PÊNÛS
 
ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان 
     2017-07-31
شاڵاو عەبدولخالق محەمەد - هۆگر ئیبراهیم حەکیم

ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم و سەربەخۆییی کوردستان

"خوێندنەوەیەکی شیکاری- سیاسییە بۆ ئاییندەى دروستبوونی دەوڵەتی کوردستان بەپێی تیۆریی گەمە"

 

شاڵاو عەبدولخالق محەمەد، پسپۆر لە سیاسەت و وزە

هۆگر ئیبراهیم حەکیم، ماستەر لە زانستە سیاسییەکان

خستنەڕووی پرس (بەشی یەکەم)

Ù„Û• مێژووی نوێی کورددا بۆ یەکەمین جارە بەشێوەیەکی فەرمی، کوردستانیان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ ڕیفراندۆمێکی سەرتاسەرییەوە Ù„Û• باشووری کوردستان بانگەشە بۆ دروستبوونی دەوڵەت بکەن؛ Ú©Û• ئەمە هەموو دەروازە سیاسی Ùˆ ئابوورییەکان بە نادیاری بەسەر ئاییندەى کوردستان دەکاتەوە. هەموو ئەگەرەکان بە یەک ئاست Ùˆ بەیەک دووری، ئەگەری ڕوودانیان هەیە؛ Ù„Û• بەرامبەردا بۆ خوێندنەوەی ئەو داهاتووە، هەمیشە Ú•ÛŽÚ¯Û• زانستییەکان دەرەنجامى باشتر بەدەستەوە دەدەن. بۆ ئەم مەبەستە، پێویستمان بە تێگەیشتنە Ù„Û•Ùˆ گەمەکەرە سیاسی Ùˆ ئابوورییانەی Ú©Û• کاریگەرییان بەسەر ڕیفراندۆم Ùˆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستانەوە دەبێـت. Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û•ØŒ تیۆرییه‌Ú©ÛŒ سەرکەوتووە بۆ شیکردنەوەی ڕووداوە سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ سەربازییەکان، Ú©Û• Ù„Û• ئەگەری سەرکەوتن Ùˆ سەرنەکەوتنی ڕیفراندۆمدا ئەلتەرناتیڤی گونجاومان دەداتێ تا هەرێمی کوردستان Ù„Û•Ùˆ ڕووداو Ùˆ Ú¯Û•Ù…Û• ترسناکانەی Ú©Û• Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی دواى داعش دێنە ئاراوە، بە شکستوویی نەیەتە دەرەوە. کەواتە لێرەوە گرنگە بپرسین: ڕیفراندۆم دەرگه‌ÛŒ Ú† سیناریۆیەکمان بەسەردا دەکاتەوە؟ ئەو گۆڕەپانانە چین، Ú©Û• پێویستە Ú¯Û•Ù…Û•ÛŒ تێدا بکەین؟ لەسەر ئەو بنەمایە ئاییندەى پرۆسەی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان بەرەو Ú† ئاسۆیەک دەچێت؟ بۆ وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە پێویستمان بە شیکردنەوەیەکی بابەتی Ùˆ زانستییانە هەیە، ئەویش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û•ÙˆÛ•.

سەرەتایەکی پێویست بۆ تیۆریى گەمە

ژیانى ئێمە پێک هاتووە لە کۆمەڵێک پەیوەندی؛ ئەم پەیوەندییانە کۆمەڵێک یاسا بەڕێوەیان دەبەن، کە ئێمە بەو یاسانە دەڵێین "یاساکانى گەمە". هەندێک جار ڕێساکانى گەمە وامان لێ دەکەن کە هاریکاریى یەکتری بکەین بۆ دووربوونەوە لە دۆڕان. هەروەها لە هەندێک کاتى تردا، ئەوەمان بەسەر دەسەپێنێت کە کۆشش بکەین بۆ ئەوەى بردنەوە بەدەست بهێنین. گەمەکانى ژیان ئامانجیان بریتی نییە لە خۆشی و کاتبەسەربردن، هەروەها بە هیچ شێوەیەک گاڵتە ناناسێ، بەڵکوو بریتین لە گەمەى جددى. لەوانەیە لە هەندێکیان سەربکەوین و لە هەندێکیان بدۆڕێین، بەڵام بۆ ئەوەى کەوا شانسی بردنەومان زیاتر بێت و شانسی دۆڕانمان کەمتر بێت، ئەوا پێویستە لەسەرمان کەوا لە تیۆریى گەمە بکۆڵینەوە و شیی بکەینەوەو، لە ململانێ سیاسی و ئابوورییەکاندا سوودی لێ وەربگرین.

بەڵام سەرەتا بۆ گەڕانەوە بۆ سەرچاوەى تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û•ØŒ دەتوانین ئاماژە بەوە بکەین Ú©Û• Ù„Û• ساڵی 1944 لەسەر دەستی دوو زانای ئابووریناس بە ناوى "جون فون نیومان" Ùˆ "ئۆسکار مۆرگن شتیرن"ØŒ بنەما زانستییه‌كانی ئەم تیۆرییە دامەزرێنرا؛بە Ù‡Û†ÛŒ ئەم تیۆرییەوە کتێبێکیان نووسی Ù„Û• ژێر ناونیشانى  "تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û• Ùˆ ڕەفتاری ئابوورى"(The Theory of Games and Economic Behavior)

تیۆریى Ú¯Û•Ù…Û• Ù„Û•Ù…  کتێبەدا، زیاتر Ù„Û• بوارى ئابوورى بەکار هات Ùˆ شیکردنەوەى Ù¾ÛŽ کرا. ئەمە واى کرد بۆ ماوەیەک تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û• هەر Ù„Û• بوارى ئابووریدا بمێنێتەوە بەڵام دواتر Ù„Û• بوارەکانى تریش سوود Ù„Û•Ùˆ تیۆرییە وەرگیرا. بەڵام سەبارەت بە بوارى ئابوورى، Ù„Û• ساڵی 1994 هەر یەک Ù„Û• "جون فوربوس ناش" Ùˆ "ڕینارد سیلتین" Ùˆ "جۆن هارسانى"بە Ù‡Û†ÛŒ کارکردنیان لەسەر تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û•ØŒ خەڵاتى نۆبڵیان Ù„Û• بوارى ئابووریدا وەرگرت. بەڵام دواى ئەوەى Ú©Û• سوودێکى زۆری Ù„Û• بواری ئابووریدا Ù„ÛŽ بینرا، تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û• فراوان بوو و، بوارەکانى دیکەى ÙˆÛ•Ú© کۆمەڵایەتى، بیرکارى، ستراتیژی، سەربازى، سیاسی Ùˆ... توانییان Ù„Û• شیکردنەوەى بابەتەکانیاندا بەکارى بهێنن. ئەوەى ئێمە مەبەستمانە، چۆنێتیی بەکارهێنانى تیۆریی گەمەیە Ù„Û•Ùˆ ململانێ سیاسییە نێوخۆیی Ùˆ نێودەوڵەتییانەی Ú©Û• کار دەکاتە سەر ڕیفراندۆم Ùˆ پرۆسەى سەربەخۆییی کوردستان.

تیۆریی گەمە لە بواری زانستی سیاسیدا

بەگشتی لەناو واقعی سیاسیدا هەردوو Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بەرژەوندی Ùˆ هێز، بە خاڵی دروستبوونى ململانێ داندراون Ùˆ دادەنرێن. بۆ بەدیهێنانى ئامانجەکان Ù„Û• ململانێ سیاسی Ùˆ ئابوورییەکاندا، بەکارهێنانی هێز Ùˆ گەیشتن بە بەرژەوەندییەکان، هەمیشە ململانێ بە Ø´ÛŽÙˆÛ• جیاجیاکانى، تا دەگاتە بەرەنگاربوونەوە Ùˆ بەگژیەکداچوونى لایەنەکان، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌کانى یه‌کلاکردنەوە Ùˆ گەیشتن بە ئامانجەکان بوون؛ هەمیشەیش ئەم ململانێ Ùˆ بەرەنگاربوونەوانە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© ڕێسا Ùˆ پلانه‌وه‌ دەکرێن، Ú©Û• دەکرێت بە Ú©Û†ÛŒ هەموویان بڵێین کومەڵێک Ú¯Û•Ù…Û•Ù†.

ناساندنەکانى تیۆریی گەمە

"جۆن فۆن نیومان"ØŒ Ú©Û• زانایەکى هەنگارى-ئەمریکییە (1903 – 1956)ØŒ بەم شێوەیە پێناسەى تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û• دەکات: "شیکردنەوەیەکى بیرکارییانەیە بۆ بەرژەوەندییە دژبەیەکەکان بە مەبەستی دیاریکردنى باشترین Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ØŒ Ú©Û• بکرێت بۆ دانى بڕیاری پێویست لەناو بارودۆخێکی خواستراودا بگیرێتە بەر، Ú©Û• ببێتە Ù‡Û†ÛŒ گەیشتن بە ئامانجێکی ویستراو." Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ ئەم پێناسەیەوە، دەتوانین سێ بنەما بۆ تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û• دیاری بکەین Ú©Û• بریتین Ù„Û•:

بەرژوەندیی دژبەیەک، بڕیارى دروست لە کاتى گونجاو، گەیشتن بە ئامانجی خواستراو؛ کە هەموویان لەناو یەک هاوکێشەى بیرکاریدا بۆ گەیشتن بە کۆتاییی گەمەکە، پەیوەندیی ڕاستەوخۆ لە نێوانیاندا دروست دەبێت، بەڵام بە شێوەیەک کە لە بەرژوەندیی ئەو لایەنەدا بێت کە ئەو بنەمایانە لەناو هاوکێشەیەکی دروستدا ڕێک دەخات.

"ستیڤن برامز" Ù„Û• پێناسەى تیۆریی گەمەدا دەڵێت: "بریتییە Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© ڕێسا، Ú©Û• بەشدارن Ù„Û• دروستکردنی پەیوەندی Ù„Û• نێوان گەمەکەرەکاندا یاخود لایەنە پەیوەندارەکانى دەرەنجامەکان."  لێرەدا برامز زیاتر جەخت Ù„Û•ÙˆÛ• دەکاته‌وه‌ØŒ Ú©Û• پێویست بە بوونى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© ڕێسا هەیە Ú©Û• گەمەکەرەکان بەیەکەوە ببەستنەوە. ئەوەى ئێمە Ù„Û•Ùˆ پێناسایەدا تێبینیمان کرد، بریتییە Ù„Û• جیاکردنەوەى لایەنەکانى Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û•ØŒ Ú©Û• بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو کەسانەى Ú©Û• پەیوەندییان بە دەرەنجامى Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û•ÙˆÛ• هەیە ئەنجام دەدەن؛ جا لایەنەکە Ù„Û• پشت پەردەوە بێت، یاخود لایەنێک بێت Ú©Û• دەرەنجامى Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• بە باش Ùˆ خراپ، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەریى لەسەری هەبێت.

هەرێمی کوردستانى عێراق:

Ù„Û• واقعی Ù¾Ú• گرێوگۆڵی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ جیهانى Ù„Û• سەرەتاى سەدەى بیست Ùˆ یەکدا، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© گۆڕانکاریی گرنگ ڕووبەڕووی جیهان بووەوە؛ دیارترینیان دەرکەوتنى داعش Ùˆ گۆڕانکاریی جیۆپۆلیتیکى Ù„Û• ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست، Ú©Û• ئەمەیش بووە Ù‡Û†ÛŒ ژیانەوەى سەرلەنوێی ناوى خاکێک Ú©Û• Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت "کوردستان". ئەمەیش واى کرد Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ جیهانى، بەتایبەت وڵاتە زلهێزەکان، بە گرنگییەکی زیاترەوە Ù„Û• Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ هەرێمی کوردستان بڕوانن. هەرێم Ù„Û• یەکەیەکی فیدراڵییەوە، بووە ئەکتەر Ùˆ بکەرێک Ú©Û• جووڵەی نێودەوڵەتیی هەیە. هەر Ù„Û• پرۆسەی ئازادیی عێراقەوە تا ئێستا، هەرێمی کوردستان سەرەڕای ئەو هەموو ڕێگری Ùˆ ململانێ ناڕەوایانەى خراوەتە سەری، هەمیشە بە ئاراستەی پێشکەوتن هەنگاوی ناوە؛ سەرەڕای ئەوەی چەند دەرفەتێکیشی لەدەستداوە. کوردستانیان Ù„Û• هەموو قۆناغەکانى دوای نەمانى Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ بەعس، Ú•Û†ÚµÛŒ بنیاتنەریان Ù„Û• عێراقی فیدراڵدا هەبووە، بەڵام گەمەکەرەکانى حکوومەتی ناوەندیی فیدراڵ، بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ حکوومەتەکانى پێشووی عێراق Ùˆ دەوڵەتانی دراوسێی عێراقی عەرەبی، هەوڵیان بۆ بێهێزکردن Ùˆ سڕینەوەی سنوورە واقعییەکانى هەرێمی کوردستان داوە، Ú©Û• Ù„Û• دواى ساڵی 2003ÙˆÛ• تا ڕاددەیەک جێگیر بووە. دەتوانین بڵیین سەرهەڵدانی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش Ùˆ کۆتاییهاتنی، واى کرد سنووری جیۆپۆلیتیکی هەرێمی کوردستان بە گەڕانەوەی کەرکووک Ùˆ ناوچە جێناکۆکەکان بە شێوەیەکی سەربازی Ùˆ سیاسی، دووبارە دابڕێژرێتەوە؛ ئەمەیش ئەو نەخشەیەیە Ú©Û• ماوەی سەد ساڵە کوردستانیانى باشووری کوردستان Ù„Û• پێناویدا دەجەنگن Ùˆ قوربانییان داوە.

 Ù„Û• ساڵی 1991Û•ÙˆÛ• تا ئێستا، ئاراستەی گەمەکردنی هەرێمی کوردستان بەرەو جێگیرکردنی سیستەمی فیدراڵی بووە Ù„Û• عێراق. دەکرێت بڵێین کەوا ئەم فیدراڵییەتەى پەرلەمانى کوردستان جاڕی بۆ دا، Ù‡Û•Ù… Ù„Û• ڕووی یاسایییەوە Ù‡Û•Ù… Ù„Û• ڕووی سیاسییەوە گرفتی زۆری بۆ دروست کرا؛ چونکە ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ بنەماکانى دروستبوونى دەوڵەتى فیدراڵی، ئەوا بە شێوەیەکی گشتى دوو شێواز بۆ دروستکردنی دەوڵەتى فێدراڵی Ù‡Û•Ù†:

Ù¡- Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ چوونەپاڵیەکی چەند دەوڵەتێکی سەربەخۆ ودامەزراندنى دەوڵەتێکی فیدراڵی، ÙˆÛ•Ú© ئەوەی Ú©Û• Ù„Û• ئەمریکا، سویسرا، ئەڵمانیا Ùˆ ئوستراڵیا کراوە.

Ù¢- Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ گۆڕینی دەوڵەتێکی یەکبووی مەرکەزیی سادەوە بۆ بۆ دەوڵەتێکی پێکهاتووى نامەرکەزى Ù„Û• چەند یەکەیەکی سیاسیی جۆراوجۆر: ویلایەت، هەرێم؛ Ú©Û• هەریەکەیان سەربەخۆییی زاتیى خۆی هەبێت وەکوو ئەوەی Ù„Û• هیندستان، به‌ڕازیل، مەکسیک و، هەروەها مالیزیا ڕوویان داوە.

واتە: لە هەردوو شێوازەکەدا، بۆ دروستکردنی سیستەمی فیدراڵی، پێویست بە ویستی هەموو لایەنەکانی دەوڵەتەکە هەیە بۆ ئەوەی فیدراڵیزمی لەگەڵ دروست بکەى. بەڵام بە نسبەت کوردستانی عێراق، ئەوەبوو کە تاوەکوو 2003 ڕژێمی بەغدا دانى بەم فیدراڵییەتە نەنابوو. کەواتە ئەم فیدراڵییەتە تاوەکوو 2003، تەنیا ئامانجێکی یەکلایەنە بوو.

بەکورتی ئەوەی مەبەستمانە لێرەدا بیڵێین، ئەوەیە Ú©Û• قۆناغی دواى ڕاپەڕین Ùˆ Ú©Û†Ú•Û•ÙˆÛ• ملیۆنییەکەى بەهارى 1991ØŒ دامەزراندنى پەناگەى ئارام Ùˆ کشانەوەى دەزگه‌ کارگێڕییەکانى Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ بەغدا Ùˆ دامەزراندنى پەرلەمان Ùˆ حکوومەتى هەرێمی کوردستان Ùˆ جاڕدانى فیدراڵییەت، وەچەرخانێکی جۆری (نەوعی) بوو Ù„Û• کۆتاییی سەدەى پێشوودا بۆ Ú¯Û•Ù„ÛŒ کوردستان Ù„Û• ڕووی واقع Ùˆ ئامانجەوە. بەمەیش، دروشم Ùˆ ئامانجی لامەرکەزی Ùˆ ئۆتۆنۆمی، بە کارتۆنی Ùˆ ڕاستەقینە، وەلانرا و، فیدراڵییەت بوو بە دروشم Ùˆ ئامانجی ئەو قۆناغە. بەم پێیە هەرێمێک دروست بوو بە ناوى "هەرێمی کوردستانی عێراق"Ø› هەرچەندە de facto Ùˆ کیانێکی نیمچەسەربەخۆ بوو، بەڵام بە شێوەیەکی یاسایی دانى پێدا نەنرابوو. بەڵام دوای 2003 بە شێوەیەکی یاسایی Ùˆ سیاسی، ÙˆÛ•Ú© هەرێمێک Ù„Û• چوارچێوەی دەستووری هەمیشەییی عێراقدا ناسرا. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمەیش، دەبێ بڵێین Ú©Û• ئەم هەرێمەی ئێستا حکوومەتى هەرێمی کوردستان بەڕێوەی دەبات، سەرجەم خاکی کوردستانی عێراق نییە بەڵکوو بەشێکیەتی.

واقعی سیاسیی دواى 2003

دواى ڕووخانى Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سەددام حوسێن Ù„Û• 2003 Ùˆ دامەزراندنی حکوومەتی نوێی عێراق بەپێی دەستووری عێراقی 2005ØŒ Ú©Û• زۆربەى عێراقییەکان دەنگیان لەسەر دابوو، خاکی کوردستان Ù„Û•Ùˆ چوارچێوەیەدا ÙˆÛ•Ú© هەرێمێکی سیاسی Ùˆ یاسایی دانى پێدا نرا؛ Ú©Û• بە شێوەیەکی کارگێڕی Ùˆ دارایی Ù„Û• سێ پارێزگه‌ÛŒ سەرەکی پێکهاتبوو. لێرەوە هاووڵاتیانی هەرێمی کوردستان حکوومەت Ùˆ پەرلەمانێکی نوێیان لەسەر بنەماى دەستووری عێراقی نوێ دووبارە داڕشتەوە. Ù„Û• هەرسێ کابینە یەک Ù„Û• دواى یەکەکانى عێراق، کورد هاوبەشێکی بنەڕەتی بوو. تەنانەت Ù„Û• سەخترین قۆناغی ململانێی نێوان لایەنە عێراقییەکان، هەرێمی کوردستان Ú•Û†ÚµÛŒ ناوبژیکەری بینیوە. بەڵام بە گۆڕانی هاوسەنگیی هێز Ùˆ تێپەڕینی هەندێ Ù‡Û•Ù„ بەسەرماندا، هەڵوێستی حکوومەتی عێراق قۆناغ دواى قۆناغ بەرامبەر کوردستان خراپتر بوو؛ هەموو پرەنسیپە دەستوورییەکان Ù¾ÛŽØ´ÛŽÙ„ کران Ùˆ هەوڵەکانى حکوومەتی عێراق Ù„Û• پەراوێزکردنی هەرێم چڕتر بووەوە. ئەم گۆڕانکارییە ڕیشەیییە، واى کرد هەرێمی کوردستان بیر Ù„Û• بژاردەى دیکە بکاتەوە Ùˆ گوتاری چەسپاندنی فیدراڵی بەجێ بهێڵێ.

گوتاری سەربەخۆیی، کە ڕیفراندۆم یەکەمین هەنگاویەتی، دواى شکستی سیاسییانەى سیستەمی فیدراڵیی عێراق و نەمانى هاوبەشی لەنێوان پێکهاتەکان، بووە گوتاری هەرێمی کوردستان. ئەم گوتارە هەرێم دەخاتە نێو چەندین گەمەی سیاسییەوە، کە ئاماژەکانى گەمە لە ئێستاوە بەڕوونی دیارن. کەواتە ڕیفراندۆم جگە لەوەی هەنگاوێکی پێویستە، لە هەمان کاتدا جووڵەیەکی پێویستە بۆ ئەوەی ئاراستەی گەمەکە بەڕوونی بە لایەنەکانى بەرامبەر بگوترێ. بەڵام لەبەرامبەر ئەمانەدا واقع و هەڵوێستی لایەنە عێراقی و هەرێمییەکان پێش ڕیفراندۆم، ئاماژەیەکن بۆ ئەوەی بیر لە چەندین ئەگەر بۆ پرسی سەربەخۆیی بکەینەوە، کە هەر یەکێ لەو ئەگەرانە کۆمەڵێک ڕێسا بەڕێوەی دەبات کە هەرێم دەخاتە نێو گەمەیەکی سیاسیی نوێوە. ئەو گەمە سیاسییە، دواى ڕیفراندۆم و هەنگاوەکانى دیکەى سەربەخۆیی، دەچنە قۆناغێکی پێشکەوتووتر؛ بۆیە وردبینی لە داڕشتنی سیاسەت و خوێندنەوەی ڕەهەندەکانى گەمەکە، لە ئەرکە لەپێشینەکانى ئەو قۆناغەیە. بەلایەنی کەمەوە، دەبێ دیدگەیەکی ڕوونمان هەبێ بۆ گەمەکەرە سیاسییەکانى ئەو قۆناغانە، بەتایبەت ئەوانەی جووڵەکانیان کاریگەریی لەسەر ئاراستەی گەمەکە هەی.

واقعی یاسایی (de jura)ی هەرێمی فیدراڵی کوردستان:

ئەگەری دروستبوونى هەرێمێک، یان یەکەیەکی سیاسی، بە مەرجێک دانپێدانانی یاساییی هەبێت Ùˆ نێوخۆیی بێت، ئەوا پێویستە ئەم دانپێدانانە Ù„Û• لایەن حکوومەتى ناوەندییەوە بێت؛ ئەگەریش کیانێکی سیاسیی سەربەخۆ بێت لەسەر ئاستى نێودەوڵەتی، ئەوا پێویستیی بە دانپێدانانێکی یاساییی نێودەوڵەتییە. ئەوەی جێگەى سەرنجدانە، ئه‌وه‌یه‌ کەوا هەرێمی کوردستان بە چەند قۆناغێکدا تێ پەڕیوە تاوەکوو گەیشتووه‌ بە دانپێدانانێکی دەستوورى Ùˆ یاسایی. سەرەتا هەرچەندە Ù„Û• 4-10-1992 پەرلەمانى هەڵبژێردراوى کوردستان یەکلایەنە جاڕى فیدراڵییەتى دا، بەڵام Ù„Û• ڕووی یاسایییەوە ئەم هەرێمە فیدراڵییە، Ù†Û• Ù„Û• لایەن حکوومەتى ناوەندییه‌وه‌ بوو، Ù†Û• Ù„Û• لایەن دەوڵەتانى جیهان دانی پێدا نرا. بۆیە دەتوانین بڵێین ئەم دیاریکردنەی چوارچێوە یاسایییە بۆ مانەوە Ù„Û• چوارچێوەى دەوڵەتى عێراق، تەنیا دروشمێک بوو Ú©Û• ÙˆÛ•Ú© ئامانج کارى بۆ دەکرا.

هەرچەندە زۆربەى بیرمەندەکانی زانستی سیاسی، وەکوو: ڕۆسۆ، مۆنتسکیو، ئارون، برۆدوا، سیڵ و... سەرنجیان داوەتە فیدراڵیزم و، بە ستایش و هۆگرییەوە بەرەو ئەم سیستەمە چوونە و، فیدراڵیزمیان وەک بناغەیەک بۆ ئاشتى و ڕێککەوتنێکی نوێی هاووڵاتیان و ئامرازی ئاشتکردنەوەى دەوڵەت لەگەڵ ئازادیی مرۆڤ سەیر کردووە، هەروەها بیرمەندەکانى زانستى سیاسی، فیدراڵیزمیان تەنیا بە سیستەمى بەڕێوەبردنى دەوڵەت دانەناوە، بەڵکوو لەم باوەڕەدابوون کە پرەنسیپە فیدراڵییەکان هاوسەنگییەک لە نێوان یەکێتی و هەمەڕەنگیدا دروست دەکەن.

بەڵام سەرەڕای ئەم جەختکردنەوەی زانایانی بواری یاسایی Ùˆ سیاسی لەسەر پێویستیی بنیاتنانی سیستەمێکی فیدراڵی Ù„Û•Ùˆ دەوڵەتانەى Ú©Û• پێکهاتەى جیاوازى تێدایە، Ù„Û• ڕووی نەتەوە، یان فرەئایین،  یان فرەئیتنییەوە، بەڵام دروستبوونى ئەم واقعە یاسایییەی هەرێمی کوردستانی عێراق Ùˆ ئەو دروشمەى کەوا هەرێمێکی فیدراڵی بێت، بەم شێوەیەی خۆی مایەوە. ئێستا هەموو ململانێکانى حکوومەتی فیدراڵی بەرامبەر هەرێمی کوردستان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ پەرلەمانێکی ناتەندروستەوە بەرگێکی یاساییی بەبەردا کراوە؛ ئەمەیش دۆخێکی یاساییی دروست کردووە Ú©Û• پێچەوانەى ئەو پرەنسیپە دەستوورییانەن Ú©Û• عێراقییەکان شانازیی Ù¾ÛŽÙˆÛ• دەکەن. یاسای بوودجە Ùˆ یاسای نەوت Ùˆ گاز Ùˆ یاسای حەشدی شەعبی، باشترین ئەو نموونانەن بۆ جموجۆڵی لایەنە عێراقییەکان‌ دژی هەرێمی کوردستان Ùˆ نەهێشتنی هاوبەشی Ù„Û• حوکمدا. مانەوەی سیستەمی فیدراڵی Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ دەقە مردووەکانى دەستوورێکی پەراوێزخراودا، گوتاری یاساییی هەرێمی کوردستانی، Ù„Û• فیدراڵییەتەوە Ú¯Û†Ú•ÛŒ بۆ سەربەخۆیی؛ ئەمەیش بەپێی فەرمانی سەرۆکایەتیی هەرێم بووە.

ڕیفراندۆم لە هاوکێشە بیرکارییەکانی تیۆریی گەمەدا

بەپێی واقعی نوێ، سروشتی Ú¯Û•Ù…Û• سیاسی Ùˆ یاسایییەکانیش گۆڕانکاریی بەسەردا هاتووە؛ Ù„Û• گەمەیەکی لۆکاڵی لەسەر فیدراڵیزم Ùˆ دەسەڵاتی هەرێمە فیدراڵییەکان، بۆ گەمەیەکی نێودەوڵەتی لەسەر پرەنسیپی مافی گەلان بۆ سەربەخۆبوون Ùˆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆ. بۆیە Ù„Û• گۆڕانی سروشتی Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û•ØŒ ئەم جارە ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکان بە شێوەیەکی ڕوونتر دێنە گۆڕەپانەوە. Ù„Û• بری ئەوەی ÙˆÛ•Ú© قۆناغەکانى پێشوو Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ جەنگی لەجیاتییەوە (به‌وه‌كاله‌ت- proxy war) ئەجێنداى خۆیان جێبەجێ بکەن، ئەم جارەیان ڕاشکاوانەتر بەرنامە سیاسییەکانى خۆیان دەخەنە Ù†ÛŽÙˆ Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û•Ø› بەو پێیەی دروستبوونی دەوڵەت ئەوەنده‌ÛŒ ڕووداوێکی نێودەوڵەتییه‌ØŒ ئەوەندە ڕووداوێکی لۆکاڵی ناوخۆی وڵاتان نییە. بۆیە ئەو گفتوگۆ Ùˆ گەمەیه‌ÛŒ Ú©Û• دروست دەبێت، بەشێکی زۆری لەسەر ئاستی ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکان دەبێت. گەر بمانەوێ بابەتی ڕیفراندۆم Ùˆ پرسی سەربەخۆییی کوردستان بخەینە Ù†ÛŽÙˆ هاوکێشە بیرکارییەکانی تیۆریی Ú¯Û•Ù…Û•ÙˆÛ•ØŒ دەبێ Ù„Û• بنەماکانی ئەو تیۆرییەوە سەیری پرسەکان بکەین. گرنگترین ئەو بنەمایانە بریتین Ù„Û•:

Ù¡- بەرژەوەندیی دژبەیەک: ڕاگەیاندنی ئەنجامدانى ڕیفراندۆم گرنگترین کار Ú©Û• کردبێتی، بریتی بووە Ù„Û• دەرخستنی ئاستی جیاوازی بەرژەوەندییەکان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەکتر. پێکدادانى ئەو بەرژەوەندییانە، Ù„Û• نزمترین ئاستیدا Ù„Û•Ùˆ لێدوان Ùˆ هەڵوێستانە دەردەکەوێت Ú©Û• لایەنەکانی پەیوەندیدار بە Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• ڕایان گەیاندووە. بەڵام گرنگترین کار Ú©Û• کوردستان بیکات، ئەوەیە كه‌ بەرنامەی خۆی لەسەر بەرژەوەندییە باڵاکانى خۆی دابڕێژێ و، ئەو بەرژەوەندییە Ù„Û• گوتار Ùˆ هەڵوێستەکان ڕەنگدانەوەی هەبێت. Ù„Û• بەرامبەر ئەمەدا چەندین بەرژەوەندی هەن، Ú©Û• بەهەموو هێزەوە ڕووبەڕووی ئەمە دەوەستنەوە. هەندێ Ù„Û•Ùˆ بەرژەوەندییانە لەلایەن ئەکتەرە نێوخۆیییەکانه‌وه‌ بەرجەستە دەبن، Ú©Û• بەرژەوەندیی لۆکاڵین؛ بەشێکی دیکەی بەرژەوەندییەکان Ù„Û• لایەن هەندێ ئەکتەری نێودەوڵەتییەوە نوێنەرایەتی دەکرێن. پێکدادانی بەرژەوەندییەکان یەکێک Ù„Û• بنەما بنەڕەتییەکانى Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• دەبێت.

Ù¢- بڕیاری دروست لەکاتى گونجاو: بەشێکی Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û•ØŒ پەیوەستە بەو بڕیارانەى لایەنەکانی Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• دەیدەن. بەو پێیەى هەرێمی کوردستان بزوێنەری سەرەکیی گەمەکانە، بۆیە ئەو بڕیارانەی هەرێمی کوردستان دەیدات، کاریگەریی بنەڕەتییان لەسەر ئاست Ùˆ ئاراستەی ڕووداوەکان دەبێت. بڕیاردان لەسەر ئەنجامدانی ڕیفراندۆم Ù„Û• 25-9ØŒ یەکێک Ù„Û•Ùˆ بڕیارانەیە Ú©Û• Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ هەڵوێستی گەمەکەرەکانی گۆڕیوە. هەموو جووڵەی لایەنەکانى دیکە، لەدواى ئەو خاڵەوە دەست Ù¾ÛŽ دەکات. کەواتە Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ بڕیار Ùˆ کاتى بڕیار، کاریگەریی زۆریان لەسەر دەرەنجامەکانى Ú¯Û•Ù…Û•Ú©Û• هەیە. لێرەوە دەگەینە ئەو خاڵەی Ú©Û• بڵێین جگە Ù„Û• گرنگیی بڕیاردان، کاتى بڕیاردانیش گرنگیی خۆی هەیە و، کاریگەری ده‌خاته‌ سەر هەڵوێستی گەمەکەرەکان. ئێستا Ú©Û• بڕیاری ئەنجامدانی ڕیفراندۆم دراوە، پاشەکشەنەکردن Ù„Û•Ùˆ بڕیارە فاکتەری سەرکەوتنی بڕیارەکەیە؛ بەڵام قۆناغی دیکەیشمان Ù„Û•Ù¾ÛŽØ´Û•ØŒ Ú©Û• پێویستە بڕیاری گونجاو Ù„Û• کاتى گونجاو بدرێت.

Ù£- گەیشتن بە ئامانجی خواستراو: دەبێ ڕای گشتیی ناوخۆی کوردستان بە شێوەیەک ئاراستە بکرێت Ú©Û• ڕیفراندۆم ئامانجەکە نییە، چونکە ئاسانترین کارێک Ù„Û•Ùˆ Ú•ÛŽÚ•Û•ÙˆÛ• بتوانین ئەنجامی بدەین، ڕیفراندۆمە. ئەرکی قورسی هەرێمی کوردستان، دواى ڕیفراندۆم دەست Ù¾ÛŽ دەکات. ڕیفراندۆم ئامرازێکی جووڵێنەرە بۆ سەربەخۆیی؛ بۆیە دەبێ ئامانجی سەرەکی، بریتی بێت Ù„Û• سەربەخۆیی Ùˆ دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستان. Ù„Û• بەرامبەردا لایەنەکانى دیکەیش Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© ئامانجی دوور Ùˆ نزیکیان هەیە؛ تێگەیشتن Ù„Û• ئامانجی لایەنی بەرامبەر Ùˆ کارکردن بۆ سەرخستنی ئامانجەکانی، خۆی یەکێک Ù„Û• بنەڕه‌تیترین ئەرکەکانی قۆناغی دواى ڕیفراندۆم دەبێت. لایەنە نێوخۆیییەکانی عێراق دوو ئامانجیان هەیە: یەکەمیان ڕێگریکردنە Ù„Û• هەرێمی کوردستان؛ دووەمیش دروستکردنی عێراقێکە بەپێی ئارەزووە تائیفییەکانی خۆیان. هەروەها لایەنە دەرەکییەکان بەپێی Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ خۆیان ئامانجی جیاوازیان هەیە: بەشێکی پەیوەستە بەو ترسەی ئەوان Ù„Û• دۆخی ناوخۆییی خۆیان هەیە؛ بەشێکیش پەیوەستە بە ڕێگریکردن Ù„Û• گۆڕانکاریی ڕیشەیی Ù„Û• جیۆپۆلیتیکی ناوچەکە.

 

 
 
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان (بەشی سێیه‌م)
« ئەگەرەکانى سەرکەوتنی ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆییی کوردستان (بەشی چوارەم)
« باشووری کوردستان لەنێوان گوشارە هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتییەکاندا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون