PÊNÛS
 
ترامپ Ùˆ پرسی ڕێککەوتننامەی ناوەکیی ئێران 
     2017-08-12
د. ئه‌سعه‌د ئه‌نوه‌ر عارف

ترامپ و پرسی ڕێککەوتننامەی ناوەکیی ئێران

( لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە)

د. ئەسعەد ئەنوەر عارف، مامۆستا لە کۆلێژی یاسا و زانستە سیاسییەکان/ زانکۆی سەڵاحەددین

پێشوتار:  

پاش پەسەندکردنی ڕێککەوتننامەی ناوەکیی کۆماری ئیسلامیی ئێران و گرووپی ٥+١ کە بەکورتی بە "برجام"[1] ناسراوە، لە نێوان یاساناسان و کەسانی شارەزا لەم بوارەدا جیاوازیی ڕاوبۆچوون سەبارەت بە ماهییەتی یاساییی ئەم ڕێککەوتننامە دروست بووە. بە دەستبەکاربوونی ترامپ وەکوو سەرۆککۆماری نوێی ئەمریکا، مەترسییەکانی سەر ئەم ڕێککەوتننامەیە زیاتر بووە.

Ù„Û• لایەکی ترەوە ئەم ڕێککەوتننامەیه‌ بابەتێکی دەگمەنە Ù„Û• چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتیدا و، پرسیاری گرنگ ئەوەیە Ú©Û• ئەم ڕێککەوتننامەیه‌ Ú† ماهییەتێکی یاساییی هەیە و، ئایا ڕێککەوتننامەیەکی نێودەوڵەتیی ناچارکەرە، یان تەنیا ڕێککەوتنێکی سیاسی- ئەخلاقییە؟ ئایا حکوومەتی ئەمریکا، یان هەر لایەنێکی تری ئەم ڕێککەوتننامەیه‌ØŒ مافی هەڵوەشانەوەی یەکلایەنەی هەیە؟ Ù„Û•Ù… وتارەدا Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەین بە شیکاری بۆ ناوەرۆکی برجام، وه‌ڵامی ئەم پرسیارانەی سەرەوە بدەینەوە.

شرۆڤەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ "برجام":

ئەو شیکارییە یاسایییانەی Ú©Û• Ù„Û•Ù… دوایییەدا بۆ برجام Ù„Û• لایەن کەسانی نزیک Ù„Û• حکوومەتی ترامپەوه‌ دەکرێت، حەکایەت Ù„Û•Ùˆ ڕاستییە دەکات Ú©Û• حکوومەتی ئەم وڵاتە بە شوێن ده‌رچه‌‌یەکی یاسایی، بۆ دەرچوون Ù„Û•Ù… ڕێککەوتننامەیەدا دەگەڕێت. Ù„Û• دوایین بۆچوونی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، دووپات Ù„Û•Ùˆ بابەتە دەکەنەوە Ú©Û• برجام بەپێی یاسای نێودەوڵەتی، ڕێککەوتننامەیەکی ناچارکەر نییە (non-binding). هەروەها وەزارەتی دەرەوەی ئەم وڵاتە Ù„Û• وەڵامی ئەم پرسیارەدا Ú©Û• "بۆچی برجام بەبێ واژوو هاتۆتە Ù†ÛŽÙˆ کۆنگرەوه‌ØŸ" دەڵێت: "برجام ڕێککەوتننامەیەکی جێبەجێکاری نییە، بۆیە بە بەڵگەنامەیەکی واژووکراو هەژمار ناکرێت." هەرچەندە باوەڕ وایە، داهاتووی برجام بەم هۆکارانەوە Ú©Û• Ù„Û• ڕوانگەی یاسایییەوە ناچارکەر نییە یان واژووی لەسەر نەکراوە پەیوەست نییە، بەڵکوو هۆکاری سەرەکی، دەگەڕێتەوە بۆ سیاسەتی ئاسایشیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا Ú©Û• Ù„Û• کاتی پێویستدا جێبەجێ دەکات.

Ù„Û• لایەکی ترەوە کاربەدەستانی کۆماری ئیسلامیی ئێران بە باشی دەزانن، بەپێی بڕگەکانی برجام، ئەو دەسەڵاتە بە هەموو لایەنەکانی بەشداربوو Ù„Û•Ù… ڕێککەوتننامەدا دراوە، ئەگەر ئێران پابەند بە ناوەڕۆکی برجام نەبێت بەبێ¬ گەڕانەوە بۆ ئەنجومەنی ئاسایش، ڕاستەوخۆ هەموو گەمارۆکان دووبارە کارا دەکرێنەوە Ùˆ هەموو شتێک بۆ Ù¾ÛŽØ´ برجام دەگەڕێتەوە. شارەزایەکی ئەمریکا دەڵێت: برجام، ڕێککەوتنێکی جێبەجێکاریی پەسەندکراوی ناتەواوە و، دەتوانین بڵێین ڕێککەوتنێکی سیاسییە Ú©Û• بەڵێنی یاساییی ناچارکەر بۆ لایەنە جیاوازەکانی ئەم ڕێککەوتننامەیە لەخۆ ناگرێت.

مەبەست لە ڕێککەوتننامەی سیاسی- ئەخلاقیی ئەو ڕێککەوتننامانە کە لە نێوان وڵاتان، یان وڵاتان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکاندا دەبەسترێت؛ مەبەستی لایەنەکانی ئەم جۆرە ڕێککەوتننامانە ڕەنگدانەوەی بەڵێنی سیاسی - ئەخلاقییە، نەوەکوو بەڵێنی یاساییی ناچارکەر. هەرچەندە لە کردەوەدا ڕەنگە دەرەنجامی ئەرێنی، یان نەرێنی بە هۆی ئەم جۆرە ڕێککەوتننامانەوە، نسبەت بە نەتەوەیە، یان وڵاتێک دروست ببێت، بەڵام ئەو دەرەنجامە لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە لایەنی یاساییی ناچارکەری بۆ ئەو وڵاتە تێدا نییە، چونکە تەنیا ڕێککەوتننامە و پەیماننامەی نێودەوڵەتیی ناچارکەر، وەکوو یەکێک لە سەرچاوەکانی یاسای نێودەوڵەتی هەژمار دەکرێن و دەرەنجامی یاساییی ناچارکەری لێ دەکەوێتەوە. هەروەک ئاماژەمان پێ داوە، برجام بە باوەڕی زۆرێک لە یاساناسان و شارەزایانی نزیک لە حکوومەتی ترامپەوە ڕێککەوتنێکی سیاسی- ئەخلاقییە کە بەپێی یاسای نێودەوڵەتی، بڕگەکانی هەڵگری بەڵێنی ناچارکەر بۆ لایەنەکانی بەشداربوو لەم ڕێککەوتننامەیەدا نییە. بەڵام ئایا بەپێی یاسای نێوخۆییی ئەمریکا، حکوومەتی ترامپ ناچارە پابەندی برجام بێت؟ پاش ڕێککەوتنی نێوان کۆماری ئیسلامیی ئێران و گرووپی ٥+١ سەرۆککۆماری ئەو کاتەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەپێی ئەو دەسەڵاتەی کە لە یاسای نێوخۆییی ئەو وڵاتە پێی درابوو، گەمارۆکانی سەر کۆماری ئیسلامیی ئێرانی هەڵگرت.

ئەم بابەتە خۆی Ù„Û• خویدا پەیامێکە بۆ کۆماری ئیسلامیی ئێران، Ú©Û• هەر کاتێک بەرژەوەندی Ùˆ ئاسایشی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بخوازێت، سەرۆککۆمار بەبێ گەڕانەوە بۆ کۆنگرە، هەموو گەمارۆکانی پەیوەست بە پرۆگرامی ناوەکیی کۆماری ئیسلامیی ئێران، دووبارە کارا دەکاتەوە. شارەزایەکی یاساییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دەڵێت: "سەرۆكکۆمار Ùˆ تیمە یاسایییەکەی، "برجام"یان بەوردبینیی تەواو داڕشتووە. Ù„Û• زۆر باردا، بۆ دووبارە گەڕانەوەی گەمارۆ پێشووەکان بەسەر کۆماری ئیسلامیی ئێراندا، پێویست بە ڕەزامەندیی هیچ لایەنێکی تر ناکات. واتا، هەڵگری تایبەتمەندیی "گەڕانەوە بۆ سەرەتایە"ØŒ Ù„Û• کاتێکدا ئەگەر ئەم ڕێککەوتننامەیە Ù„Û• چوارچێوەی ڕێککەوتننامەیەکی ناچارکەری نێودەوڵەتیدا بووایە Ùˆ بەڵێنی یاساییی ناچارکەری لەخۆ گرتبایە، هەڵگری ئەم تایبەتمەندییه‌ نەدەبوو و، Ù„Û•Ù… بارەدا ئەگەر لایەنێک Ù„Û• لایەنەکان سەرپێچی Ù„Û•Ù… ڕێککەوتننامەیە بکردبایە، بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتیی بۆ دروست دەبوو و، بەپێی یاسای تایبەت، ناچار بە ڕاگرتنی سەرپێچی Ùˆ دووبارەنەکردنەوە Ùˆ قەرەبووکردنەوەی هەموو زیانە دروستکراوەکان دەکرا، نەوەکوو تەنیا ئەم مافە بە لایەنی بەرامبەر بدرێت Ú©Û• هەموو شتێک بۆ Ù¾ÛŽØ´ ڕێککەوتن بگەڕێنێتەوە.

شرۆڤەی یاساناسانی ئێرانی بۆ برجام:

یاساناسانی کۆماری ئیسلامیی ئێران سەبارەت بە برجام، ڕاوبۆچوونی جیاوازیان هەیە. هەرچەندە کاربەدەستانی ئەم وڵاتە، برجام بە ڕێککەوتنێکی نێودەوڵەتیی چەندلایەنە وەسف دەکەن، بەڵام بەپێچەوانەی بۆچوونی ئەوان، Ù„Û• ڕوانگەی یاسایییەوە ئەم ڕەخنانەی خوارەوە Ù„Û•Ù… ڕێککەوتننامەیە دەگیرێت، Ú©Û• Ù„Û• خوارەوە زۆر بەکورتی ئاماژەیان Ù¾ÛŽ دەکەین. یەکێک Ù„Û•Ùˆ تایبەتمەندییانەی Ú©Û• بۆتە جێگەی ڕەخنە، دەگەڕێتەوە بۆ ویست Ùˆ نییەتی لایەنەکانی ئەم ڕێککەوتننامەیه‌ØŒ بەتایبەتی ویستی کۆماری ئێسلامیی ئێران Ùˆ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، چونکە Ù„Û• بڕگە Ùˆ ناوەڕۆکی برجام وا بەدیار دەکەوێت، Ú©Û• ویستی لایەنەکان ئەوە بووە Ú©Û• برجام بە شێوەیەکی گشتی ڕێککەوتنێکی ناچارکەری یاسایی نەبێت و، هەروەکوو ئاشکرایە ویستی هاوبەشی لایەنەکان پێوەرێکی گرنگە  بۆ دەستنیشانکردنی ئامانجە سەرەکییەکانی نێوانیان Ùˆ  ÙˆÛŒØ³ØªÛŒ ئەوان بابەتەکە یەکلایی دەکاتەوە.

دیوانی نێودەوڵەتیی دادوەری، لەسەر گرنگیی ویستی لایەنەکان Ù„Û• دیاریکردنی ماهییەتی بەڵگەنامە نێودەوڵەتییەکاندا، دووپات Ù„Û• سەربەخۆییی ویست Ù„Û• ڕەواڵەت، ناوەڕۆک Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ یەکلاکەرەوەی دەکاتەوە Ùˆ باوەڕی وایە هەروکوو Ù„Û• یاسای نێودەوڵەتیدا باوە، Ù„Û•Ù… بارەدا لایەنەکان ئازادن Ù„Û• دەستنیشانکردنی ڕەواڵەت Ùˆ شێوازی بەیانی ئێرادەیان، بۆیە پێوەری سەرەکی ئەوەیە Ú©Û• ئایا بەڵگەیەکی تایبەت، ویستی ڕوونی لایەنەکان بۆ دروستکردنی ڕێسای یاسای ناچارکەر بەدیار دەخات؟ 

 Ù„Û• لایەکی ترەوە Ù„Û• ناوەرۆکی ڕاپۆرتی کۆمیسیۆنی تایبەت بە هەڵسەنگاندنی برجام Ù„Û• پەرلەمانی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا، وا بەدیار دەکەوێت برجام ڕێککەوتنێکی سیاسی– ئەخلاقییە، چونکە Ù„Û•Ù… ڕاپۆرتەدا هاتووە: کۆمیسیۆن Ù„Û• کۆتاییدا، برجام بە ڕێککەوتنێکی سیاسی Ù„Û• نێوان کۆماری ئیسلامیی ئێران Ùˆ لایەنەکانی تردا دەزانێت و، باوەڕی وایە Ú©Û• پێویستە حکوومەت ژێرخانی ناوەکی Ùˆ دەستکەوتە پەیوەندیدارەکان بە هەموو تواناکانییەوە ڕابگرێت؛ تا Ù„Û• کاتی پێشێلکردنی بەڵێنەکانی Ù†ÛŽÙˆ ڕێککەوتنی ناوەکی Ù„Û• لایەن وڵاتانی Ù¥+١ه‌ÙˆÛ• بڕیاری گونجاو لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی گشتیی خەڵکی ئێران دەربکات. Ù„Û• ڕاستیدا په‌رله‌مانتارانی کۆماری ئیسلامیی ئێران باوەڕیان وایە، برجام ڕەنگدانەوەی پەیوەندیی نێودەوڵەتییە Ù†Û•ÙˆÛ•Ú© یاسای نێودەوڵەتی سەبارەت بە پرسێکی نێودەوڵەتی. بۆیە وەکوو نەخشەڕێگەیەکە و، پێشێلکردنی،  Ø¨Û•Ø±Ù¾Ø±Ø³ÛŒØ§Ø±ÛŽØªÛŒÛŒ نێودەوڵەتی دروست ناکات، چونکە ڕەگەزی سەرەکیی ڕێککەوتننامەی نێودەوڵەتی بریتییە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• خاوەن بڕیاری ناچارکەری یاسایی Ùˆ ماف Ùˆ ئەرکی لایەنەکان بێت.

ڕەخنەیەکی تر Ú©Û• ئاراستەی ئەم ڕێککەوتننامەیە دەکرێت، بۆ قۆناغەکانی داڕشتنی  Ø¯Û•Ú¯Û•Ú•ÛŽØªÛ•ÙˆÛ• Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بنەما یاسایییەکاندا یەک ناگرێته‌ÙˆÛ• Ùˆ Ù„Û• نێوان یاساناسانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایشدا Ú•Û•Ù†Ú¯ÛŒ داوەتەوە؛ چونکە Ù„Û•Ù… ڕێککەوتننامەیەدا ڕەچاوی دەنگدان، یان پەسەندکردن Ù„Û• ناوەندە پەیوەندیدارە ئاسایییەکانی وڵاتانی هاوبەش Ù„Û•Ù… ڕێککەوتننامەیەدا نەکراوە. هەروەک Ù„Û• سەرەوە ئاماژەمان Ù¾ÛŽ داوە، وەزارەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا Ù„Û• وەڵامی ئەم پرسیارەدا Ú©Û• بۆچی برجام بەبێ واژوو هاتۆتە Ù†ÛŽÙˆ کۆنگرەوه‌ØŸ دەڵێت: "برجام ڕێککەوتننامەیەکی جێبەجێکاری نییە، بۆیە بە بەڵگەنامەیەکی واژووکراو هەژمار ناکرێت." هەروەها وڵاتانی وەکوو ئەڵمانیا، بریتانیا، فەڕه‌نسا، ڕووسیا Ùˆ چین برجامیان بۆ پەرلەمانەکانی خۆیان بە مەبەستی پەسەندکردن ڕەوانە نەکردووە. بۆیە برجام ڕێککەوتننامەیەکی ناتەواوە Ùˆ ناتوانێت هەڵگری بەڵێنی ناچارکەر بۆ لایەنەکانی ئەم ڕێککەوتننامەیە بێت و، Ù„Û• خودی برجامیشدا دووپات لەسەر ڕۆحی خۆبەخشانە پەسەندکردنی بەڵێنەکان Ùˆ جێبەجێکردنی بڕگەکانی Ù„Û• لایەن هەموو وڵاتانی Ù†ÛŽÙˆ ئەم ڕێککەوتننامەیەوە دەکاتەوە. گرنگترین بەڵگە بۆ ئەم گوتانە، دوایین بڕگەیه‌ Ù„Û• پێشەکیی برجام، Ú©Û• بەم شێوەیه‌ نووسراوە: ".... ئێران Ùˆ گرووپی Ù¥+Ù¡ ئەم هەنگاوە خۆبەخشانەی خوارەوە بۆ پەسەندکردنی بەڵێنەکان Ùˆ جێبەجێکردنی هەڵدەگرن."  Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ خۆبەخشانە Ù„Û• برجامدا، دەتوانێت دوو مانای هەبێت:

  • خۆبەخشانە بە مانای هەنگاوی ئارەزوومه‌ندانەیە Ùˆ بە ئیرادەی یەکلایەنەوە پەیوەستە، هەرچەندە باوەڕ وایە نابێتە Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانکاری Ù„Û• ماهییەتی ڕێککەوتننامەدا.
  • مانای دووەمی ئارەزوومەندانە، نەبوونی بەرپرسیارێتیی یاسایییە، Ú¯Ù‡‌ر بێت Ùˆ لایەنەکان بەڵێنەکانی خۆیان جێبەجێ Ù†Û•Ú©Û•Ù†.

کۆبەند:

 ÙˆÛŒÙ„ایەتەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا زۆر بەڕوونی بەیانی کردووە، برجام ڕێککەوتننامەیەکی باش نییە Ùˆ Ù„Û• Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ گۆڕانکاری Ù„Û• ناوەرۆکی ئەم ڕێککەوتننامەیەدایە. ئەوەی Ú©Û• یاریدەدەرە بۆ گەیشتن بەم خواستەی، دەگەڕێتەوە بۆ یاسا نێوخۆیییەکانی ئەم وڵاتە، Ú©Û• تێیدا بەڵگەنامە نێودەوڵەتییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکای بۆ سێ بەش دابەش کردووە. برجام دەکەوێتە چوارچێوەی جۆری سێیەمەوە Ú©Û• بە ڕێککەوتننامەی سیاسی  (political commitment) ناسراوە Ùˆ  پێگەیەکی ئەوتۆی Ù„Û• یاسای نێوخۆی ئەم وڵاتەدا نییە و، Ù„Û• بارێکدا ئەگەر برجام Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یاساکانی نێوخۆی ئەو وڵاتەدا هاودژ بێت، کار بە یاسا نێوخۆیییەکان دەکرێت؛ Ù„Û• کاتێکدا ئەگەر ئەم گریمانەیه‌ بۆ ڕێککەوتننامەیەکی ناچارکەری  Ù†ÛŽÙˆØ¯Û•ÙˆÚµÛ•ØªÛŒ ڕوو بدات، ئەوا کار بە ڕێککەوتننامەی نێودەوڵەتی دەکرێت Ù†Û•ÙˆÛ•Ú© یاسای نێوخۆیی. ئەم ڕاستییە، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە Ú©Û• کاربەدەستانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی فەرمی برجام وەکوو ڕێککەوتننامەیەکی سیاسی هەژمار دەکەن Ù†Û•ÙˆÛ•Ú© یاسایی.

جگە Ù„Û• ئەمریکا، بە شێوەیەکی گشتی هیچ کام Ù„Û• وڵاتانی ئەندام Ù„Û• ڕێککەوتننامەی ناوەکی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کۆماری ئیسلامیی ئێراندا، ئامادە نین جۆرێک تایبەتمەندیی ناچارکەر بەم ڕێککەوتننامەیه‌ بدەن Ùˆ بەرپرسیارێتیی یاسایی بگرنە ئەستۆ. چین Ùˆ ڕووسیا تەنیا Ù„Û• گۆشەنیگای ئەنجومەنی ئاسایشەوە سەیری برجام دەکەن Ùˆ بە بەڵگەنامەیەکی نێودەوڵەتیی نازانن. وڵاتانی ئەوروپایش تەنیا مەبەستیان هەڵگرتنی گەمارۆکانی سەر کۆماری ئیسلامیی ئێران Ùˆ بەرژەوەندیی یەکلایەنەی خۆیانە. تەنیا هۆکارێک Ú©Û• تا ئێستا دەستی ڕاوێژکاران Ùˆ کاربەدەستانی ئەمریکای Ù„Û• هەڵوەشاندنەوەی یەکلایەنەی ئەم ڕێککەوتننامەیه‌ بەستۆتەوە Ùˆ سەرۆک ترامپی بە شێوەیەکی کاتی Ù„Û•Ù… کارە دوور خستۆتەوە، ترسه‌ Ù„Û• ناهاوئاهەنگیی وڵاتانی یەکێتیی ئەوروپا سەبارەت بەم بابەتە، Ù†Û•Ú© ترس Ù„Û• بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی بە Ù‡Û†ÛŒ هەڵوەشاندنەوەی ئەم ڕێککەوتننامەیەوە. بەدڵنیایییەوە نەوەد Ú•Û†Ú˜ÛŒ داهاتوو، زۆر شت سەبارەت بەم ڕێککەوتننامەیە ڕوون دەبێتەوە و، وا بەدیار دەکەوێت ئەمریکا بڕیاری یەکلاکەرەوە Ù„Û•Ù… بارەوە دەربکات.

 

[1] . برجام کورتکراوەی "برنامه جامع اقدام مشترک"  ÙˆØŒ  Ø¨Û• زمانی ئینگلیزی دەبێتە:  Joint Comprehensive Plan of Action.   

 
 
« ڕاگەیاندن Ù„Û• نێوان ئازادی Ùˆ بەرپرسیارێتیی کۆمەڵایەتیدا
« پاراستنی مافی هاووڵاتی Ù„Û• یاسای "فەرعی"دا*
« هەرێمی کوردستان Ù„Û• نێوان سیستەمی پەرلەمانی Ùˆ سەرۆکایەتیدا‌
« سەروەریی یاسا
« Ú•Û†ÚµÛŒ یاسا Ù„Û• پراکتیزەکردنی ئەخلاقی ڕاگەیاندندا
« Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ یاسای پرەنسیپی مافی چارەی خۆنووسین
« زمان Ùˆ ناسنامه‌ی نیشتمانی

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون