„Û• تایبەتمەندییەکانى دەوڵەتى سەربەخۆى خاوەن سەروەرین.

توانا ئابوورییەکانى هەرێمى کوردستان Ù„Û• ئێستادا بەگشتى لاوازن و، دەبێت Ù„Û• هەر کاردانەوەیەکى نەرێنیى دەوڵەتانى دراوسێدا چاوەڕوانى کاریگەریى نەرێنى لەسەر بازاڕ Ùˆ ئابووریى کوردستان بکەین. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوه‌یشدا پەرەسەندنەکانى پرۆژەکانى بوارى نەوت Ùˆ وزە Ùˆ تواناکانى هەناردەى هەرێم Ù„Û•Ùˆ Ú•Û•ÙˆÛ•ÙˆÛ• و، سیاسەتى نەوتیى هەرێم، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پەیوەندییە ئابوورى Ùˆ بازرگانییە تۆکمە Ùˆ سەقامگیرەکانى هەرێم Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەوڵەتانى دراوسێدا، Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• دەتوانرێت ÙˆÛ•Ú© هێزێکى ئابوورى، بۆ سنووردارکردنى بوارى مانۆڕى بەردەم دەوڵەتانى دراوسێ Ù„Û• ئەگەرى سەپاندنى سزاى ئابوورى Ùˆ پچڕاندنى پەیوەندییە ئابوورى Ùˆ بازرگانییەکاندا سوودیان Ù„ÛŽ وەربگیرێت.

هەر ئەو توانایانەى سەرەوە، تا ڕاددەیەکى باش، دەکرێت بکرێنە سەرچاوەى گۆڕینى ئاراستەى بڕیار Ùˆ هەڵوێستەکانى دەوڵەتانى دراوسێ لەبارەى پرسە سیاسیه‌كانه‌وه‌ Ùˆ Ù„Û• خزمەتى پرۆسەى سەربەخۆییدا بەکار بهێنرێن.

Ù„Û• ئەگەرى پچڕانى پەیوەندییە ئابوورییەکانى هەرێم Ùˆ دەوڵەتانى دراوسێدا، هەرچەندە بارودۆخەکە بەدەر نابێت Ù„Û• کاریگەریى نەرێنى لەسەر بازاڕ Ùˆ ئابووریى هەرێم، بەڵام بە Ù‡Û†Ù‰ کورتیى ماوەى پێشبینیکراوى ئەو ئەگەرە و، تواناکانى ئابووریى هەرێمەوە Ú©Û• Ù„Û• سەرەوە ئاماژەمان Ù¾ÛŽ دان، دەتوانرێت کاریگەرییە نەرێنییەکانى ئەو ئەگەرە، بەسنووردارى بهێڵدرێنەوە Ùˆ دۆخەکە بە کەمترین کاریگەریى نەرێنى تێ پەڕێنرێت؛ بە مەرجى خستنەگەڕى پلان Ùˆ سیاسەتى پێویست بۆ ڕووبەڕووبوونەوەى ئەو ئەگەرە.  

 

[1]- ته‌رازووی بازرگانی (المیزان التجاری) به‌شێكه‌ له ‌ته‌رازووی پێدان (الميزان المدفوعات) كه‌ بریتییه‌ له‌‌ تۆماری‌ جووڵه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ ئابووری Ùˆ بازرگانییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دنیای ده‌ره‌وه‌, له‌ ته‌رازووی بازرگانیدا ته‌نها كاڵا Ùˆ خزمه‌تگوزاریی هه‌نارده ‌Ùˆ هاورده‌ تۆمار ده‌كرێن، به‌ڵام به‌شه‌كه‌ÛŒ تر ته‌رازووی پێدان تایبه‌ته‌ به‌ تۆماری جووڵه‌ÛŒ هاتنه‌ ناوه‌وه‌ Ùˆ چوونه‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ سه‌رمایه‌ Ùˆ دارایی، له‌هه‌ردوو به‌شه‌كه‌دا ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هه‌نارده‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت زیاتر بوو له‌ هاورده‌ØŒ ئه‌وه‌ به ‌واتا زیاده‌ÛŒ ته‌رازووی بازرگانی یان ته‌رازووی پێدانه‌ØŒ به‌ڵام ئه‌Ú¯Ù‡‌ر به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ هاورده‌ زیاتر بوو، ئه‌وا ته‌رازووی بازرگانی Ùˆ ته‌رازووی پێدان له‌ دۆخی كورتهێناندا ده‌بێت. به‌ڵام بوودجه‌ÛŒ گشتی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت تایبه‌ته‌ به‌ داهات Ùˆ خه‌رجییه‌كانه‌وه‌ØŒ هه‌ركات داهاته‌كان زیاتر بوون له‌ خه‌رجیه‌كان، ئه‌وه‌ بوودجه‌ له ‌دۆخی زیاده‌دایه‌ Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌شه‌وه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر خه‌رجییه‌كان زیاتر بوون، ئه‌وا بوودجه‌ له‌ دۆخی كورتهێناندایه‌.  

[2] - ئه‌Ù… ڕێگایه‌ له ‌لایه‌Ù† وه‌زاره‌تی پلاندانان Ùˆ بانكی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ به‌كارده‌هێنرێت بۆ هه‌ژماركردنی كۆبه‌رهه‌Ù…ÛŒ ناوخۆییی هه‌رێم، له‌Ù… باره‌یه‌وه‌ بڕوانه‌:  وزارة التخطيط اقليم كوردستان ,خطة التنية الاستراتيجية لأقليم كوردستان 2012-2016, اذار 2011 Ùˆ, خطة التنمية الاقتصادية لأقليم كوردستان 2015-2019, اربيل 2014, هەروەها  Ø¨Ø§Ù†ÙƒÙ‰ نێودەوڵەتى، چاكسازیی ئابووری له‌ پێناوی بووژانه‌وه‌ÛŒ هاوبه‌Ø´ پاراستنی نه‌دان، له‌ ماڵپه‌Ú•ÛŒ وه‌زاره‌تی پلان دانان: http://www.mop.gov.krd/index.jsp?&lng=ku

 
 
« دەوڵەتى سەربەخۆ Ù„Û• دیالێکتیکى نێوان سیاسەت Ùˆ ئابووریدا
« ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆیى؛ Ù„Û• نێوان مافى سروشتى Ùˆ ویستى پەراوەکردندا
« شكستی فیدراڵییه‌تی دارایی له‌ عێراق
« توانای ئابووریی هه‌رێم Ùˆ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ
« ئایینده‌ی ئابووریی هه‌رێم؛ له ‌نێوان ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ Ùˆ مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی عێراقدا
« بنه‌ما ئابوورییه‌كانی هه‌رێم؛ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ی بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت
« بنه‌ما ئابووریيه‌كانی هه‌رێم: سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ی بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون