PÊNÛS
 
پرسی به‌ده‌وڵه‌تبوونی كوردستان له‌ ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌مریكا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست 
     2017-08-07
پەرویز ڕەحیم

پرسی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی كوردستان له‌ ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌مریكا له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته‌سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

Ù„Û• بەیاننامەیەكدا وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا ڕای Ú¯Ù‡‌یاندووه‌ كه ڕێز Ù„Û• ویستی ڕەوای هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان دەگرێت Ùˆ پشتیوانی Ù„Û• عێراقێكی یەكگرتووی فیدڕاڵی دەكات ÙƒÛ• تیایدا هاووڵاتیان بە ئاشتی Ùˆ ئارامی Ùˆ دیموكراتی بژین. هه‌روه‌ها ÙˆÛ•Ø²Ø§Ø±Û•ØªÛŒ دەرەوەی ئەمریكا ئاماژەی بەوەیش كردووە، نیگه‌رانن له‌وه‌ÛŒ ڕیفراندۆمی هەرێمی كوردستان سەرنجیان لەسەر ئەركە لەپێشیینەكان Ùˆ چارەنووسسازەكان لابدات.

تاوه‌كوو ئێستا به‌رپرسانی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكا مه‌سه‌له‌ÛŒ ڕیفراندۆمی هه‌رێمی كوردستان به‌ كێشه‌یه‌ÙƒÛŒ ناوخۆییی عێراقی ده‌بینن و، پێیان وایه‌ مانه‌وه‌ÛŒ هه‌رێم له‌ چوارچێوه‌ÛŒ عێراقدا له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی هه‌رێمی كوردستان Ùˆ كورده‌كاندایه. له‌ وه‌ڵامی پرسیاری ڕۆژنامه‌نووسێكی كورد سه‌باره‌ت به‌ پرسی ڕیفراندۆم بۆ سه‌ربه‌خۆییی كوردستان، "هیزه‌ر نۆرێت"ØŒ گوته‌بێژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكا، ده‌ڵێت: "پرسی ڕیفراندۆم پرسێكی نێوخۆیییه‌ له‌ عێراق. له‌ ئێستایشدا ئێمه‌ سه‌رنجمان له‌سه‌ر جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعشه‌. هه‌ر كاتێكیش عێراق سه‌قامگیر بوو Ùˆ خه‌ÚµÙƒÛŒ به‌ئارامی ژیان و، Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ سه‌ر ماڵ Ùˆ حاڵی خۆیان، ئه‌وكات ئه‌Ú¯Ù‡‌ر‌ عێراق بڕیاریدا Ùˆ كوردیش بڕیاری ڕیفراندۆمی دا، ئه‌وه‌ پرسێكی نێوخۆیی ده‌بێت لای ئێمه‌Ø› ئێستا چاومان له‌سه‌ر جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش Ùˆ كۆتایپێهاتنییه‌تی." ئه‌Ù… لێدوانه‌ÛŒ گوته‌بێژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكا له‌ كاتێكدایه‌ØŒ كه‌ به‌ڕێز "مەسعوود بارزانی"ØŒ سەرۆکی هەرێمی کوردستان، Ù„Û• بابەتێکدا Ú©Û• Ù„Û• ڕۆژنامەی "واشنتۆن پۆست"ÛŒ ئەمریکی بڵاوی کردووەتەوە، دەڵێت: "کاتی هاتووە کورد بڕیار لەبارەی سەربەخۆیۆی خۆی بدات؛ داوایش Ù„Û• ئەمریکا Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتی دەکات ڕێز Ù„Û• بڕیاری Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد بگرن."

هه‌روه‌ها "نیكی‌ هیلی"‌ØŒ باڵیۆزی‌ ئه‌مریكا له ‌نه‌ته‌وه ‌یه‌كگرتووه‌كان، دوای‌ كۆبوونه‌وه‌ÛŒ‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ "یان كوبیش"ØŒ نوێنه‌ری‌ تایبه‌تی‌ سكرتێری‌ نه‌ته‌وه ‌یه‌كگرتووه‌كان بۆ هاوكاریی‌ عێراق، ڕای Ú¯Ù‡‌یاند: "ئه‌نجامدانی‌ ڕیفراندۆم له‌ عێراق، كاریگه‌ریی نه‌رێنی بۆ سه‌ر  ئه‌وله‌وییه‌تی پرسه‌ هه‌نووكه‌یییه‌كانی‌ ئه‌مریكا هه‌یه‌ØŒ بۆ نموونه‌ پرسی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش Ùˆ ئاسایشی‌ ناوچه‌كه‌ Ùˆ داهاتووی عێراق، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مریكا داواكاری Ùˆ خواسته‌كانی‌ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردیش له‌به‌رچاو ده‌گرێت". هه‌روه‌ها گوتی: "ئه‌Ùˆ دۆخه‌ÛŒ‌ دوای‌ ئازادیی‌ مووسڵ هاتووه‌ته‌ پێشه‌وه‌ØŒ پێویستی‌ به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ هه‌یه‌ بۆ جێگیركردن Ùˆ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ÛŒ‌ ئاواره‌كان بۆ ناوچه‌كانی‌ خۆیان". "یان كوبیش" داوای كرد "حكوومه‌تی‌ فیدراڵی‌ Ùˆ هه‌رێمی‌ كوردستان، پێویسته‌ له‌باره‌ÛŒ‌ پرسی‌ ڕیفراندۆمه‌وه گفتوگۆ بكه‌Ù†" و، گوتی: "ئه‌Ù… بابه‌ته‌ به‌بێ‌ تێگه‌یشتنی‌ هاوبه‌Ø´ دروست نابێت".

له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین هۆكاری ئه‌Ù… هه‌ڵوێسته‌ÛŒ ئه‌مریكا ڕوون بكه‌ینه‌وه‌ Ùˆ وه‌ڵامی ئه‌Ù… پرسیاره‌ بده‌ینه‌وه‌ كه‌ بۆچی ئه‌مریكا ئه‌Ù… هه‌ڵوێسته وه‌رده‌گرێت‌ و، ئه‌Ù… پێداگرییه‌ له‌سه‌ر پاراستنی یه‌كگرتووییی عێراق ده‌كات و، تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر فاكته‌ره‌كانی كاریگه‌ر له‌سه‌ر ستراتیژیی ئه‌مریكا له‌Ù… باره‌وه‌.

ئه‌مریكا Ùˆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست

ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست خاوه‌Ù† تایبه‌تمه‌ندیی زۆره‌ØŒ كه‌ ئه‌مه‌یش له‌ كه‌متر ناوچه‌ÛŒ جیهاندا ده‌دۆزرێته‌وه‌. ئه‌Ù… ناوچه‌یه‌ لانكه‌ÛŒ شارستانییه‌ت Ùˆ مه‌ÙƒÛ†ÛŒ سه‌رهه‌ڵدانی سێ ئایینی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ جیهانی (جوو، ئیسلام Ùˆ كریستیان) و، هه‌روه‌ها ناوچه‌یه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ ترانزیت Ùˆ گواستنه‌وه‌یه‌ له ‌نێوان سێ كیشوه‌ری ئه‌وروپا Ùˆ ئاسیا Ùˆ ئه‌فریقادا‌. له‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه،‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ هاوسه‌نگیی هێز Ùˆ ئابووری Ùˆ ئاسایشی وزه‌ÛŒ جیهانیدا، گرنگیی جیۆسیاسی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمیك Ùˆ جیۆستراتیژی Ùˆ جیۆكاڵچه‌ری هه‌یه‌. ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست 23% له‌ دانیشتووانی جیهان Ùˆ 74% له‌ یه‌ده‌Ú¯ÛŒ نه‌وتی جیهان Ùˆ 50% له‌ سه‌رچاوه‌كانی دۆزراوه‌ÛŒ گازی سروشتی Ùˆ... تێدایه‌.

ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌مانه‌ واده‌كات، ئه‌Ù… ناوچه‌یه‌ له‌ ستراتیژیی ئاسایشیی زلهێزه‌كاندا Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رز Ùˆ هه‌ستیاری له‌ هاوكێشه‌ جیۆسیاسییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا هه‌بێت Ùˆ ڕووداو Ùˆ ئاڵوگۆڕه‌كانی كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئاسایشی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی هه‌بێت. له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ساردیشدا ئه‌Ù… ناوچه‌یه‌ بۆ كۆنترۆڵ Ùˆ سنوورداركردنی سۆڤیه‌ت Ùˆ به‌گشتی هاوسه‌نگیی هێزه‌كان گرنگیی تایبه‌تی هه‌بوو. به‌ Ù‡Û†ÛŒ كۆتاییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد Ùˆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت Ùˆ نه‌مانی سیسته‌Ù…ÛŒ دووجه‌مسه‌ری Ùˆ دروستبوونی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ تاك-فره‌جه‌مسه‌ر به‌ هێژموونیی ئه‌مریكا له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا، له‌Ù… ناوچه‌یه‌دا بۆشاییی هێز دروستبوو كه‌ هێزه‌ ناوچه‌یییه‌كان Ùˆ سه‌رووناوچه‌یییه‌كان، به‌تایبه‌ت ئه‌مریكا، هه‌ÙˆÚµÛŒ پڕكردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… بۆشایییه‌یان دا. جه‌Ù†Ú¯ÛŒ كه‌نداوی دووه‌Ù… Ùˆ پاشان هێرشی ئه‌مریكا بۆ سه‌ر ئه‌فغانستان Ùˆ عێراق، Ú•Û†ÚµÛŒ ئه‌مریكای بۆ كۆنترۆڵ Ùˆ كاریگه‌ریخستنه‌ ‌سه‌ر ڕووداوه‌كان به‌رزتر كرده‌وه‌. به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، ئه‌مریكا له‌ پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد Ú†Ù‡‌ند ئامانجێكی ستراتیژیی له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌بووه‌:

Ù¡- جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژه‌تیرۆر Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندن Ùˆ كۆنترۆڵكردنی گرووپه‌ توندڕه‌وه‌كانی وه‌كوو: قاعیده‌‌ØŒ تاڵیبان، داعش، حه‌ماس، بزووتنه‌وه‌ÛŒ ئیسلامی، حزبوڵڵای لوبنان Ùˆ هتد.

Ù¢- پاراستنی ئاسایشی ئیسڕائیل له‌ ناوچه‌كه‌دا.

Ù£- ده‌سته‌به‌ركردنی ئاسایشی وڵاتانی هاوپه‌یمان Ùˆ دۆستی ئه‌مریكا له‌هه‌مبه‌ر مه‌ترسییه‌ ئاسایشییه‌كان.

Ù¤- Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ ده‌ستێوه‌ردان Ùˆ په‌لهاوێشتنه‌كانی ئێران له‌ناوچه‌كه‌ و، هه‌روه‌ها ده‌ستپێڕاگه‌یشتنی ئێران به‌ Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ ئه‌تۆمی Ùˆ كۆكوژ بۆ تێكدانی هاوسه‌نگیی هێز Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كانی له‌Ù… ناوچه‌یه‌.

Ù¥- Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ باڵاده‌ستیی هێزه‌ سه‌رووناوچه‌یییه‌كانی نه‌یاری ئه‌مریكا، وه‌كوو: ڕووسیا Ùˆ چین له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست.

Ù¦- به‌ئه‌نجامگه‌یاندنی پرۆسه‌ÛŒ ئاشتیی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست (فه‌ÚµÙ‡‌ستین Ùˆ ئیسڕائیلییه‌كان).

Ù§- Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌یار له‌ ناوچه‌كه‌ و، هه‌روه‌ها پێشگرتن له‌ ڕووخانی یه‌كجاری Ùˆ ته‌واوی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی شكستخواردوو (فاشل) Ùˆ كۆنترۆڵی له ‌لایه‌Ù† گرووپه‌ ئیسلامییه‌ توندڕه‌وه‌كانه‌وه‌.

Ù¨- بڵاوكردنه‌وه‌ÛŒ دیموكراسی Ùˆ به‌ها لیبراڵی Ùˆ ئه‌مریكییه‌كان له‌ نێوان وڵاتانی ناوچه‌كه‌ØŒ به‌ڵام به‌ مه‌رجێك له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سه‌قامگیری Ùˆ پرسه‌ ئاسایشییه‌كانی ناوچه‌كه‌دا‌ دژ نه‌بێت.

ڕووداوه‌كانی عێراق Ùˆ ئه‌فغانستان له‌ پاش ساڵی 2001ØŒ پاشان ‌ڕووداوه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی، ئه‌مریكای تووشی نادڵنیایی Ùˆ گرفتی ئاسایشیی زیاتر كرد له‌سه‌ر داهاتووی هاوسه‌نگیی هێزه‌كان Ùˆ سه‌قامگیریی ناوچه‌كه‌ØŒ به‌تایبه‌ت پاش سه‌رهه‌ڵدانی داعش Ùˆ گۆڕانكارییه‌ ناوخۆیییه‌كان Ùˆ سیاسه‌تی ناوچه‌ییی توركیا، پرسی سووریا Ùˆ نفووز Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ڕووسیا له‌ هاوكێشه‌كانی ئه‌Ùˆ وڵاته Ùˆ ناوچه‌كه‌‌. ئه‌مه‌ له ‌پاڵ هاتنه‌سه‌ركاری "دۆناڵد ترامپ" Ùˆ ناڕوونی له‌ ستراتیژیی ئه‌مریكا له‌ بوار Ùˆ پرسه‌ جۆراوجۆره‌كاندا، پرسه‌كانی ئاڵۆزتر كردووه‌.

فاكته‌ره‌كانی كاریگه‌ر له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی ئه‌مریكا

بێجگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ هیچ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیك له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا به‌Ù¾ÛŽÛŒ بنه‌ما یاسایییه‌كان پاڵپشتی له‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ناكات، به‌ڵام Ú†Ù‡‌ند فاكته‌ریك كاریگه‌رییان له‌سه‌ر هه‌ڵوێسته‌كانی ئه‌مریكا له‌سه‌ر پرسی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی كوردستان هه‌یه‌ØŒ كه‌ لێره‌دا بۆ سنوورداركردنی بابه‌ته‌كه‌ ته‌نیا گرنگترینیان ده‌خه‌ینه ‌ڕوو.

یه‌كه‌Ù…: ئه‌مریكا به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئه‌وروپییه‌وه‌ØŒ به‌تایبه‌ت بریتانیا Ùˆ فه‌Ú•Ù‡‌نسا، ئه‌زموونێكی دوورودرێژی له‌ "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تسازی"دا نییه‌ØŒ به‌ڵكوو زیاتر ستراتیژیی گۆڕینی Ú•Ú˜ÛŽÙ… Ùˆ جێگیركردنی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسیی ئه‌ڵته‌رناتیڤ، له‌ به‌رنامه‌ÛŒ كاری ئه‌مریكادایه‌. بۆیه‌ ئه‌مریكا مه‌ترسی Ùˆ دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشی له‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ Ùˆ ڕووخانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی شكستخواردوو هه‌یه‌. ئه‌مریكا له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌دیموكراسیكردنی وڵاتانه‌وه، ستراتیژیی "نه‌ته‌وه‌سازی" ده‌گرێته‌به‌ر. باشترین نموونه‌یش هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانی ئه‌مریكایه‌ له‌ ئه‌فغانستان Ùˆ عێراق بۆ دامه‌زراندنی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسیی دیموكراتیك Ùˆ لایه‌نگری ئه‌مریكا؛ كه‌ هه‌ردوو ئه‌زموونه‌كه‌یش تووشی شكست هاتن‌.

دووه‌Ù…: پرسه‌ ئاسایشییه‌كانی ئه‌مریكا، به‌تایبه‌ت پاش ڕووداوه‌كانی ساڵی 2001 ده‌رباره‌ÛŒ ڕادیكاڵیزمی ئیسلامی Ùˆ‌ دژایه‌تیی تیرۆر، وای كرد كه‌ ئه‌مریكا Ù¾ÛŽÛŒ وابێت كه‌ ته‌نیا له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دامه‌زراندنی حكوومه‌تێكی دیموكراتیك، به‌ڵام ناوه‌ندیی به‌هێزه‌وه‌ØŒ ده‌توانێت Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كان له‌ وڵاته‌ لاواز Ùˆ شكستخواردووه‌كاندا‌ بگرێت. بۆیه‌یش بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ لاده‌ر Ùˆ سه‌ركه‌شه‌كانیش، ستراتیژیی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ پێشگیرانه‌ Ùˆ پێشده‌ستانه‌ÛŒ گرته‌به‌ر. بۆیه‌ هه‌روه‌كوو "ئامیتا ئێتزیۆنی" (Amitai Etzioni) ئاماژه‌ÛŒ Ù¾ÛŽ ده‌دا Ùˆ ده‌ڵێت: "ئه‌مریكا پاش ڕووخانی ڕژیمه‌كان، هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ات له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دیموكراسیكردن Ùˆ یارمه‌تیی بنیاتنانه‌وه‌ÛŒ ئابووری Ùˆ دروستكردنی یه‌كێتی Ùˆ یه‌كگرتووییی نێوان پێكهاته‌ Ùˆ نه‌ته‌وه‌ Ùˆ مه‌زهه‌به‌ جیاوازه‌كان له‌Ùˆ وڵاتانه‌دا، ئه‌Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه‌ دووباره‌ بنیات بنێته‌وه‌Ø› كه‌ ئه‌مه‌یش له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دروستكردنی حكوومه‌تێكی دیموكراتیك Ùˆ ناوه‌ندیی به‌هێزه‌وه مه‌یسه‌ر ده‌بێت‌." جێگه‌ÛŒ ئاماژه‌یه‌ كه‌ ئه‌مریكا له‌مباره‌وه‌‌ØŒ له‌ پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ جیهانیی دووه‌مه‌وه‌ دوو ئه‌زموونی له‌ ئه‌ڵمانیا Ùˆ ژاپۆن وه‌Ùƒ نموونه‌ Ùˆ مۆدێل ده‌خاته‌ به‌رنامه‌ÛŒ كاره‌كانییه‌وه‌‌.

سێیه‌Ù…: ئه‌مریكا تا ئه‌Ùˆ كاته‌ÛŒ كه‌ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ كێشه‌ ناوخۆیییه‌كان Ùˆ پێكدادانه‌كان نه‌بێته‌ هۆكاری كه‌وتنه‌ مه‌ترسیی ئاسایشی ناوچه‌یی Ùˆ جیهانی، هه‌روه‌ها ڕووداوه‌كان نه‌بێته‌ هۆكارێك بۆ په‌ره‌سه‌ندنی تیرۆر و، مه‌ترسیی بڵاوبوونه‌وه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌Ùƒ له‌ ئارادا نه‌بێت Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری دروستبوونی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŽÙƒÛŒ دژه‌ئه‌مریكی Ùˆ گۆڕینی هاوسه‌نگیی هێز له‌ قازانجی وڵاتێكی دژه‌ئه‌مریكیی وه‌كوو ڕووسیا Ùˆ...ØŒ دروست نه‌بێت، ئه‌وه‌ هه‌ÙˆÚµ نا‌دات كه‌ ده‌ستێوه‌ردان له‌ كێشه‌ ناوخۆیییه‌كاندا بكات. بۆیه‌ تاوه‌كوو هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك دوایین Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌ نه‌بێت بۆ پاراستنی ئاسایش Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا، ئه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دابه‌شبوونی وڵاتان نییه‌. باشترین نموونه‌یش یۆگسڵاڤیای پێشوو Ùˆ ده‌ستێوه‌ردانی ئه‌مریكایه‌ له‌ هاوكێشه‌كانی په‌یوه‌ندیدار به‌Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ له‌ به‌ڵكان و، پاشان هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ وڵاته‌ Ùˆ هه‌ڵوێستی ئه‌مریكایه‌ ده‌رباره‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی كۆسۆڤۆ.

چواره‌Ù…:‌ ترسی ئه‌مریكا له‌ داهاتووی نادیاری هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر پرسی دروستبوونی گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كان Ùˆ بڵاوبوونه‌وه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ كۆكوژ Ùˆ دروستبوونی ناسه‌قامگیری Ùˆ دۆخی نائاسایشی، وا ده‌كات ئیداره‌ÛŒ ئه‌مریكا پاڵپشتی له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ نه‌كه‌Ù†. ئه‌مه‌ له‌ پاڵ بنه‌ما Ùˆ  پرسی سه‌روه‌ریی وڵاتان و، هه‌روه‌ها "تیۆریی دۆمینۆ" له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا. بۆیه‌ ئه‌مریكا ترسی له‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌ ببێته‌ سه‌ره‌تایه‌Ùƒ بۆ دابه‌شبوونی وڵاتانی تر Ùˆ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ داواكاری Ùˆ داخوازیی ناسنامه‌ Ùˆ كه‌مینه‌كانی دیكه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا. ئه‌مه‌یش به‌ بڕوای ئه‌مریكا ÙƒÛ†ÛŒ وڵاتانی ناوچه‌كه، به‌تایبه‌ت هاوپه‌یمانه‌ عه‌ره‌بییه‌كانی ئه‌مریكا‌ØŒ ده‌خاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. هه‌روه‌ها به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌مه، ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌زموونی مێژوویی Ùˆ ڕابردووی كۆماره‌كانی خودی ئه‌مریكا Ù¾ÛŽØ´ به‌فیدراڵیبوونی ئه‌مریكا Ùˆ سه‌رده‌Ù…ÛŒ كۆنفیدراڵی Ùˆ ویستی جیابوونه‌وه‌ له‌ ئه‌مریكا.

پێنجه‌Ù…: له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ ئه‌مریكا له‌ دابه‌شبوونی عێراقدا ترسی له‌ داهاتووی ناوچه‌ سوننه‌كان هه‌یه‌ØŒ ئه‌ویش به‌Ù‡Û†ÛŒ ئیسلامی توندڕه‌Ùˆ و، هه‌روه‌ها ناوچه‌ شیعییه‌كان به‌ Ù‡Û†ÛŒ باڵاده‌ستی Ùˆ نفووزی ئێرانه‌وه‌. بۆیه ‌ته‌نیا پرسه‌كه‌ كوردستان نییه‌ØŒ به‌ڵكوو داهاتووی ناڕوونی به‌شه‌كانی شیعه‌ Ùˆ سوننه‌ØŒ واده‌كات ئه‌مریكا نیگه‌رانی‌ ئاسایش Ùˆ داهاتووی ئه‌Ù… ناوچانه بێت‌Ø› ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ پرسی تێچووی ملیاردیی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ عێراق، كه‌ بڕیارده‌رانی ئه‌مریكا تووشی پرسیار ده‌كاته‌وه‌ كه‌ كۆتاییی ئه‌Ù… جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ÛŒ عێراق سه‌ره‌ڕای ئه‌Ù… تێچووه‌ ماددی Ùˆ مرۆیییانه،‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ Ùˆ دروستبوونی تیرۆر Ùˆ ناسه‌قامگیریی ناوچه‌یی.

شه‌شه‌Ù…: ئه‌مریكا له‌وه‌ ده‌ترسێ كه‌ له‌ عێراقێكی دابه‌شكراودا ناوچه‌ سوننه‌كان له ‌لایه‌Ù† گرووپه‌ توندڕه‌وه‌ ئسلامییه‌كانه‌وه‌ داگیر بكرێت و، ناوچه‌ شیعه‌كانیش بكه‌وێته‌ ژێر هێژموونیی ته‌واوی كۆماری ئیسلامیی ئێران. ئه‌مه‌یش له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ پێناسه‌كراوه‌كانی ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌كه‌دا هاوته‌ریب Ùˆ ته‌با نییه‌. بۆیه‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ترین ترسی ئه‌مریكا، نفووزری ئێران Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كانییه‌تی له‌ ناوچه‌كه‌دا. به‌ مانه‌وه‌ÛŒ عێراق به‌یه‌كگرتوویی Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ كورد Ùˆ سوننه‌كان له‌ پرۆسه‌ÛŒ سیاسیدا، ئه‌وه‌ شیعه‌كانی لایه‌نگری كۆماری ئیسلامی Ùˆ خودی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئێرانیش، ناتوانێت به‌ته‌واوه‌تی له‌ عێراقدا باڵاده‌ست بێت. به‌ واتایه‌ÙƒÛŒ تر، كورد له‌ عێراق Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی هاوسه‌نگیی هێزه‌كان ده‌كات و، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ نادات ئه‌مه‌ بۆ نائاسایشی Ùˆ ناسه‌قامگیریی زیاتری ناوچه‌یی سه‌ر بكێشێت. بۆیه‌ پرسی پچڕاندن Ùˆ بڕینی هیلالی شیعی -ئێرانی Ùˆ پاراستنی ئاسایشی وزه‌ Ùˆ ئیسڕائیل Ùˆ بنه‌بڕكردنی تیرۆر Ùˆ داعش، ئه‌وله‌وییه‌تی سه‌ره‌كیی ئه‌مریكان له‌Ù… قۆناغه‌دا.

حه‌وته‌Ù…: بێجگه‌ له‌وه‌یش، ئه‌مریكا تاوه‌كوو ئێستا پێویستیی به‌ توركیایه‌ و، توركیایش دڵه‌راوكێی ئاسایشیی هه‌یه‌ له‌ هه‌مبه‌ر پرسی كورد، كه‌ ده‌توانێت كاریگه‌ری له‌سه‌ر دۆزی كورد له‌ توركیا Ùˆ سووریا دروست بكات. ئه‌مه‌یش به‌ بڕوای توركیا، ئاسایشی توركیا ده‌خاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌مریكا ناخوازێت به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ùˆ گۆڕانكارییانه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا Ùˆ به‌تایبه‌ت له‌سه‌ر پرسی كورد، توركیا زیاتر له‌ ڕووسیا Ùˆ ئێران نزیك بێته‌وه، چونكه‌ هاوسه‌نگیی هێز Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌كه‌ ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌‌. هه‌ر بۆیه‌یشه‌ به‌رده‌وام ده‌رباره‌ÛŒ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌ككردنی كورد له‌ سووریا دڵنیایی ده‌داته‌ توركیا.

كۆبه‌ند:

هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك ئه‌وله‌وییه‌تی ستراتیژیی هه‌یه‌Ø› ئه‌مریكایش وه‌كوو زلهێزێك كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ ئه‌وله‌وییه‌تی له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا هه‌یه‌ØŒ كه‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ تیرۆر Ùˆ سنوورداكردنی Ú•Û†Úµ Ùˆ نفووزی ئێران Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ هێژموونیی وڵاتانی نه‌یاری وه‌كوو ڕووسیا Ùˆ چین له‌پاڵ پاراستنی ئاسایشی وزه‌ Ùˆ ئیسڕائیل Ùˆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی ڕادیكاڵیزمی ئیسلامی، له‌ گرنگترینی ئه‌Ùˆ ئه‌وله‌وییه‌تانه‌Ù†. به‌ڵام ئه‌زموونی Ú•Ù‡‌فتاری ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌ Ùˆ ناوچه‌كانی دیكه‌ÛŒ جیهان، ئه‌وه‌ÛŒ نیشانداوه‌ كه‌ ئه‌مریكا سیاسه‌تێكی پراگماتیستی په‌یڕه‌Ùˆ ده‌كات و، خۆی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕووداو Ùˆ پێشهاته‌كاندا ده‌گونجێنێت؛ ئه‌مه‌یش هه‌ر له‌به‌ر پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌مریكایه‌.

 Ù¾Ø±Ø³ÛŒ به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی كوردستانیش یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ پرسانه‌یه‌ كه‌ له‌ ئه‌وله‌وییه‌تی ئه‌مریكادا نییه‌ØŒ به‌ڵام به‌ Ù‡Û†ÛŒ سروشتی لیبراڵ Ùˆ دیموكراتیكی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ Ùˆ ناوه‌نده‌كانی دروستكردنی بڕیار و، هه‌روه‌ها به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌ ناوچه‌كه‌دا، له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری دروستبوونی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ØŒ ئه‌مریكا پاڵپشتیی Ù„ÛŽ ده‌كات. به‌ڵام تا ئه‌Ùˆ كاته‌ÛŒ كه‌ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان خۆی نه‌خوازێت، ئه‌وه‌ عێراقێكی یه‌كگرتوو Ùˆ ناوه‌ندیی به‌هێز كه Ú•Û†Úµ Ùˆ نفووزی ئێرانی تێدا سنووردار بێت Ùˆ حكوومه‌ته‌كه‌ÛŒ له‌ ئه‌مریكا نزیك بێت، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌كه‌دا، بۆ ئه‌مریكا كه‌متێچووتره‌.

 Ù‡Ù‡‌رچه‌نده‌ ئه‌زموونی ڕابردوو نیشانی داوه‌ØŒ كه‌ ئه‌مریكا له‌ ڕووی نه‌ته‌وه‌سازییه‌وه‌ له‌Ù… ناوچه‌یه‌ Ùˆ پرسه‌كانی په‌یوه‌ندیدار به‌Ù… بواره،‌ وه‌كوو بنیاتنانه‌وه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ Ùˆ دامه‌زراندنی حكوومه‌تێكی دیموكراسی (به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئه‌ڵمانیا Ùˆ ژاپۆن)ØŒ شكستی خواردووه‌.

بۆیه ڕیفراندۆم وه‌كوو ئامراز Ùˆ ڕێوشوێنێكی یاسایی Ùˆ سیاسیی دیموكراتیك، ده‌توانێت Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی پاڵپشتیی داهاتووی ئه‌مریكا بكات. ئه‌مه‌ له‌پاڵ ئه‌وه‌ÛŒ كه،‌ پێویسته‌ مه‌ترسییه‌كانی ئێران له‌ باڵاده‌ستیی ئێران به‌سه‌ر كوردستاندا بڕه‌وێته‌وه‌ Ùˆ گوتاری بڕیارده‌رانی كوردستان نه‌بێته‌ بانگه‌شه‌ Ùˆ مۆدێلێك بۆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ وڵاتانی تری ناوچه‌كه‌. بۆیه‌ ئه‌مریكا دژی ڕیفراندۆم نییه‌ و، ناتوانێت/نایه‌وێت دژی ئیراده‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÙƒ بێت. باشترین نموونه‌یش شۆڕشه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی بوون كه‌ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ویستی ئیداره‌ÛŒ  Ø¦Ù‡‌مریكا بوون، به‌ڵام ئه‌مریكا ناچار بوو ڕێز له‌ بڕیاری Ú¯Ù‡‌Ù„ بگرێت؛ هه‌رچه‌نده‌ كوردستان له‌ ناوه‌نده‌ جۆراوجۆره‌ یاسایی، ئه‌كادیمی، سه‌ربازی، سیاسی Ùˆ میدیایییه‌كانی ئه‌مریكا دۆست Ùˆ لایه‌نگری زۆری هه‌یه‌.

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ ئه‌Ù… بابه‌ته‌ØŒ نابێت ببێته‌ هۆكارێك بۆ دڵه‌راوكێی خه‌ÚµÙƒÛŒ كوردستان له‌ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی و، زیاد له‌ قه‌باره‌ÛŒ خۆی Ú¯Ù‡‌وره‌ بكرێت‌. ئه‌زموونی ئیسڕائیلییه‌كان Ùˆ دژایه‌تیی ئه‌مریكا له‌ ڕابردوودا، یه‌ÙƒÛŽÙƒÛŒ تره‌ له‌Ùˆ نموونانه‌ÛŒ كه‌ پاڵپشتیی ئه‌مریكا له‌پاش ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان دڵنیاتر ده‌كاته‌وه‌.

به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ØŒ له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ "دۆناڵد ترامپ" Ùˆ جۆری تێڕوانینی بۆ پرسه‌ ئابووری Ùˆ ئاسایشییه‌كان و، هه‌روه‌ها به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ سیاسه‌ته‌كانی دژی ئێران Ùˆ هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانی ئێران له‌ ناوچه‌كه‌ له‌ دژی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا Ùˆ پرسه‌كانی تیرۆر، ئیستا باشترین ده‌رفه‌ته‌ بۆ كورد بۆ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم و، پاشان ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی له‌ ده‌رفه‌تێكی گونجاودا.

بۆیه‌ له‌كۆتاییدا، پێویسته‌ بگوترێت مه‌ترسییه‌كانی مانه‌وه‌ له‌ عێراقی پاش داعش، زۆر زیاتره‌ له‌ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی له‌ عێراق و، ڕیفراندۆم Ùˆ به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی كوردستان له‌پاڵ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆسیاسی Ùˆ جیۆستراتیژی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمیك Ùˆ جیۆكاڵچه‌ری كوردستان، ده‌توانێت پرسی كورد بخاته‌ ناو ئه‌وله‌وییه‌تی ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌مریكا له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ توركیا زۆر له‌ ئه‌مریكا دوور بۆته‌وه‌ و، ئه‌مریكا بێجگه‌ له‌ ئیسڕائیل هاوپه‌یمانی ستراتیژی Ùˆ دیموكراتیكی نییه‌.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون