PÊNÛS
 
گەشەسەندنی سیاسی 
     2017-08-07
هیوا مەجید خەلیل

گەشەسەندنی سیاسی

نووسینی: هیوا مەجید خەلیل، دکتۆرا لە گەشەسەندنی سیاسی

بەشی سێیەم و کۆتایی

بەرفراوانبوونی بیرۆکەی گەشەسەندنی سیاسی

بە سەرهەڵدانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…Û• سەربازگەراکان (military) Ùˆ ئەنجامدانی کودەتا Ù„Û• زۆرێک Ù„Û• وڵاتانی Ù„Û• دۆخی گەشەسەندندا، بیرمەندانی گەشەسەندن ÙˆÛ•Ú© هانتینگتۆن (Huntington, 2006)ØŒ بە چاوپۆشین Ù„Û• جۆری حکوومەت Ùˆ سیستەمی سیاسی، زەروورەتی حکوومەتی بەدامەزراوەییکراوی سەقامگیر دەخەنە ڕوو. هانتینگتۆن Ù„Û• یەکەم لاپەڕەی پەرتووکی "نەزمی سیاسی Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌کانی Ù„Û• دۆخی گۆڕاندا" دەڵێت:

''گرنگترین جیاوازیی سیاسی لە نێوان وڵاتاندا، بریتی نییە لە جیاوازی لە جۆری حکوومەتەکەیان، بەڵکوو بریتییە لە چۆنێتیی حکوومەتکردنیان. جیاوازی لە نێوان دیموکراسی و دیکتاتۆرییەت، کەمترە لە جیاوازی لە نێوان ئەو وڵاتانەی کە جۆری سیاسەتی حکوومەتەکەیان کۆدەنگی، هاوبەشی، مەشروعییەت، ڕێکخراوەیی، کارایی و سەقامگیری لەخۆ دەگرێت و ئەو وڵاتانەی کە سیاسەتی حکوومەتەکەیان ئەم خەسڵەتانە لەخۆ ناگرن. بەگشتی، دەوڵەتە کۆمۆنیستە تۆتالیتارییەکان و دەوڵەتانی لیبراڵی ڕۆژاوایی، هەردووکیان سەر بە وڵاتانی خاوەن سیستەمی سیاسیی کاران، تا سیستەمی سیاسیی ناکارا''.

Ù¾ÛŽØ´ هانتینگتۆن، ئەپتر (Apter, 1965) ئاماژەی بەوە کردبوو Ú©Û• مۆدێرنیزاسیۆن لەوانەیە ببێتە Ù‡Û†ÛŒ ناسەقامگیری. بە پشتبەستن بەم بیرۆکەیە، هانتینگتۆن، Ù¾ÛŽØ´ مۆبیلیزەکردن Ùˆ بەشداریکردن، ئەولەوییەتی بە "بەدامەزراوەییکردن" دا؛ ئەوەیش Ù„Û• ترسی ئەوەی Ú©Û• بووژانەوەی ئابووری، Ú©Û• هۆکارە بۆ مۆبیلیزەکردنی خێرا Ùˆ بەشداریکردن، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ هێنانەدیی ناسەقامگیری Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا(Wucherpfennig and Deutsch, 2009) . دواتر، Ù„Û• دەرنجامی ئەم ڕوانگەیەی Ú©Û• بەشداریی سیاسی لەوانەیە ببێتە Ù‡Û†ÛŒ هێنانەدیی ناسەقامگیری Ùˆ پێکدادانی کۆمەڵایەتی، توێژینەوەکانی گەشەسەندنی سیاسی تیشکیان خستە سەر ئەو قەیران Ùˆ کێشانەی Ú©Û• لەوانەیە Ù„Û• سه‌روبه‌ندی پرۆسەی گەشەسەندندا بێنە کایەوە.

بە بۆچوونی بایندێر (Binder, 1971)ØŒ Ù„Û• نێوه‌ندی پرۆسەی گەشەسەندنی سیاسیدا، لەوانەیە وڵات ڕووبەڕووی قەیرانه‌كانی ناسنامه‌ØŒ مەشروعییەت، بەشداری، دابەشکردن Ùˆ چوونەناوەوە (penetration)ØŒ ببێتەوە. ئەگەر بێت و، دەوڵەت بتوانێت سەرکەووتوانە Ù„Û•Ù… قەیرانانە دەرباز ببێت، ئامانجەکانی گەشەسەندنی سیاسی دەپێکێنرێن. بە بۆچوونی بایندێر، تواناییی دەوڵەت، Ù„Û• چارەسەرکردنی قەیرانەکاندا دەردەکەوێت. ''گەشەسەندنی سیاسی، ئاماژەیە بۆ گۆڕان Ù„Û• جۆر Ùˆ شێوازی سیاسەتکردن'' (ل٦٦). ئامانجی گەشەسەندنی سیاسی بریتییە Ù„Û• ئیدارەدانی ئەم قەیرانانە Ùˆ دامەزراندنی حکوومەتێکی بەدامەزراوەییکراو Ú©Û• خزمەتی تاک Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ بکات.

کۆلمەن (Coleman, 1971) بە کۆکردنەوەی بیرۆکەکانی ئەڵمۆند Ùˆ ڤێربا (Almond and Verba, 1963)ØŒ پای Ùˆ ڤێربا (Pye and Verba, 1965) Ùˆ نای (Nye, 1967)ØŒ وای بۆ دەچێت Ú©Û• گەشەسەندنی سیاسی بریتییە Ù„Û• تواناییی سیستەمی سیاسی Ù„Û• بەدامەزراوەییکردنی فۆرمێکی نوێ Ù„Û• تەماسوکی ڕێکخراوەیی (organizational integration)ØŒ نەهێشتنی ناکۆکییەکانی ناو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ فۆرمۆلەکردنی شێوازێکی نوێ Ù„Û• بەشداریکردن Ùˆ یەکسانی Ù„Û• دابەشکردنی سەرچاوەکاندا. سەرنجام، ئەگەر سیستەمی سیاسیی بتوانێت ئەم داواکارییانەی سەرەوە دابین بکات، دەتوانێت بەسەر گرفتی ناسنامه‌ÛŒ نەتەوەیی Ùˆ مەشروعییەتی دەسەڵاتدا زاڵ بێت. بە بۆچوونی ڤێربا(Verba, 1971) ØŒ تواناییی حکوومەت، ÙˆÛ•Ú© تواناییی (ability) ڕێکخراوە حکوومییەکان Ù„Û• بڕیاردەکردن Ùˆ جێبەجێکردنیان هەڵدەسنگێندرێت. زیاد لەمەیش، پرۆسەی بەدامەزراوەییکردن، لێکجیاکردنەوە Ù„Û• نێوان دامەزراوە سیاسییەکان Ùˆ دامەزراوە ئابوورییەکان دروست دەکات. ئەم لێکجیاکردنەیش، دەسەڵاتداران Ù„Û• چالاکیی ئابووری دوور دەخاتەوە و، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ سنووردارکردنی دەسەڵاتی فەرمانڕەواکان (Glaeser et al, 2004).

زۆربەی بیرمەندان، تیشک دەخەنە سەر Ú•Û†ÚµÛŒ دامەزراوەکان. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمەیشدا، هەندێک Ù„Û• توێژینەوەکان  (لێکۆڵینەوەکان) ئاماژە بە Ú•Û†ÚµÛŒ نوخبە، تەبایی Ùˆ ناتەبایی Ùˆ کاریگەرییان لەسەر گەشەسەندنی سیاسی، ÙˆÛ•Ú© ڕەگەزی سەرەکی Ù„Û• سەقامگیری Ùˆ تواناییی حکوومەت دەدەن. ئەم توێژەرانە (لێکۆڵەرانی بواری نوخبەگەرایی)ØŒ تیشک دەخەنە سەر سیستەمی بیرۆکراسیی کارامە Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ Ù„Û• دابینکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکاندا، ئەویش بە هاوکاریی ڕێکخراوە ناحکوومییەکان. Ù„Û• پاڵ نوخبە Ùˆ دامەزراوەکان، توێژینەوەکانی تر جەخت دەکەنە سەر گرنگیی پشتگیریی جەماوەری Ù„Û• دیاریکردنی ئاستی تواناییی حکوومەت. بەم شێوەیەیش، تواناییی حکوومەت Ù„Û• پیادەکردنی بەرنامەکانی Ùˆ وەڵامدانەوەی داواکارییە گشتییەکان، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ هینانەدیی سەقامگیری Ù„Û• وڵاتدا(Nelson, 1984; Crone, 1988) . هەروەک ڤێبر (Weber, 1968) ئاماژەی بۆ دەدات، سیستەمی بیرۆکراتیکی کارا، پەیوەستە بە سیستەمی سیاسیی عەقڵانی. بەم شێوەیەیش، پشتگیریی هاووڵاتیان دەستەبەر دەکرێت. هەر بۆیەیش، Ù„Û• سیستەمی تاکحزبی، یان ستەمکاردا، سەختە ئاستی پشتگیریی جەماوەی بخەمڵێنرێت. جۆنز Ùˆ ئۆلکن  (Jones and Olken, 2005)ØŒ لێکۆڵینەوەیان لەسەر Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگی سەرکردەی وڵاتانی Ù„Û• دۆخی گەشەسەندندا کردووە Ù„Û• بووژانەوە، یان نەبووژانەوەی ئابووری Ùˆ Ù„Û• سیاسەتداڕشتندا. هەروەها گلەیزێر Ùˆ هاوڕێکانی (Glaeser et al, 2004:271)ØŒ Ù„Û•Ùˆ بڕوایەدان Ú©Û• "بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ Ú•Û†ÚµÛŒ دامەزراوەکان، بۆ بووژانەوەیە، سەرمایەی مرۆیی گرنگترە." واتە بۆ گەشەسەندنی سیاسی، هەبوونی سەرمایەی مرۆیی ÙˆÛ•Ú© ڕاددەی خوێندەواری، Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ گەنج Ùˆ پیری ناو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ هەبوونی شارەزا گرنگترە Ù„Û• هەبوونی دامەزراوەکان، ئەگەر ئەم سەرمایەیە نەبێت، دامەزراوەکان کارا نابن Ùˆ نابنە Ù‡Û†ÛŒ بەدیهێنانی گەشەسەندنی سیاسی.

دواتر، سەرەڕای Ú•Û†ÚµÛŒ دامەزراوەکان Ùˆ نوخبە، پاوڵ Ùˆ ئەڵمۆند (Almond and Powell, 1966) Ú©Ù‡‌لتووری سێکیولاریان بۆ پرۆسەی گەشەسەندنی سیاسی زیاد کرد و، Ù„Û•Ùˆ بڕوایەدا بوون Ú©Û• گەشەسەندنی سیاسی، پەرچەکرداری سیستەمی سیاسییە بۆ ئەو گۆڕانانەی Ú©Û• Ù„Û• ژینگەی دەرەوە Ùˆ ناوەوەی سیستەم ڕوو دەدەن، بەتایبەتیش گۆڕانەکانی پەیوەست بە دامەزراندنی دەوڵەت-نەتەوە، بەشداریی سیاسی، دووبارە دابەشکردنەوەی سامانی نەتەوەیی. پێودانگەکانی ئەم پرۆسەیەیش بریتین Ù„Û• لێکجیاکاریی ستراکتۆرەکان، ئۆتۆنۆمیی سیستەمە لاوەکییەکان (subsystem) Ùˆ بەسێکیولارکردنی Ú©Ù‡‌لتوور((reiterated in Huntington, 1971:300.  (واتە هانتینگتۆنیش هەمان بڕوای هەیە Ùˆ Ù„Û• گوتاری ساڵی ١٩٧١ لاپەرە ٣٠٠ ئەم قسەیەی کردووە) لێکجیاکاریی ستراکتۆرەکان ئاماژەیە بە دابەشکردنی کارکردەکان Ù„Û• نێوان یەکە لاوەکییەکاندا(subunits) . ئەم لێکجیاکارییەیش، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ هێنانەدیی ئۆتۆنۆمیی سیستەمە لاوەکییەکان Ùˆ ئاڵۆزیی ڕێکخراەکان (Rueschemeyer, 1977; Dewar and Hage, 1978). دەرەنجامی گرنگ Ù„Û•Ù… هاوکێشەیەدا بریتییە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• Ù„Û• پرۆسەی بنیاتنانی دەوڵەتدا، قەوارە نەژادی-نەتەوەیییەکانی تر نابنە قوربانی. بەم جۆرەیش پاوڵ Ùˆ ئەڵمۆند پرسەکانی تایبەت بە Ú©Ù‡‌لتووری سیاسییان هێنایە ناو باسەکانی تایبەت بە گەشەسەندنی سیاسی و، جەختیان Ù„Û• Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگی Ú©Ù‡‌لتوور Ù„Û• پێشکەوتن Ùˆ دواکەوتندا کردەوە.

بە بۆچوونی ئەڵمۆند Ùˆ پاوڵ (Almond and Powell, 1966)ØŒ چاڤێز (Chaves, 1994) Ùˆ ڤێروێژ Ùˆ هاوڕێکانی (Verweij et al, 1997)ØŒ Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بەسێکیولارکردن ئاماژەیە بە کەمکردنەوەی دەستێوەردانی ئایین Ù„Û• ژیانی تاکەکان Ùˆ چالاکییە ئابووری Ùˆ کۆمەڵایەتییەکاندا. بەپێی بۆچوونی جابر Ùˆ داوود (Jabar and Dawod (2006:281: "بەسێکیولارکردن Ùˆ بنیاتنانی دەوڵەت-نەتەوە، ÙˆÛ•Ú© دوو پێکهاتەی  لێکجیانەکراو Ùˆ پێکەوەگرێدراون Ú©Û• جەخت لەسەر وەفاداریی نوێ Ùˆ دامەزراوەی سیاسی، ئابووری Ùˆ کۆمەڵایەتیی نوێ دەکەنەوە، Ú©Û• Ù„Û• سەڕووی گشت وەفادارییەکانی تر Ùˆ ئەنجومەنە سیاسییەکانی ترەوە دێت."

گشت ئەم مشتومڕ و جەدەلانەی سەرەوە لەبارەی گەشەسەندنی سیاسی، ئەوە دەخەنە ڕوو کە تیۆریی گەشەسەندن چەقبەستوو (static) نییە و، بیرۆکەی نوێ لەبارەی دامەزراوەکان، نوخبە، سیستەمی بیرۆکراتیک، پشتگیریی جەماوەری و بەسێکیولارکردن دەخاتە ڕوو. زیاد لەمەیش، لە نێوان ساڵانی ١٩٧٠کان بۆ ١٩٩٠ەکاندا، ڕووداوگەلێک و پێودانگەلێک کاریگەرییان خستە سەر ڕەوڕەوەی توێژینەوەکانی تایبەت بە گەشەسەندنی سیاسی. مۆدێرنیزاسیۆنی خێرا و لەڕاددەبەدەری بەکارهێنان(exploitation) ی سەرچاوە سروشتییەکان، بووە هۆی سەرهەڵدانی ترس لە لەناوچوونی ئەم سەرچاوانە بەبێ چارەسەرکردنی گرفتی نایەکسانیی ئابووری، هەژاری، کێشەکانی تەندروستی و دابینکردنی پەناگە. بە درێژاییی ساڵانی نێوان ١٩٨٠کان و ١٩٩٠ەکان، چەمکی نوێی گەشەسەندنی بەردەوام سەری هەڵدا، تا لە پاڵ چەمکە بەرایییەکانی گەشەسەندن، ئەولەوییەت بەم ڕەهەندانەی سەرەوە لە گەشەسەندن و پاراستنی ژینگە و مرۆڤ، بدات.

چەندین ڕاپۆرتی جۆراوجۆر ÙˆÛ•Ú©: (Report of the United Nations Conference on the Human Environment, 1972))  ÛŒØ§ خود ڕاپۆرتی (The World Conservation Strategy, Living Resources Conservation for Sustainable Development, 1980)ØŒ هەروەها ڕاپۆرتی (Report of the World Commission on Environment and Development: Our Common Future (1987  Ú©Û• بە کۆمیسیۆنی برانتلەند (Brundtland Commission)  Ù†Ø§Ø³Ø±Ø§ÙˆÛ• Ùˆ یەکەم ڕاپۆرتی نەتەوە یەکگرتووەکان بوو Ú©Û• جەختی لەسەر لایەنی مرۆیی Ùˆ ژینگەیی Ùˆ ئابووری Ùˆ پێکەوەگرێدانیان Ù„Û• گەشەسەندندا کرد، Ú©Û• ئاماژەیەک بوو بۆ گرنگیی حکوومەتی بەرپرسیار Ù„Û• هێنانەدیی گەشەسەندندا. توێژینەوەکانی گەشەسەندنی بەردەوام(sustainable development) ØŒ بەم دەرەنجامە گەیشتن Ú©Û• بۆ هێنانەدیی گەشەسەندن، پێویستە ڕەهەندەکانی Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ ئابووری، لەخۆگرتنی کۆمەڵایەتی Ùˆ پاراستنی ژینگە لەخۆ بگرێت Ùˆ گشتیان بە ڕەهەندی سیاسەتی بەرپرسیارانەوه‌ گر بدرێن(SDSN, 2015:4) . بەم جۆرەیش لێکۆڵینەوەکانی گەشەسەندنی سیاسی، سنوورەکانی بەرفراوانتر کران تا جەخت لەسەر پاراستنی ژینگە Ùˆ پاراستنی مافی نەوەکانی داهاتوو بدات.

Ù„Û• کۆتاییی جەنگی سارد، Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ حوکمڕانیی باش بۆ ئاماژەدان بە قەیرانەکانی ساڵی ١٩٨٩ Ù„Û• وڵاتانی خوارووی ئەفریقا Ù„Û• لایەن بانکی جیهانییەوە بەکار هات. دواتر ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û• Ù„Û• لایەن نووسەرانەوە ÙˆÛ•Ú© ئامرازێک بۆ بەدیموکراسیکردن ئاماژەی Ù¾ÛŽ درا. پێنوێنه‌كانی حوکمڕانی Ù„Û• جیهاندا (Worldwide Governance Indicators,)ØŒ Ø´Û•Ø´ ڕەهەندەکەی حوکمڕانیی باش Ú©Û• Ù„Û• ده‌ره‌نجامی توێژینەوە لەسەر ٢١٥ سیستەمی ئابووریی وڵاتان Ù„Û• نێوان ساڵانی ١٩٩٦ تا ٢٠١٣ دامەزراوە، بریتین Ù„Û• (Weiss, 2000; Santiso, 2001; Doornbos, 2010; WGI, 2013):

Ù¡.  Ù‡Û•Ø¨ÙˆÙˆÙ†ÛŒ دەنگ Ùˆ لێپێچینەوە  (voice and accountability)

Ù¢.  Ø³Û•Ù‚امگیریی سیاسی Ùˆ نەبوونی توندوتێژی (political stability and absence of violence)

Ù£.  Ú©Ø§Ø±Ø§ÛŒÛŒÛŒ حکوومەت  (government effectiveness)

Ù¤.  Ø¦Ø§Ø³ØªÛŒ ڕێکخستن Ùˆ ئیدارەدان  (regulatory quality)

Ù¥.  Ú•Û†ÚµÛŒ یاسا  (rule of law)

٦. کۆنترۆڵکردنی گەندەڵی (control of corruption).

Ù„Û• ناوه‌ڕاستی ساڵانی ١٩٧٠کاندا، هەندێ وڵات بەرەو سیستەمی دیموکراسی هەنگاویان نا، Ú©Û• هانتینگتۆن (Huntington, 1991) ئەم Ø´Û•Ù¾Û†Ù„Û•ÛŒ چوون بەرەو دیموکراسی، بە "Ø´Û•Ù¾Û†Ù„ÛŒ سیێەمی دیموکراسی" ناو دەبات. سەرهەڵدانی ئەم بیرۆکەیە، هاوکات بوو له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەت Ùˆ چاپبوونی پەرتووکی فۆکۆیاما بە ناوی "کۆتاییی مێژوو Ùˆ دوایین مرۆڤ" Ù„Û• ساڵی ١٩٩٢دا، هەروەها برەوسەندنی پێوەری Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ مرۆیی (Human Development Index)  Ù„Û• ساڵانی ١٩٩٠ ÙˆÛ•Ú© پێودانگێکی تر Ù„Û• پێوانی گەشەسەندندا؛ Ú©Û• بۆ هەڵسەنگاندنی تواناییی حکوومەت، جەخت Ù„Û• سەر پێوەری ئۆمێد بە ژیان Ù„Û• لایەن تاکەکانەوە، پەروەردە Ùˆ خوێندەواری Ùˆ داهاتی تاکەکەسی دەکاتەوە. گشت ئەم ڕووداوانە کاریگەریی لەسەر ڕوانگەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© توێژەری بواری گەشەسەندن نواند و، بووە Ù‡Û†ÛŒ هاتنەدیی ئاراستەی تیشکخستنە سەر دیموکراسی. بۆ نموونە، ئاسمۆغلو Ùˆ ڕۆبینسن (Acemoglu and Robinson,2006)ØŒ هەر دوو Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بەدیموکراتیزەکردن Ùˆ گەشەسەندنی سیاسی بە هاوواتای یەکتر بەکار دێنن.

گشت ئەم گۆڕان Ùˆ ڕووداوانە، بوونە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• توێژەران Ùˆ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بەو دەرنجامە بگەن Ú©Û• گەشەسەندن خۆی Ù„Û• خۆدا ئامانج نییە، بەڵکوو ئامرازێکە بۆ هێنانەدیی ئامانجگەلێک و، Ú†Û•Ù‚ÛŒ ئەم ئامانجانەیش بریتییە Ù„Û• مرۆڤ (Kingsbury, 2007:16; UNDP, 1990).  ÙˆØ§ØªÛ•ØŒ پێویستە گەشەسەندن Ù„Û• خزمەت هێنانەدیی ئامانجەکانی مرۆڤدا بێت.

بەڵام، واقع جیاوازە Ù„Û• لایەنی ئەخلاقیی بیرۆکەی گەشەسەندن. هەروەک مێژوو نیشان دەدات، زۆر جار بیرۆکەی گەشەسەندن، بە گرێدانی بە ئایدیۆلۆژییەکه‌وه‌ØŒ دەرەنجامی نەرێنیی Ù„ÛŽ کەوتۆتەوە. بۆ نموونە، بانکی جیهانی Ùˆ دامەزراوەکانی سەر بەم بانکە، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پارەدارکردنی پرۆگرامەکانی گەشەسەندن، یارمەتیی دارایی Ùˆ ئابووریی وڵاتانی هەژار Ùˆ لاواز دەدات، ئەویش بەپێی ئەو مەرجانەی Ú©Û• خودی بانکی جیهانی دای ناوە، بەتایبەتیش مەرجه‌كانی ÙˆÛ•Ú© بەتایبەتکردن Ùˆ بەلیبراڵکردنی کەرتی ئابووری (Bradshaw and Huang, 1991; Hills, 1994).  Ø¦Û•Ù… مەرجانە، دەکرێت Ù„Û• بری یارمەتیدانی وڵاتانی هەژار، ئەم وڵاتانە زۆرتر ڕووبەڕووی قەرز Ùˆ دواکەتوویی بکاتەوە.

وێلزێل Ùˆ هاوڕێکانی (Welzel et al, 2003:341-342) Ùˆ ئینگێلهارت Ùˆ وێلزێل (Inglehart and Welzel, 2000)ØŒ بگۆڕەکانی گەشەسەندنی سیاسی بە سێ Ú•Û•ÙˆÚ•Û•ÙˆÛ•ÛŒ (trajectory) گەشەسەندن گرێ دەدەن و، بە "تیۆریی گەشەسەندنی مرۆیی" ناوی دەبەن: یەکەم، Ú•Û•ÙˆÚ•Û•ÙˆÛ•ÛŒ کۆمەڵایەتی-ئابوورییە Ú©Û• داهێنانی تەکنۆلۆژی، بووژانەوە Ù„Û• بەرهەمهێنان، باشترکردنی دۆخی تەندروستیی تاک Ùˆ ئۆمێد بە ژیان، زیادبوونی داهات، بەرزبوونەوەی ئاستی پەروەردە، دەستگەیشتن بە زانیاری Ùˆ Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ ڕاددەی ئاڵۆزیی کۆمەڵایەتی (واتە گوزار Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ سادەی ÙˆÛ•Ú© گوند Ùˆ پەیوەندییە سادەکانی ÙˆÛ•Ú© خزمایەتی بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ ئاڵۆزی ÙˆÛ•Ú© شار Ùˆ پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی ناو شار) لەخۆ دەگرێت. دووەم، Ú•Û•ÙˆÚ•Û•ÙˆÛ•ÛŒ گۆڕینی بەهاکانە، Ú©Û• بەرفراوانبوونی سنووری بازاڕ، بازرگانی Ùˆ مۆبیلیزەکردنی کۆمەڵایەتی لەخۆ دەگرێت. سێیەم Ú•Û•ÙˆÚ•Û•ÙˆÛ•ØŒ بریتییە Ù„Û• وەرچەرخانی دامەزراوەکان بەرەو دامەزراوە دیموکراسییه‌كان. بە بۆچوونی وێلزێل Ùˆ هاوڕێکانی (Welzel et al, 2003)ØŒ بۆ گەیشتن بە گەشەسەندنی سیاسی، پێویستە ئەم سێ پێوەرە (criteria) بەدی بهێنرێن. سەرەڕای ئەمەیش، پێویستە پەیوەندییە دەرەکییەکان Ùˆ ململانێ Ù„Û• نێوان هێزە سیاسییە جیهانییەکان ڕەچاو بکرێت.

دواتر، توێژینەوەکانی گەشەسەندنی سیاسی بەرفراوانتر بوون، تا کۆمەڵێک ڕەهەندی تری گەشەسەندن لەخۆ بگرن. بەم جۆرەیش، بناغەی تیۆریی گەشەسەندن بەرفراوانتر بوو. ئەمەیش بووە هۆی ئەوەی کە کۆکردنەوەی گشت ئەم بۆچوونانە لە چوارچێوەی تەنیا یەک تیۆریدا کارێکی قورس بێت. پایتیرس (Pieterse, 2010:92) ئاماژە بەوە دەدات کە ئەم ڕەهەندە نوێیانە کە ئەو بە "گەشەسەندنی بەدیل (alternative development) ناوی دەبات، تیۆریی گەشەسەندنی سیاسییان دەوڵەمەندتر کردووە، بەڵام لە هەمان کاتدا، ئەم تیۆرییەی دابەش کردووە.

بەکورتی، گرنگە ئەوە بخرێتە ڕوو Ú©Û• Ú†Û†Ù† ڕەگەزە جیاوازەکانی گەشەسەندن، کارلێکەری Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەکتردا دەکەن. ئەو قۆناغە بەسەر چوو، Ú©Û• توێژەران گریمانەی گشتگیریان دەخستە ڕوو، Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ وڵاتانی گەشەنەسەندوویان بۆ تەنیا فاکتەری ئابووری دەگه‌ڕاندەوە Ùˆ تەرکیزیان لەسەر ئەولەوییەتی بووژانەوەی ئابووری دەکرد. ئەمڕۆکە، گرنگیی Ú•Û†ÚµÛŒ خەسڵەتە کۆمەڵایەتی-ئابوورییەکان، ناکرێت پشتگوێ بخرێت. هەنووکە Ù„Û• توێژینەوەکانی گەشەسەندندا، تەرکیز دەکرێتە سەر لایەنی نائابووری، خوێندنەوەی وڵاتان بە جیا Ùˆ پەیوەندییان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سیستەمی جیهانیدا، توێژینەوە لەسەر جیاوازییە کۆمەڵایەتی، Ú©Ù‡‌لتووری Ùˆ جێندەرییەکان Ùˆ ڕوونکردنەوەی بەربەستەکانی گەشەسەندنی سیاسی Ù„Û• هەر وڵاتێک بە جیا Ù„Û• وڵاتانی تر (Portes, 1976; Martinussen, 1997). ئەمەیش Ù‡Û•Ù… بە مانای بەرفراوانبوونی بەستێنی توێژینەوەکانی گەشەسەندن دێت، هەمیش بە مانای تیشکخستنە سەر کیشە Ùˆ گرفتی وڵاتان بە جیا Ùˆ خۆپاراستن Ù„Û• گەیشتن بە دەره‌نجامی گشتگیرانە.

گریمانە(premise) ÛŒ نوێی تیۆرییەکانی گەشەسەندنی سیاسی، بریتییە Ù„Û• جۆراوجۆری (diversity).  Ù‡Û•Ù†ÙˆÙˆÚ©Û•ØŒ بیرۆکەی "مۆدێرنیتەی فرەڕەهەند" بە شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ بەرفراوان Ù„Û• گەشەسەندندا بەکار دێت Ùˆ خەسڵەتێکی پراگماتیکیی بە تیۆرییەکانی گەشەسەندنی سیاسی بەخشیوە. دەکرێت ڕەخنە Ù„Û•ÙˆÛ• بگیرێت Ú©Û• پەیوەندییە سیاسی Ùˆ ئابوورییەکانی دەرەوەی وڵاتێک، بەرپرسیار بن Ù„Û• گەشەنەسەندنی وڵاتێک. هەر بۆیەیش ÙˆÛ•Ú© پەرچەکردارێک تیۆرییەکانی وابەستەیی، سەریان هەڵدا، Ú©Û• تیشک دەخەنە سەر فاکتەرە دەرەکییەکان، ÙˆÛ•Ú© فاکتەری سەرەکی Ù„Û• هێنانەدیی گەشەنەسەندن. بەم جۆرەیش ئەگەرچی قوتابخانەی وابەستەیی Ù„Û• دژی بیرۆکەکانی تیۆریی گەشەسەندنی سیاسیدا سەری هەڵدا، بەڵام Ù„Û• هەمان کاتدا ڕەچاوی بارودۆخی هەرێمی Ùˆ پەیوەندییەکانی نێوان وڵاتانی کرد و، توێژینەوەی لەسەر کاریگەرییە نەرێنییەکانی ئەم پەیوەندییانە لەسەر گەشەسەندنی وڵاتاندا خستە ڕوو. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمەیشدا، توێژینەوەکانی تایبەت بە قوتابخانەی وابەستەیی، هەروەک توێژینەوەکانی مۆدێرنیتە، جەختیان لەسەر ئەوە دەکردەوە Ú©Û• ئابووری، تاکە فاکتەرە Ù„Û• گەشەسەندن Ùˆ دواکەوتنی وڵاتان؛ ئەگەرچی دواتر ئەم قوتابخانەیە پێداچوونەوەی بە بۆچوونەکانی خۆیدا کرد.

 
 
« پێداچوونەوەیەکی کورت لەسەر دۆخی ژیان Ùˆ ئابووری Ù„Û• هەرێمی کوردستان
« بنیاتنانی نەتەوە Ùˆ بنیاتنانی دەوڵەت
« گەشەسەندنی سیاسی (بەشی یەکەم)
« گەشەسەندنی سیاسی
« گەشەسەندنی سیاسی
« دانیێل لێرنێر  (Daniel Lerner)
« لێرنێر Ùˆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون