PÊNÛS
 
پرسی ڕيفراندۆمی کوردستان Ù„Û• Ù¾ÛŽØ´ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان 
     2017-08-06
د. بڕیار شێرکۆ بابان

پرسی ڕيفراندۆمی کوردستان لە پێش ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان

 

د. بڕیار شێرکۆ بابان، پرۆفيسۆری یاریدەدەر، زانکۆی سەڵاحەددین-هەولێر

ڕووداوێکی مێژوویی

Ù„Û• Ú•Û†Ú˜ÛŒ ١٧/Ù§/٢٠١٧، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بە ئامادەبوونی هەر پازدە ئەندامەکەی، دەربارەی عێراق کۆبوونەوە. نوێنەری تایبەتی ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان "يان کوبيش" (JánKubiš)بۆ عێراق، Ù„Û•ÙˆÛŽ ئامادەبوو و، کورتەیەکی لەسەر ئەو ڕووداو Ùˆ کار وچالاکییانەی نەتەوە یەکگرتووەکان پێشکەشکرد. پێشتر Ù„Û• Ú•Û†Ú˜ÛŒ ١١/Ù§/٢٠١٧ ئەمینداری گشتی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ نوێنەرە تایبەتەکەیەوە ڕاپۆرتێکی تێروتەسەڵی لەسەر ڕووداوەکانی عێراق Ùˆ کوردستان نووسیبوو. ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان هەندێك تێڕوانینی بۆ داهاتووی عێراقیش ئاراستەی ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایش کرد.  Ù¾ÛŽØ´ ئەم دانیشتنە بە سێ Ú•Û†Ú˜ Ù„Û• ١٤/Ù§/٢٠١٧، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیاری ژمارە (٢٣٦٧)ÛŒ دەرکرد. هەروەها Ú•Û†Ú˜ÛŽÙƒ پێشتر Ù„Û• ١٣/Ù§/٢٠١٧ ئەنجومەنی ئاسایش ڕاگەیه‌ندراوێکی ڕۆژنامەوانیی بە بۆنەی ڕزگاربوونی شاری مووسڵ Ù„Û• دەستی داعش، دەرکرد. هەروەها Ù„Û• Ú•Û†Ú˜ÛŒ ١٠/Ù§/٢٠١٧، ئەمینداری گشتی ڕاگەیاندراوێکی تری ئاراستەی جیهان کرد سەبارەت بە ڕزگاربوونی مووسڵ.

شایەنی گوتنە، Ù„Û• دانیشتنەکەی ١٧/Ù§/٢٠١٧ Ùˆ بڕیارەکەی ١٤/Ù§/٢٠١٧ Ùˆ ڕاپۆرتەکەی ١١/Ù§/٢٠١٧ باس Ù„Û• کوردستان کرا، بەڵام Ù„Û• هەردوو ڕاگەیەندراوەکەی Ú•Û†Ú˜ÛŒ ١٣/Ù§/٢٠١٧ Ùˆ ١٠/Ù§/٢٠١٧ بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ ئاماژە بە کوردستان نەکراوە. بابەتەکان بۆ ئێستا Ùˆ داهاتووی هەرێمی کوردستان گرنگ Ùˆ هەستیارن، پێویستە بایەخی زیاتری Ù¾ÛŽ بدرێت Ù†Û•Ùƒ تەنها Ù„Û• دەزگاکانی ڕاگەیاند، بەڵکوو پێویستە ناوەندە سیاسی، ئەکاديمی Ùˆ هزرییەکانیش گرنگیی تەواوی Ù¾ÛŽ بدەن. هەندێك Ù„Û• ڕاگەیاندنەکان بابەتەکەیشیان بە لاڕێدا برد. هەموو بابەتەکەیان لەسەر هەڵوێستی  نوێنەری سوید Ù„Û• ئەنجومەنی ئاسایش Ú†Ú• کردەوە، Ù„Û• کاتێكدا ئەم بابەتانەی سەرەوە شایەنی شرۆڤە Ùˆ خوێندنەوەیەکی بەرفراوانتر بوو. بۆ یەکەمجار Ù„Û• مێژوودا، پرسی ڕيفراندۆمی هەرێمی کوردستان خرایە بەر باسی دەزگه‌ÛŒ هەرە بەتوانای جیهان، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان؛ كه‌تەنیا دەزگه‌ÛŒ دەوڵەتان نییە بەڵکوو بڵندگۆی "Ú©Û•ÚµÛ•"دەوڵەتەکانە.

Ù„Û• هەفتەی ١٠-١٧ی مانگی Ù§ÛŒ ساڵی ٢٠١٧، گەورە دەزگه‌کانی نەتەوە یەکگرتووەکان، پرسی عێراق Ùˆ کوردستانیان خستە بەرباس Ùˆ بيرکردنەوە. ئێمە لێرەدا، هەوڵدەدەین خوێندەوەیەك بکەین بۆ هەڵوێستەکانی وڵاتان Ùˆ نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر پرسی هەستیاری ڕيفراندۆمی کوردستان Ùˆ پەیوەندی بە عێراقەوە، Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ هەفتەیەدا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ Ùˆ ناڕاستەخۆ باسکران. 

دانیشتنەکەی ١٧/٧/٢٠١٧ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان

بە ئامادەبوونی گشت ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایش Ùˆ ئامادەبوونی نوێنەری بەردەوامی عێراق Ù„Û• نەتەوە یەکگرتووەکان، "يان کوبيش" Ù„Û• Ú•Û†Ú˜ÛŒ ١٧/Ù§/٢٠١٧ ده‌ستی كرد بە دەرخستنی نوێترین ئەو تەحەددییانەی Ú©Û• Ù„Û• داهاتوودا بەرەوڕووی عێراق دەبێتەوە. بۆ ئەم مەبەستە، نوێنەری ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان و، هەروەها Ù„Û• هەمان کاتدا سەرۆکی نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکانە بۆ یارمەتیدانی عێراق، Ú©Û• بە يونامی (UNAMI)ناسراوە، سێ بابەتی خستە بەردەم ئەنجومەنی ئاسایش: بابەتی یەکەم پەیوەندیی بە دوای ڕزگارکردنی مووسڵه‌وه‌ هەبوو: ئاوەدانکردنەوە، ئاوارەکانو تۆڵەسەندنەوە Ù„Û• کەسوکاری داعشەکان. بابەتی دووەم پەیوەندی بە دواکەوتنی هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نوێنەران Ùˆ ئەنجومەنی پارێزگه‌کانی عێراقەوە هەبوو. سێیەم بابەت Ú©Û• زۆر گرنگە بۆ ئێمەی کوردستانی، خستنەڕووی پرسی ڕیفراندۆمە Ù„Û• بەرزترین دەزگه‌ÛŒ نەتەوە یەکگرتووەکاندا.

ئەم پرسەی سێیەمە، پێویستیی بە شرۆڤە و بيروردییەکی تەواوە. گوتەکانی "یان کوبيش"تەنیا کورتکراوەی گرنگترین ئەو خاڵانە بوون کە لە ڕاپۆرتێکی تێروتەسەڵدا لە (١٦) لاپەڕەدا بەدرێژی باسی لە ڕووداوەکانی سێ مانگی پێشوو دەکرد. ڕاپۆرتەکە لە ڕۆژی ١١/٧/٢٠١٧ لە لایەن ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە ئاراستەی ئەنجومەنی ئاسایش کراوە. پرسی ڕيفراندۆمی کوردستان لە بابەتە گرنگەکانی ئەم ڕاپۆرتەن. ڕاپۆرتەکە زۆر بەدرێژی باسی لە چۆنێتیی کۆبوونەوەی سەرۆکی هەرێم لەگەڵ لایەنە سیاسییەکان کردووە و، هەروەها ئاماژەی بە چۆنێتیی دەرچوونی بڕیاری ڕيفراندۆم و کاردانەوەکان کردووە.

لێرەدا، پێویست ناکات هەموو ئەو خاڵانە ڕوون بکەینەوە کە لە ڕاپۆرتەکەدا هاتووە. زۆربەی ئەوەی لە ڕاپۆرتەکەدا نووسراوە بریتییە لە دەرخستنی ڕووداوەکان، بێ ئەوەی ئەمینداری گشتی خوێندەوەی بۆ بکات. ئەوەی گرنگە با بزانین ڕای ئەمینداری گشتی سەبارەت بە ڕيفراندۆم چییە؟ هەروەها با بزانین ڕای دەوڵەتانی خاوەن کورسی لە هۆڵی ئەنجومەنی ئاسایش لەبارەی ڕيفراندۆم چی بووە؟

 Ù„Û• کۆتاییی ڕاپۆرتەکەیەدا، ئەمینداری گشتی چەندین تێبینیی دەرخستووە. سێ Ù„Û•Ùˆ تێبینییانە، ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە هەرێمی کوردستانەوە هەیە: Ù„Û• تێبینیی یەکەمدا، داوا Ù„Û• حکوومەتی عێراق Ùˆ حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەکات Ú©Û• ميکانیزمەکانی هاوکاری Ùˆ هەماهەنگی Ù„Û• نێوان هێزە ئەمنییەکانی عێراق Ùˆ پێشمەرگە، بەتایبەت Ù„Û• پارێزگه‌ÛŒ نەینەوا Ùˆ شارۆچکەی شنگال، باشتر بکەن. هەروەها Ù„Û• تێبینیی دووەمدا، بانگهێشتی هەردوو لایەنی حکوومەتی فيدراڵ Ùˆ حکوومەتی هەرێمی کوردستان دەکات Ú©Û• بۆ چارەسەرکردنی پرسە هەڵپەسێردراوەکانی نێوانیان ڕێوشوێنی توند بگرنە بەر؛ بۆ دۆزینەوەی چارەسەری هەمیشەیی، داوای دایەلۆگیان Ù„ÛŽ دەکات. هەروەها ئەمینداری گشتی بەڕاشکاوانە دەڵێت: "جەنگی دژی داعش گشت پرسەکانی دەرخست Ú©Û• Ù„Û• ڕابردوودا Ú©Û•ÚµÛ•Ú©Û• ببوون." هەر Ù„Û• ڕوانگەی ئەمینداری گشتییەوە، ئەگەر ئەم پرسانە بە دیالۆگ چارەسەر نەکرێن، لەوانەیە قەیران، ململانێ Ùˆ تێکچوونی سەقامگيری Ùˆ ئاسایشی لێبکەوێتەوە. گرنگترین ئەو پرسانەی Ú©Û• ئەمینداری گشتی ئاماژەی بۆ کردوون، بریتین Ù„Û• سنووری ناوچە جێناکۆکەکان Ùˆ جێبەجێکردنی ماددەی (١٤٠)ÛŒ دەستوور بە تایبەتی Ù„Û• کەرکووک، ڕيفراندۆمی سەربەخۆیی، هەروەها گەڕاندنەوەی ئاوارەکان. هەروەها دەڵێت: "هەنگاوە تاكلایەنەکان، ئەوانەی Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەستوور Ùˆ یاساکانی عێراق Ùˆ هەرێمی کوردستان ناگونجێن، لەوانەیە دۆخەکە ئاڵۆزتر بکات Ùˆ بگات بە قەیران و، لەوانەیە گرووپە توندڕەوەکان دەربکەونەوە." لێرەدا، ئەمینداری گشتی نەیویستووە پرسی ڕيفراندۆم بە تەنیا باس بکات؛ بە چەند بابەتێکی تره‌وه‌ گرێی داوە، Ú©Û• جێبەجێنەبوونی ئەو پرسانە تەنیا پەیوەندیی بە حکوومەتی بەغداوە هەیە. ئەم قسانەی سەرەوە،تەنیا Ù„Û• سۆنگەی ئەمنییەوە كراون؛ دەیەوێت بە هەموو شێوەیەك هەرێم Ùˆ عێراق، بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانیان Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• دانیشن. هەروەها ئەمینداری گشتی داوای Ù„Û• دامودەزگه‌ پەیوەندیدارەکانی عێراق کردووە Ú©Û• بە زووترین کات یاسای ئەنجومەنی فیدراڵی (مجلس الاتحاد) Ùˆ یاسای چۆنێتیی دابەشکردنی داهاتەکانی عێراق دەربکەن، Ú©Û• ڕاستەوخۆ پەیوەندیی بە Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هەرێمی کوردستانه‌وه‌ دەبێت.

ئەوەی شایەنی گوتنە، تێبینییەکی تری ئەمینداری گشتی، تایبەت کراوە بە پرسی ڕيفراندۆم. ئەمینداری گشتی، زۆر زیرەکانە Ù„Û• نێوان ئەنجامدان، یان ڕاگرتنی ڕيفراندۆمدا بێلایەنی هەڵدەبژێرێت. ئەمینداری گشتی ده‌ÚµÛŽ: "لەژێر ڕۆشناییی ئەم پرسانە، من سه‌باره‌ت به‌ نیازی ڕاگەیه‌ندراوی حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ùˆ هەندێك دەسەڵاتی لۆکاڵ Ú©Û• ڕيفراندۆم ئەنجامدەدەن، Ù†Û•Ùƒ تەنیا Ù„Û• هەرێمی کوردستان، بەڵکوو Ù„Û• ناوچە جێناکۆکەکانی نێوان بەغدا Ùˆ هەولێر، بە کەرکووکیشه‌وه، زانیاریم وەرگرتووە (take note)‌. هەروەها زانیاریم وەرگرتووە سه‌باره‌ت به‌ ڕاگەیەندراوی سەرۆكوەزیران، حەیدەر عەبادی، Ú©Û• کاتی ڕيفراندۆمەکە گونجاو نییە، هەروەها ڕێزی هەیە بۆ هەر بۆچوونێك Ú©Û• پارێزگه‌کان هەیانە. ئەو ڕەوتە ئیجابییە هاوبەشەی Ú©Û• دژی داعش دروستبوو، هەروەها ئەو دەسکەوتە بەنرخانەی Ú©Û• Ù„Û• ئەنجامی ئەو قوربانییە گەورانەوه‌ هاتنه‌ دی، لەوانەیە بکەونە مەترسییەوە، ئەگەر دایەلۆگێکی ئامانجدار Ù„Û• نێوان بەغدا Ùˆ هەولێردا نەبێت. ئەم دایەلۆگە، پێویستە بە زووترین کات ئەنجام بدرێت. بە هەموو شێوەیەك هیوادارم Ú©Û• هەردوو لایەن پابەند بن بەو ئامانجە ڕاگەیه‌ندراونەیان، بە مەبەستی گەیشتن بە چارەسەری ئەو پرسانەی هەڵپەسێردراون، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ وتووێژێکی بنیاتنەره‌وه‌."

ئەگەر بەوردی ئەو دەقەی سەرەوە بخوێنینەوە، دەتوانین چەند خاڵێكمان بۆ ڕوون بێتەوە:

یەکەم: ئەمینداری گشتی، تەنیا دەڵێت زانیاریی وەرگرتووە؛ هیچ دەربڕینێکی Ù†Û• ئیجابی، Ù†Û• سلبیی نەبووە لەسەر ڕيفراندۆم. ڕێکخراوێك Ú©Û• پاراستنی یەكپارچەییی خاك یەكێك بێت Ù„Û• ئامانجەکانی، ئه‌مه‌ خاڵێکی ئیجابییە بۆ کوردستان. ئەمینداری گشتی، ئیدانەی ڕيفراندۆمی نەکردووە Ùˆ بە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ ڕاستەوخۆ دای نەناوە؛ هەروەها داوای Ù„Û• وڵاتان نەکردووە Ú©Û• بەرامبەر ڕيفراندۆم هەڵوێست وەرگرن.

دووەم: ئەمینداری گشتی باس Ù„Û• ڕيفراندۆم دەکات Ù„Û• چوارچێوەی عێراقدا و، بە پرسێکی ناوخۆی عێراق بۆ پرسی ڕيفراندۆم Ù„ÛŽÛŒ دەڕوانێت، بەڵام دوو قەوارەی جیاواز هەن، Ú©Û• هەردوو قەوارەكه‌ جێی بایەخی ئەمینداری گشتین. Ù„Û• لایەکی ترەوە، ئەگەر پرسێکی ناوخۆیی بێت، بۆچی ئەمینداری گشتی دەستلە کاروبارێکی ناوخۆییی عێراقی وەرده‌دات؟ ئەنجومەنی ئاسایش باش Ù„Û•Ùˆ هەقیقەتە تێگەیشتوون Ú©Û• گۆڕانکارییەك Ù„Û• نەخشەی سیاسیی عێراق Ùˆ ناوچەکەدا بەڕێوەیە. ئەم گۆڕانکارییانەیش خۆی Ù„Û• خۆيدا ڕەهەندێکی نێودەوڵەتییان دەبێت؛ بۆیە هەر Ù„Û• ئێستاوە نەتەوە یەکگرتووەکان ئامادەسازییەكی دەروونی دەکەن و، داوادەکەن هەر گۆڕانکارییەك ڕوو بدات بە Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دانوستاندن چارەسەر بکرێت.

سێیەم: هەموو هەوڵەکانی ئەمینداری گشتی بۆ دروستکردنی دانوستان Ùˆ دایەلۆگە Ù„Û• نێوان هەولێر Ùˆ بەغدا. لێرەدا دەستەواژەیەکی گرنگ بەکاردێنێت، ئەویش "ئامانجە ڕاگەیندراوەکان"Û•Ø› ئێستا ئامانجی ڕاگەیاندراوی کوردستان ئەنجامدانی ڕيفراندۆمە و، دواتر ئامانجی ڕاگەیاندراو، دەبێت بە ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی. Ù„Û• هەموو دۆخەکاندا ئەمینداری گشتی، "هیوادارە" Ú©Û• هەموو پرسەکان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ وتووێژێکی بنیاتنەر ئەنجام بدرێت. وتووێژی بنیاتنەر، دەکرێت لەسەر پرسی سەربەخۆییی کوردستانیش ئەنجامبدرێت.

چوارەم: ئەمینداری گشتی، تەنیا Ù„Û• تێڕوانینێكی ئەمنییه‌وه‌ بۆ پرسی ڕيفراندۆم دەڕوانێت؛ هەموو ئامانجەکەی ئەوەیە Ú©Û• ڕيفراندۆمی کوردستان، نەبێت بە کێشەیەکی نوێ، یان ململانێیەکی نوێ Ù„Û• عێراق Ùˆ ناوچەکە. ئەمینداری گشتی، Ù†Û• بە چاوی مافی بڕیاردانی چاره‌نووسی گەلان باسی ئەم بابەتەی کردووە، Ù†Û• بە چاوی پاراستنی یەكپارچەییی خاکی عێراق ئەو پرسەی ورووژاندووە. Ù„Û•Ù… قۆناغەی ئێستادا، پێویستە هەموو Ù‡Û•ÙˆÚµÛ• ديپلۆماسییەکانی هەرێمی کوردستان بۆ ئەوە بێت Ú©Û• بیسەلمێنێت ڕيفراندۆمی سەربەخۆیی نابێت بە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• بۆ ئاشتی Ùˆ ئاسایشی نێودەوڵەتی.

ئەم چەند ڕستەیەی ئەمینداری گشتی بەوردی نووسراون و، تا ڕاددەیەکی زۆر بێلایەنیی هەڵبژاردووە و، هاوسەنگیی نێوان دەوڵەتی عێراق (دەوڵەتی بنیاتنەری نەتەوە یەکگرتووەکانە Ù„Û• ساڵی ١٩٤٥) Ùˆ حکوومەتی هەرێمی کوردستانی پاراستووه‌ØŒ Ú©Û• بەفەرمی بەشێکە Ù„Û• عێراق Ùˆ دەوڵەتی ڕانەگەیاندووە و، هێشتا هیچ نوێنەرێکی Ù„Û• هيچ دەزگه‌یەکی نەتەوە یەکگرتووەکاندا نییە. ئەگەر سەرنج بدەین، ئەم ڕاپۆرتەی ئەمینداری گشتی، هەموو ڕاگەیەندراوەکانی دەسەڵاتدارانی هەرێم Ùˆ عێراقی زۆر به‌وردی Ùˆ وشە بە وشە، گەیاندووە بە ئەنجومەنی ئاسایش. بۆیە، دەبێت دەسەڵاتدارانی هەرێم زۆر بەوریایییەوە مامەڵە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پرسی ڕيفراندۆم Ùˆ سەربەخۆیی بکەن. Ù„Û• تێبینییەکەی سەبارەت بە ڕيفراندۆمی کوردستان،تەنیا ئاماژەی بە هەڵوێستی حەیدەر عەبادی کردووە،كه‌Ú†ÛŒ ئاماژه‌ÛŒ به‌ هیچ هەڵوێست Ùˆ کاردانەوەکانی تری ناوخۆیی Ùˆ دەرەکی نەکردووە. ئەو گوتانەی سەرۆكوەزیرانی عێراقی، حەیدەر عەبادی، Ú©Û• لەسەرەوە ئاماژەمان بۆ کردوون، دژی بنەمای ڕيفراندۆم نین، بەڵکوو وا دەردەکەوێت Ú©Û• سەرۆكوەزیران Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کاتی ڕيفراندۆمەکەدا هەبێت. پێدەچێت ئەمینداری گشتی، بەمەبەست ئاماژەی بەم ڕستەیەی سەرۆكوەزیرانی عێراقی کردبێت.

کاردانەوەی وڵاتان لەناو ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان

با بزانین ڕای دەوڵەتانی خاوەن کورسی Ù„Û• Ù‡Û†ÚµÛŒ ئەنجومەنی ئاسایش،لەبارەی ڕيفراندۆم Ú†ÛŒ بووە؟ هەروەک باسمان کرد، Ù„Û• ڕاپۆرتەکەی ١١/Ù§/٢٠١٧ Ùˆ Ù„Û• دانیشتنەکەی ١٧/Ù§/٢٠١٧، پرسی ڕيفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستان خرایە Ù¾ÛŽØ´ چاوی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتی. Ù„Û• دانیشتنەکەدا نوێنەری تایبەتی ئەمینداری گشتی Ùˆ هەر پازدە ئەندامەکەی ئەنجومەن (Ù¥ ئه‌ندامی هەمیشەیی Ùˆ ١٠ ئەندامی کاتی) دانیشتبوون Ùˆ ئامادەبوون، بەم شێوەیە: ئەمریکا، فەڕەنسا، بریتانیا، چین، ڕووسیا، بۆلیڤیا، میسر، ئيسيوپیا، ئیتاڵيا، ژاپۆن، قه‌زاقستان، سينيگال، سويد، ئۆکراینا، ئۆرۆگوای؛ عێراقیش ئامادەبوو، لەبەرئەوەی وڵاتی پەیوەندیدارە. Ù„Û• دانیشتنەکەدا "یان کوبیش" قسەی خۆی کرد، هەروەکوولەسەرەوە ئاماژەمان بۆ کردووە. ڕيفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستان، تەوەرێك بوو Ù„Û• تەوەرەکانی گوتارەکەی. ئەم دانیشتنە بە کۆنووسێکی ئەنجومەنی ئاسایش تۆمار کراوە و، نزیکەی (Ù©) لاپەڕە دەبێت.تەنیا سێ دەوڵەتی ئەندام،دەربارەی گوتەکانی "یان کوبيش" قسە دەکەن، ئەوانیش: ئۆرۆگوای، بۆلیڤیا Ùˆ ئۆکراینا بوون. هەروەها عێراقیش Ù„Û• کۆتاییی دانیشتنەکەدا گوتاری خۆی Ù¾ÛŽØ´Ú©Û•Ø´ کرد. شایەنی گوتنە، هیچ Ù„Û•Ùˆ سێ دەوڵەتەی سەرەوە، باسیان Ù„Û• پرسی ڕيفراندۆم نەکردووە.

نوێنەری تایبەتی ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، یان کوبيش، زۆر بەڕاشکاوانە پرسیاری ڕيفراندۆمی Ù„Û• Ù¾ÛŽØ´ ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایش خوێندەوە: "ئایا دەخوازی هەرێمی کوردستان Ùˆ ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم، ببێتە دەوڵەتێکی سەربەخۆ؟" ئه‌Ù… پرسیاره‌ØŒ بە هەر Ø´Û•Ø´ زمانە فه‌رمییەکەی نەتەوە یەکگرتووەکان وەڕگێڕدراوە، Ú©Û•Ú†ÛŒ ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایش، لەسەر ئەم پرسە هەر بێدەنگییان هەڵبژارد. ئۆکراینا، خۆی بە قوربانیی دەستی ڕيفراندۆمی کریمیای ساڵی ٢٠١٤ دەزانێت، Ú©Û• زۆربەی خەڵکی کريمیا ڕووسیایان هەڵبژارد؛ Ú©Û•Ú†ÛŒ ئۆكراینا، سەبارەت بە ڕيفراندۆمی کوردستانبێدەنگ بوو.

دەزگه‌یەکی ڕاگەیاندنی ناوخۆی هەرێمی کوردستان، Ù„Û• هەمان Ú•Û†Ú˜ÛŒ دانیشتنەکە هەواڵێکی بڵاوکردەوە Ú©Û• گوایە نوێنەری سويد Ù„Û• ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان دژی ڕيفراندۆم بووە. ئەم هەواڵە بەشێواوی خرایە بەردەم خەڵکی کوردستان. من نازانم ئەم هەواڵە تا چەند ڕاستە، بەڵام ئایا مه‌نتقییه‌ وڵاتێکی وەكوو سوید،كه‌ لووتکەی ديموکراسی Ùˆ ئازادییە، دژی ئامرازێکی ديموکراسیی وەکوو ڕيفراندۆم بێت؟ Ù„Û• هەمان کاتدا، ئەگەر سوید دژ بووایە، دەبوو Ù„Û• دانیشتنەکەدا گوتاری خۆی بدایە. وەکوو Ù„Û• کۆنووسەکەدا دیارە، سوید دوور Ùˆ نزیك Ù„Û• دانیشتنەکەی (١٧/Ù§/٢٠١٧)دا هیچ هەڵوێستێکی نەنواندووە. دەوڵەتان Ù„Û• دەربڕینی هەڵوێستی خۆیان Ù„Û• دانیشتنەکانی ئەنجومەنی ئاسایشدا ئازادن، به‌ڵام پرسیارەکە ئەوەیە: بۆچی Ùˆ Ú†Û†Ù† نوێنەری سوید Ù„Û• دانیشتنەکە دێته‌ دەرەوە و، Ù„Û• Ù¾ÛŽØ´ تەنیا دەزگه‌یەکی ڕاگەیاندنی کوردستانی، هەڵوێستێکی ئاوا توند دژی ئیرادەی میللەتێك ده‌نوێنێت؟

نوێنەری عێراق Ú©Û• Ù„Û•ÙˆÛŽ دانیشتبوو Ùˆ Ù„Û• به‌رده‌میدا پرسیاری ڕيفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستان دەخوێندرایەوە، هەڵوێستی ڕاستەوخۆی دژی وەرنەگرت. عێراق جەختی Ù„Û•ÙˆÛ• کردەوە Ú©Û• دەوڵەتێکی فيدراڵە، یەكە Ùˆ یەکگرتووە، سەربەخۆیە، خاوەنی سەروەریی تەواوی خۆیەتی Ùˆ Ù„Û• سەر بنەمای دەستوورێکی ديموکراسی Ùˆ فیدراڵی بنياتنراوە، Ú©Û• Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٥دا ڕیفراندۆمی میللی Ùˆ شەفاف Ùˆ ديموکراسیی بۆ ئەنجام دراوە. هەروەها ئاماژەی بەوە کرد Ú©Û• عێراق لەسەر بەهای هاووڵاتیبوون Ùˆ هاوبه‌شی، دامەزراوەکانی بەڕێوە دەبات، هەروەها نوێنەری عێراق دەڵێت بەشداریی سیاسیی فیعلیی هەموو پێکهاتەکان، Ù„Û• دەسەڵاتەکان Ùˆ Ù„Û• وەزارەتەکاندا بوونیان هەیە. عێراق وەڵامێکی ناڕاستەوخۆی ئاراستەی ڕيفراندۆمی سەربەخۆیی کرد، بەڵام عێراق دەیتوانی Ù„Û• ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکاندا ڕاشکاوانە دژی ڕيفراندۆم بوەستێتەوە، كه‌Ú†ÛŒ نەیکرد. عێراق دەیتوانی Ù„Û• سۆنگەی بنەمای یەكپارچەییی خاکی وڵاتەکەی، بەرەوڕووی سەربەخۆییی کوردستان بێتەوە، بەڵام ئەم هەڵوێستەی Ù„Û• ئەنجومەنی ئاسایش ڕانەگەیاند.

کەواتە، نوێنەری تایبەتی ئەمینداری گشتی، ویستی پرسی ڕيفراندۆم بخاتە بەرنامەی کاری ئەنجومەنی ئاسایشه‌وه‌ØŒ بەڵام وڵاتان بێدەنگییان هەڵبژارد. با بزانین کاریگەری Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەم بێدەنگییە چییە؟ لێرەدا بە چەند خاڵێك، هەوڵدەدەین هۆکاری ئەو بێدەنگییە بخەینە ڕوو:

یەکەم: بابەتی ڕاگەیاندنی ڕيفراندۆمی کوردستان، بابەتێکی نوێیە لە سەر شانۆی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. دەوڵەتان نایەنەوێت لەناو ئەنجومەنی ئاسایش زوو هەڵوێست وەرگرن، تاوەکوو بيردەکەنەوە و شرۆڤەی تەواوی بۆ دەکەن. لەوانەیە لە دانیشتنەکانی داهاتووی ئەنجومەنی ئاسایشدا هەڵوێستی خۆیان دەربڕن.

دووەم: دەوڵەتان لەم پرسە هەستیارانەدا، چاوەڕێی هەڵوێستی دەوڵەتی پەیوەندیدار دەکەن. لێرەدا، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی زۆر بەوردی چاودێریی هەڵوێست و هەڵسوکەوتەکانی عێراق دەکەن. تاوەکوو عێراق هەڵوێستێکی ڕوونی سەبارەت بە ڕيفراندۆم نەبێت، دەوڵەتان ناتوانن لە خۆیانەوە هەڵوێستیان هەبێت. ئەگەر عێراق ڕازی بێت بە ڕيفراندۆمی سەربەخۆیی، دەوڵەتانی جیهان هیچ پاساوێکیان نامێنێت بۆ دژایەتیکردنی ڕيفراندۆمی سەربەخۆییی کوردستان.

سێیەم: Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ هەندێك دەوڵەت پرسی ڕيفراندۆمی کوردستان بە بابەتێکی ناوخۆیی تێ بگەن، هەربۆیە نایەنەوێت Ù„Û• کاروباری عێراق Ùˆ کوردستاندا دەستێوەردان بکەن.

چوارەم: Ù„Û• هەموو ئه‌Ùˆ خاڵانەی سەرەوە گرنگتر، پرسی ڕيفراندۆم بابەتێك نییە Ú©Û• Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• بێت بۆ ئاشتی Ùˆ ئاسایشی نێودەوڵەتی، بۆیە پێویست ناکات ئەنجومەنی ئاسایش، Ú©Û• ئەرکەکەی پاراستنی ئاشتی Ùˆ ئاسایشە، دەستێوەردان بکات. ئەگەر پرسەکە بوو بە هەڕەشەیەك بۆ ئاشتی Ùˆ ئاسایشی نێودەوڵەتی، ئەوا ئەنجومەنی ئاسایش Ú•Û†ÚµÛŒ خۆی دەگێڕێت. بە واتایەکی تر، بۆ هەندێك دەوڵەت، پرسی ڕيفراندۆم پرسێکی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• ئامێز نییە؛ پێویست بە کاردانەوە ناکات.

پێنجەم: لەوانەیە ئەم بێدەنگییەی هەندێك دەوڵەت، نیشانەی ڕازیبوون بێت بە ڕيفراندۆم؛ بێدەنگی، Ù„Û• ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکاندا واتای تایبەتی خۆی هەیە. دەوڵەتانی ئەندام Ù„Û• ئەنجومەنی ئاسایش، سێ بژاردەیان Ù„Û• کاتی دەنگدان هەیە: دەتوانن بڵێن "بەڵێ"ØŒ دەتوانن "دژ" بن، Ùˆ دەتوانن "بێدەنگ" بن. بێدەنگی، واتا دژی پرسەکە نییه‌ØŒ بەڵام لەبەرهۆیەکی تایبەت بە دەوڵەتەکە، بە "بەڵی" دەنگ نادات، یان نایه‌وێت پەیوەندیی خۆی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەوڵەتێکی دژ بخاتە مەترسییەوە. هێشتا پرسی سەربەخۆییی کوردستان نەکەوتۆتە ناو Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ دەنگدانی ئەنجومەنی ئاسایش، بەڵام Ú•Û†Ú˜ÛŽÙƒ Ù„Û• ڕۆژان، ئەگەر پرۆسەی ڕيفراندۆم Ùˆ سەربەخۆیی سەرکەوت، ئەوا ئامادەسازیی ديپلۆماسی پێویستە، بۆ بوونە ئەندام Ù„Û• نەتەوە یەکگرتووەکان.

Ø´Û•Ø´Û•Ù…: هەندێك دەوڵەت، Ù„Û• دەرەوەی ئەنجومەنی ئاسایش هەڵوێستی خۆیان ڕاگەیاندووە Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەكپارچەییی خاکی عێراقن. ئەم دەوڵەتانە، نەیانویستووە لەناوەوەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان هەمان هەڵوێست دووبارە بکەنەوە. شایەنی گوتنە، هەڵوێستوەرگرتن Ù„Û• دەرەوەی ئەنجومەنی ئاسایش، زۆر جیاوازە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەی لەناو ئەنجومەنی ئاسایش وه‌رده‌گیرێت. هەڵوێستی ناو کۆبوونەوەکانی ئەنجومەن بەهێزترن و، ئاراستەی دەوڵەتانی زلهێز Ùˆ نەتەوە یەکگرتووەکان دەکرێت. ئەو هەڵوێستەی Ú©Û• لەناو ئەنجومەنی ئاسایش ڕادەگەیەنرێت، بۆ مێژوو تۆمار دەکرێت و، هەر گۆڕانکارییەك Ù„Û•Ùˆ هەڵوێستە، کاریگەری ده‌كاته‌ سەر Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ ناوبانگی ئەو دەوڵەتە. لەوانەیە هەندێك دەوڵەت نەیانویستووە Ù„Û• Ù‡Û†ÚµÛŒ ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان دژایەتیی خۆیان بۆ ڕيفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان ڕابگەیەنن، Ù†Û•ÙˆÛ•Ùƒ Ú•Û†Ú˜ÛŽÙƒ دابێت Ùˆ ئەو وڵاتە دژە، شانبەشانی دەوڵەتی کوردستان، لەسەر یەك مێز Ù„Û• ژێر چەتری نەتەوە یەکگرتووەکان دابنیشنەوە. دەوڵەتان Ù¾ÛŽØ´ ئەوەی Ù„Û• ئەنجومەنی ئاسایشدا هەڵوێستیان هەبێت، بير Ù„Û• هەموو ئەگەرێك دەکەنەوە. لەوانەیە یەکێك Ù„Û• ئەگەرەکانی داهاتوو، بریتی بێت Ù„Û• بەئەندامبوونی کوردستان Ù„Û• نەتەوە یەکگرتووەکان.

 
 
« سێ وانە Ùˆ سێ پێشنياز دەربارەی ياداشتی لێکتێگەيشتنی نێوان هەرێمی کوردستان Ùˆ ئەمریکا
« ئاسمانی هەرێمی کوردستان؛ Ú†Û•Ú©ÛŽÚ©ÛŒ دووسەرە
« زێڕی سوور
« چۆنیەتیی دروستکردنی ڕووداوی ديپلۆماسی، لەسەر خاكی هەرێمی کوردستان
« بڕیاری (٢٢٩٩)ÛŒ ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان: پێناسەیەکی نوێ بۆ هەرێمی کوردستان؟
« ئامادەسازی بۆ دەوڵەتی خاك "داخراو"
« پەیوەندیی نێوان تاوانی نێودەوڵەتی Ùˆ دامەزراندنی دەوڵەت

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون