PÊNÛS
 
پرسی دیاریكردنی چاره‌نووس Ùˆ ستراتیژیی باڵای ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی كوردستان  
     2017-07-29
پەرویز ڕەحیم

پرسی دیاریكردنی چاره‌نووس Ùˆ ستراتیژیی باڵای ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی كوردستان

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/مامۆستای زانسته ‌سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

دوای دیاریكردنی Ú•Û†Ú˜ÛŒ ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی له‌ هه‌رێمی كوردستان، مشتومڕێكی زۆر له ‌لایه‌Ù† لایه‌نگران Ùˆ دژبه‌رانی ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆمی Ù„ÛŽ كه‌وتۆته‌وه‌. جیا له‌وه‌ÛŒ كه‌ هیچ كه‌س Ùˆ لایه‌Ù†ÛŽÙƒ ناتوانێت، له‌ژێر هه‌ر پاساوێك بێت ئیراده‌ Ùˆ ویست Ùˆ مافی نه‌ته‌وه‌یه‌Ùƒ بۆ دیاریكردنی چاره‌نووسی پشتگوێ بخات، به‌ڵام ئه‌رگیومێنتی ئه‌Ùˆ لایه‌نانه‌ÛŒ كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕیفراندۆم نین زیاتر له‌ دوو ته‌وه‌ردا ده‌خولێته‌وه‌ كه‌ یه‌كه‌میان بریتییه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ كاته‌كه‌ÛŒ به‌ گونجاو نازانن و، دووه‌میان ئه‌وه‌یه‌ كه‌  Ø¨Ù‡‌بڕوای ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ØŒ پێویسته‌ ئه‌وله‌وییه‌ت بدرێته‌ پرس Ùˆ بابه‌ته‌كانی تری ناوخۆییی تایبه‌ت، وه‌كوو: شێواز Ùˆ چۆنێتیی حوكمڕانی، یاسا، دیموكراسی Ùˆ دادپه‌روه‌ری Ùˆ هتد. به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ لێره‌دا له ‌ڕووی زانستی سیاسییه‌وه‌ گرنگه‌ØŒ ڕوونكردنه‌وه‌ Ùˆ جیاكردنه‌وه‌ÛŒ سنووری پرسه‌ ئاسایی Ùˆ سیاسی Ùˆ ...ØŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سنووری پرسه‌ نائاسایی یاخود ئاسایشییه‌كانه‌.

 Ø¨Ù‡‌Ù… مانایه‌ كه‌ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌Ùƒ بۆ دابینكردن Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی ئه‌Ùˆ بوار Ùˆ ده‌رفه‌تانه‌ÛŒ كه‌ ده‌كه‌ونه‌ ناو چوارچێوه‌ÛŒ پرسه‌ سیاسییه‌ ئاسایییه‌كان یاخود‌ ڕۆژانه‌كان، پێویستیی به‌ Ú•Ù‡‌خساندنی هه‌لومه‌‌رج Ùˆ بارودۆخێكه‌ كه‌ تیایدا ئه‌Ù… پرسانه‌ÛŒ كه به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ سروشتی،‌ ته‌ژین له‌ ناكۆكی Ùˆ جیاوازیی بیڕورا، هه‌ر له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌ÛŒ سیاسه‌تی ئاساییدا بمێننه‌وه‌ و، ئه‌مه‌یش ناكرێت تا ئه‌Ùˆ كاته‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه‌ ستراتیژییه‌ÙƒÛŒ بۆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی خۆی نه‌بێت كه‌ ئه‌Ùˆ هه‌لومه‌رج Ùˆ بارودۆخه‌ پێناسه‌ ده‌كات Ùˆ ده‌پارێزێت.

لێره‌وه‌ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ù… چوارچێوه‌ Ùˆ هه‌لومه‌رجه سیاسییه‌‌ دابین Ùˆ ده‌سته‌به‌ر ده‌كات، هه‌بوونی سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یییه‌ له‌ چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ سیاسیدا، كه‌ له‌ ساده‌ترین پێناسه‌دا ناوی "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت‌"Ù‡‌. بۆیه‌ هه‌ر هه‌نگاوێك بۆ به‌ده‌ستهێنانی ئه‌Ù… سه‌روه‌رییه‌ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كییه‌یش، ده‌كه‌وێته‌ چوارچێوه‌ÛŒ سیاسه‌ته‌ باڵا یاخود ئاسایشییه‌كان. بۆیه‌ دیاریكردنی چاره‌نووس، به‌ ناوه‌رۆكی ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی داده‌ندرێت.

 Ù„Ù‡‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین كه‌ تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر هه‌ستیاری Ùˆ گرنگیی ئه‌Ù… بوار Ùˆ هه‌نگاوه‌ له‌ سه‌روو هه‌موو مشتومڕ Ùˆ ئه‌رگیومێنته‌كان ده‌رباره‌ÛŒ ئه‌وله‌وییه‌تی پرسه‌كانی بواری سیاسه‌تی ئاسایی. چونكه‌ پاراستنی بوونی تاك/نه‌ته‌وه‌ له‌ لایه‌Ùƒ ئه‌وله‌وییه‌تی ئاسایشی تاك/نه‌ته‌وه‌یییه‌‌ و، له‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئاسایشی بوونناسانه‌دا مانا وه‌رده‌گرێت Ùˆ پێناسه‌ ده‌كرێت. بۆیه‌ پڕسیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی كورد چییه‌ و، ستراتیژیی ده‌سته‌به‌ركردن Ùˆ پاراستنی ئه‌Ù… ئاسایشه‌ Ú† په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ به‌ پرسی ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیییه‌وه‌ هه‌یه‌ØŸ

ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی

Ú†Ù‡‌مكی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی، Ú†Ù‡‌مكێكی مۆدێرنه‌ Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سه‌رهه‌ڵدانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌ته‌وه‌ییدا سه‌ریهه‌ڵداوه‌. هه‌رچه‌نده‌ خودی Ú†Ù‡‌مكی ئاسایش مێژوویه‌ÙƒÛŒ دوورودرێژی به‌ قه‌ده‌ر مێژووی مرۆڤایه‌تی‌ هه‌یه‌ و، په‌یوه‌ندیی به‌ بوون Ùˆ مانه‌وه‌ÛŒ مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام Ú†Ù‡‌مكی ئاسایش به‌ دروستبوونی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ناسنامه‌ جیاجیاكانی مرۆڤ، هه‌روه‌ها ئاڵۆزیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان Ùˆ پێداویستییه‌كانی تاك Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ گۆڕانی به‌سه‌رداهات و، ئاسایشی ناسنامه‌ Ùˆ ئه‌Ùˆ دیارده‌ Ùˆ دامه‌زراوانه‌یشی كه‌ ئه‌ركی پاراستنی ئه‌Ùˆ ناسنامه‌ Ùˆ بوونه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه ‌(وه‌كوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت) ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆ، بوو به‌ ناوه‌Ú•Û†Ùƒ Ùˆ بابه‌تی ئاسایش. به‌Ù… پێیه‌یش، به‌ دروستبوونی نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ بۆ به‌رده‌وامی Ùˆ مانه‌وه‌ له‌ڕووی ماددی (فیزیكی) Ùˆ مانایییه‌وه (به‌هایی Ùˆ ناسنامه‌یی)ØŒ‌ پێویستیی داڕشتنی ڕێوشوێن Ùˆ میكانیزمه‌كانی پاراستنی ئاسایش له‌ چوارچێوه‌یه‌كدا به‌ ناوی ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا هێنایه‌ ئاراوه‌.

لێره‌ به‌دواوه‌ بێجگه‌ له‌ پرسه‌ ماددییه‌كان، پرسه‌ به‌هایی Ùˆ ناسنامه‌یییه‌كانیش وه‌كوو ئاسایشی بوونناسانه‌ÛŒ مرۆڤ Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان‌ هاتنه‌ Ù†ÛŽÙˆ بازنه‌ Ùˆ بواری ئاسایشییه‌وه‌. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، Ú†Ù‡‌مكی ئاسایش په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ توندوتۆڵی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئاشتی Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ په‌ره‌پێدان Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندن Ùˆ خۆشگوزه‌رانی Ùˆ هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵات Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ سیاسه‌ت Ùˆ ... په‌یدا كردووه‌.

له‌Ù… بارودۆخه‌دا ئاسایش ته‌نیا نه‌بوونی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسیی ده‌ره‌ÙƒÛŒ نییه‌ØŒ به‌ڵكوو بنیاتنانی هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتدارێتی Ùˆ به‌توانابوون له‌ بواره‌ جۆراوجۆره‌كاندا، ده‌بێته‌ Ú¯Ù‡‌وهه‌ری ئاسایشی مۆدێرن له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا. ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیش به‌ Ú†Ù‡‌مكی "سه‌روه‌ری"ØŒ له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیدا مانا په‌یدا ده‌كات، كه‌ به‌مانای ده‌سه‌ڵاتدارێتیی باڵا Ùˆ حاشاهه‌ڵنه‌گره‌ له‌ ناوخۆ و، سه‌ربه‌خۆیییه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان‌ له‌ ئاستی ده‌ره‌كیدا. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ مافی قۆرخكراوی به‌كارهێنانی یاساییی توندوتیژی یاخود هێزی Ú•Ù‡‌وا Ùˆ یاسایی بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، له‌ چوارچێوه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌مكی "سه‌روه‌ری"دا مانا په‌یدا ده‌كات. به‌Ù… پێیه‌ كاتێك ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ئه‌Ù… تایبه‌تمه‌ندییه‌ÛŒ نه‌بێت، ئه‌وه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر مه‌ترسیی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ده‌ره‌كییشی له‌سه‌ر نه‌بێت، ناتوانین باس له‌ بوونی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ خاوه‌Ù† ئاسایش بكه‌ین.

له‌Ù… نێوه‌نده‌یشدا هه‌ÙˆÚµÛŒ به‌ده‌ستهێنان Ùˆ پاراستن Ùˆ به‌رفراوانكردن Ùˆ په‌ره‌پێدانی هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یی، ده‌بێته‌ باڵاترین ئامانج Ùˆ ناوه‌رۆكی Ú†Ù‡‌مكی ئاسایش به‌ مانا مۆدێڕنه‌كه‌ی، كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ له‌ گوتاری مۆدێرنی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییدا بێجگه‌ له‌ نه‌بوونی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسیی ده‌ره‌كی، Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ ئاستێكی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یی له‌ هه‌ستكردن به‌ ئاسایش Ùˆ متمانه‌ له‌ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌ده‌ستهێنانی هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وه‌یی، ده‌بێته‌ ئه‌وله‌وییه‌تی داڕشتنی ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی هه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك.

بۆیه‌ لێره‌وه‌ خودی "ده‌Ùˆ‌ÚµÙ‡‌ت"ØŒ بۆ "نه‌ته‌وه‌ بێده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كان" ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسیی ماددی Ùˆ ناسنامه‌یی Ùˆ به‌هایی، چونكه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ئه‌ركی پاراستن Ùˆ داڕشتنی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی هه‌یه‌ و، له‌كاتێكدا به‌ مانا گشتییه‌كه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك دیموكراتیك نه‌بێت Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئه‌Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه‌ نه‌بێت كه‌ له‌چوارچێوه‌یدا ده‌ژیت، ئه‌وه‌ خودی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ ئاسایشییه‌وه،‌ ده‌بێته‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ بوونناسانه‌ÛŒ ئاسایشی بۆ نه‌ته‌وه‌ بێده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كه‌. بۆیه‌ ئه‌وله‌وییه‌ت Ùˆ ئه‌ركی سه‌ره‌كیی ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی هه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ك، ڕزگاربوونه‌ له‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌كان له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌ده‌ستهێنانی هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتدارێتیی Ú•Ù‡‌وا‌ كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌ییدا له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌ته‌وه‌ییدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. بۆ كوردیش له‌Ù… قۆناغه‌دا Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌زموونه‌ مێژوویییه‌كانی، ئه‌Ù… هه‌نگاوه‌ÛŒ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییدا مانا په‌یدا ده‌كات Ùˆ خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كرێت.

ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی

به‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی داڕشتنی ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی به‌ سێ قۆناغدا تێپه‌Ú• ده‌بێت:

  1. قۆناغی یه‌كه‌Ù… بریتییه‌ له‌ پێناسه‌كردن Ùˆ ده‌ستنیشانكردن و، هه‌روه‌ها به‌رجه‌سته‌كردنی سنووره‌كانی "ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی‌" Ùˆ "به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی" Ùˆ "به‌ها نه‌ته‌وه‌یییه‌كان".
  2. قۆناغی دووه‌Ù… بریتییه‌ له‌ ده‌ستنیشانكردنی ئه‌Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییانه‌ÛŒ سه‌ر ئه‌Ù… سێ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ÛŒ داڕشتنی ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی.
  3. قۆناغی سێیه‌Ù… بریتییه‌ له‌ دیاریكردن Ùˆ ته‌رخانكردنی ئه‌Ùˆ ڕێوشوین Ùˆ سه‌رچاوه‌ Ùˆ  ئامراز Ùˆ یاسا Ùˆ به‌گشتی میكانیزمانه‌ÛŒ كه‌ بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌كانی سه‌ر بوار Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ پووچه‌ڵكردنه‌وه‌یان داده‌ندرێت.

به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی "به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی"ØŒ بریتییه‌ له‌ پاراستنی ئه‌زموونی مێژوویی‌ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جوگرافیایی‌ Ùˆ سه‌رچاوه‌ÛŒ‌ مرۆیی Ùˆ توانا ماددییه‌كان Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌كانی هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتدارێتی، كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ كه‌لتووری گشتی Ùˆ سیاسیدا پێناسه‌ ده‌كرێت. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÛŒ دیكه‌وه‌ به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی، كۆمه‌ÚµÙ‡‌ ئامانجێكه‌ كه‌ هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی هه‌ÙˆÚµÛŒ به‌ده‌ستهێنان Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردن Ùˆ پاراستنی ده‌دات كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌مكی"چاكه‌ÛŒ گشتی"دا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت.

هه‌روه‌ها "ناسنامه‌"ØŒ ئه‌Ùˆ بنیات Ùˆ پێكهاته‌ Ùˆ چوارچێوه‌ مانایییه‌یه‌ كه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ تاكه‌كان خۆیانی پێده‌ناسێنن Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتری په‌یوه‌ندی ده‌كه‌Ù† و، له‌تاكه‌كانی تر جیایان ده‌كاته‌وه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ "به‌هاكان"ÛŒ هه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ك، ئه‌Ùˆ بنه‌ما Ùˆ بنچینه‌ Ùˆ Ù¾Ú•Ù‡‌نسیپانه‌Ù† كه تاكه‌كان‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ùˆ پێوه‌ڕانه‌ Ú•Ù‡‌فتار ده‌كه‌Ù† Ùˆ ته‌نانه‌ت دادوه‌ری Ùˆ هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ Ú•Ù‡‌فتاره‌كانیش ده‌كه‌Ù†.

 ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌مانه‌یش له‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی نه‌ته‌وه‌وه‌ØŒ ده‌بنه‌ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ به‌ها Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌Ùƒ كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییدا به‌Ù¾ÛŽÛŒ ستراتیژییه‌ÙƒÛŒ تایبه‌ت پارێزگارییان Ù„ÛŽ ده‌كرێت Ùˆ ده‌پارێزرێن و، یاخود لانی كه‌Ù… به‌فه‌رمی ده‌ناسرێن Ùˆ ڕێزیان Ù„ÛŽ ده‌گیرێت. به‌گشتی له‌ ئه‌نجامی پرۆسه‌ÛŒ كارلێكێكی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ له‌نێوان ده‌سه‌ڵاتی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ده‌نیدا (به‌ واتا فره‌Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كه‌ÛŒ)ØŒ ئه‌وه‌ ده‌ستنیشان ده‌كرێت كه‌ ناسنامه‌ Ùˆ به‌ها نه‌ته‌وه‌یییه‌كان و، هه‌روه‌ها به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی چییه‌ Ùˆ كامانه‌Ù†.

 Ø¨Ù‡‌ڵام پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكدا ئه‌Ù… ته‌عامول Ùˆ كارلێكه‌ مۆدێرنه‌ دیموكراسییه‌ له‌ ئارادا نه‌بێت و، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كه‌ نوێنه‌ری پێكهاته Ùˆ ناسنامه‌‌ نه‌ته‌وه‌یی/ نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی سنووری ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ نه‌بێت، ئه‌Ùˆ كاته‌ ئه‌Ù… ستراتیژییه‌ Ú†Û†Ù† دادڕێژرێت و، ئایا ئه‌Ùˆ ستراتیژییه‌ كه‌ له ‌لایه‌Ù† ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ داڕێژراوه‌ بریتییه‌ له‌ ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه‌ØŸ بۆ نموونه ‌كورد له‌ عێراق یاخود پارچه‌كانی دیكه‌ÛŒ كوردستان؟ خستنه‌ڕووی‌ ئه‌Ù… پرسه‌یش بۆ بابه‌تێكی دیكه‌ÛŒ گرنگ ڕاكێشمان ده‌كات، كه پێویسته‌ ئه‌مه‌ ده‌ستنیشان بكرێت كه‌‌ "سه‌رچاوه‌ÛŒ ئاسایش"ÛŒ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان چییه‌ Ùˆ كێیه‌ØŸ

سه‌رچاوه‌ÛŒ ئاسایش

پێشووتر ته‌نیا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یییان داده‌ڕشت. به‌مانایه‌ÙƒÛŒ تر، جاران ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت سه‌رچاوه‌ÛŒ‌ ئاسایش بوو، به‌ڵام به‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكارییه‌ جۆراوجۆره‌كان له‌ كۆتاییی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، ئه‌وه‌ له‌پاڵ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا تاك/كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌سه‌رچاوه‌ÛŒ ئاسایشی داده‌ندرێت. بۆیه‌ له‌ بونیادی سیاسی Ùˆ ناسنامه‌ییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای جیاكاریی ناسنامه‌یی_نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینی Ùˆ...) داندرابێت، ئه‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت سه‌رچاوه‌ÛŒ ئاسایشییه‌ ته‌نیا بۆ ئه‌Ùˆ پێكهاته‌ Ùˆ ناسنامه‌یه‌ÛŒ كه‌ له‌سه‌ر ڕۆنراوه‌. به‌ڵام به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ØŒ ئه‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت سه‌رچاوه‌ÛŒ نائاسایشییه‌ بۆ ناسنامه‌ Ùˆ پێكهاته‌كانی تر، چونكه‌ لێره‌دا ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ده‌ربڕی سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌ییی ئه‌Ùˆ نه‌ته‌وانه‌ نییه‌ كه‌ په‌راوێز خراون و، به‌Ù… پێیه‌یش تاك/كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه‌ نابنه‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ ئاسایش و، لێره‌وه‌ به‌ زه‌بروزه‌Ù†Ú¯ Ùˆ توندوتیژی، ئاسایشی ئه‌Ùˆ نه‌ته‌وه‌یه ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. ئه‌مه‌یش بۆ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌Ùƒ به‌ لووتكه‌ÛŒ نا-ئاسایشی داده‌ندرێت.

له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ØŒ پێویسته‌ ستراتیژیی ئاسایشیی نه‌ته‌وه‌یی له‌ چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ "نه‌ته‌وه‌یی/ مه‌ده‌Ù†ÛŒ"دا بێت. ئه‌مه‌یش به‌ مه‌به‌ستی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌Ú•Ù‡‌شه Ùˆ مه‌ترسییه‌ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كییه‌كان. ‌به‌گشتی ئه‌Ùˆ بوارانه‌ ده‌كه‌ونه‌ ناو چوارچێوه‌ÛŒ ئاسایشییه‌وه‌ كه‌ "بوونناسانه‌Ù†" و، هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ بوونی فیزیكی/ واتاییی نه‌ته‌وه‌ Ùˆ پێكهاته‌یه‌Ùƒ ده‌كه‌Ù†.

به‌Ùˆ مانایه‌‌ كه‌ هه‌موو بابه‌تێك ناكه‌وێته‌ Ù†ÛŽÙˆ چوارچێوه‌ÛŒ ئاسایش، وه‌كوو: سیاسه‌تی ئاساییی ڕۆژانه‌ یاخود كاروباری تایبه‌تی هاووڵاتیان Ùˆ هتد. هه‌رچه‌نده‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌‌ دیكتاتۆر Ùˆ نادیموكراسییه‌كان، به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ تاك/كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌شدار نییه‌ له‌ داڕشتن Ùˆ پێناسه‌كردنی ناسنامه‌ Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ به‌هاكان Ùˆ به‌گشتی داڕشتنی ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ده‌ستنیشانكردنی هه‌Ú•Ù‡‌شه Ùˆ مه‌ترسییه‌كان، ئه‌وه‌ هه‌موو بوار Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌ نا-ئاسایشییه‌كانیش ده‌كه‌ونه‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئاسایشی پێناسه‌كراوی ده‌سه‌ڵاتی زاڵ، وه‌كوو: پرسی كورد له‌ عێراق، توركیا، ئێران Ùˆ سووریا.

هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌كان

هه‌موو ئه‌Ùˆ شتانه‌ÛŒ كه‌ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ ئۆتۆنۆمیی تاك/كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ له ‌لایه‌Ùƒ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بخه‌نه‌ مه‌ترسییه‌وه‌ØŒ ئه‌وه‌ به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه Ùˆ مه‌ترسیی ئاسایشی داده‌ندرێن. بۆیه‌ له‌ هه‌موو Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی ئاسایش، وه‌كوو "سه‌ربازی"ØŒ "ئابووری"ØŒ "ژینگه‌یی"ØŒ "سیاسی" Ùˆ "كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یی"دا، "پاراستنی سه‌ربه‌خۆیی" به‌ ناوه‌رۆك Ùˆ Ú¯Ù‡‌وهه‌ر Ùˆ پێشمه‌رجی مانه‌وه‌ Ùˆ بوونی نه‌ته‌وه‌/تاك داده‌ندرێت. كه‌ وابوو هیچ به‌ها Ùˆ ئه‌وله‌وییه‌تێك بۆ داڕشتنی ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی، له‌سه‌رووی‌ پاراستنی سه‌ربه‌خۆییی ئه‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌/ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌دا نییه‌.

سه‌ربه‌خۆییش به‌گشتی Ùˆ له‌ ساده‌ترین پێناسه‌دا پاراستنی هه‌لومه‌رجی بنچینه‌یی Ùˆ گرنگی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ له‌ به‌رامبه‌رپرس، بابه‌ت Ùˆ ئه‌جێندا Ùˆ مه‌ترسییه‌كانی دوژمنانی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیدا‌. هه‌رچه‌نده‌ به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی به‌سه‌ر دوو Ú†Ù‡‌شنی ژیاری Ùˆ ناژیاریدا دابه‌Ø´ ده‌كرێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ژیانییه‌‌ له‌سه‌ر مانه‌وه Ùˆ‌ پاراستنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ده‌سه‌ڵات Ùˆ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كه‌یه‌ كه‌ Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ ویست Ùˆ ئیراده‌ÛŒ گشتییه‌. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی (تاك/ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت)دا خۆی مانیفێست ده‌كات.

به‌مانایه‌ÙƒÛŒ تر، هه‌روه‌كوو "باری بۆزان" ده‌ڵێت: "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ دڵی Ú†Ù‡‌مكی ئاسایشدایه‌." هه‌روه‌ها یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ گرنگترین Ùˆ سه‌ره‌كیترین جۆره‌كانی ناوه‌رۆك Ùˆ سه‌رچاوه‌ÛŒ ئاسایشیش، هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌Ø› چونكه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی پێداویستییه‌كانی هاووڵاتیان (تاك/كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌) دێنه ‌ئاراوه‌ كه‌ له‌Ù… نێوانه‌دا "ئاسایش" گرنگترینیانه‌ و، هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسیش بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی ئه‌Ù… مه‌به‌سته،‌ له‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ گۆڕانی هێزی سیاسییه‌وه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتدارێتیی سیاسی له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا، هه‌ÙˆÚµÛŒ مانه‌وه‌ÛŒ ناسنامه‌كه‌ÛŒ ده‌دات.

ئه‌مه‌یش له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ "هێزی سه‌ربازیی كارامه‌" Ùˆ "ئابووریی پته‌Ùˆ Ùˆ به‌ر‌هه‌مهینه‌ر‌" Ùˆ "سیسته‌Ù… Ùˆ سیاسه‌تی دیموكراتیك"Ù‡‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌بێت. هه‌رچه‌نده‌‌ تاوه‌كوو ئێستا ناوه‌رۆكی ئاسایش سه‌ربازییه‌ØŒ به‌ڵام له‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئێستادا ÙƒÛ†ÛŒ بوار Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی تری سیاسه‌تی باڵا، به‌ ئاسایشی نه‌رم پێناسه‌ ده‌كرێن.

ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… چوارچێوه‌‌ Ú†Ù‡‌مكی Ùˆ تیۆرییه‌ÛŒ كه‌ خرایه ‌ڕوو، هه‌موو ئه‌Ùˆ بڕیارانه‌ÛŒ كه‌ له ‌چوارچێوه‌ÛŒ به‌ده‌ستهێنانی سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆدا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، بریتییه‌ له‌ ستراتیژیی نه‌ته‌وه‌یی. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ پرسی ئه‌نجامدانی ڕیفڕاندۆم بۆ دیاریكردنی چاره‌نووسی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان له‌ هه‌رێمی كوردستان، به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ بنه‌Ú•Ù‡‌تی Ùˆ بنچینه‌یییه‌‌ له‌ ستراتیژیی باڵای ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی كوردستان.

لێره‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو پرس Ùˆ بابه‌ته‌كانی دیكه‌ÛŒ تایبه‌ت به‌ پرۆسه‌ÛŒ سیاسی،‌ له‌ژێر ڕۆشناییی ئه‌Ù… پرسه‌دا مانا وه‌رده‌گرن Ùˆ ته‌نانه‌ت بوار Ùˆ ده‌رفه‌تی ئه‌نجامدانیان دێته‌ ئاراوه‌. به‌Ù… مانایه‌ تاوه‌كوو به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی كه‌ گرنگترینیان ناسنامه‌ Ùˆ به‌ها نه‌ته‌وه‌یییه‌كانه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییدا ده‌سته‌به‌ر Ùˆ پارێزراو نه‌بن، هیچ ده‌رفه‌تێك بۆ په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌ته‌ ئاسایییه‌كان له ‌ئارادا نییه‌.

به‌Ù… پێیه‌یش، شێواندنی سنووری پرسه‌ ئاسایشییه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پرسه‌ ئاسایییه‌ ڕۆژانه‌یییه‌كانی هه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیك، ئه‌Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌Ù… هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسیی وجوودی، یاخود بوونناسانه‌وه‌. بۆیه‌ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یی، په‌یوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی به‌ ئاسایشی بوونناسانه‌ÛŒ هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌. باشترین به‌ÚµÚ¯Ù‡‌یش ئه‌زموون Ùˆ ڕووداوه‌كانی ڕابردووی كورده‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ عێراقدا، كه‌ به‌رده‌وام سنووره‌ ناسنامه‌یی Ùˆ به‌هایی Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی كورد له‌ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ سڕینه‌وه‌ Ùˆ مه‌ترسیدا بوونه‌‌.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌یشه‌وه، ئاسایش به‌مانای Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی مانه‌وه‌ Ùˆ به‌رده‌وامیی كیانی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسییه،‌ كه‌ له‌ بارودۆخی ئێستادا‌ هیچ Ú¯Ù‡‌ره‌نتییه‌Ùƒ بۆ ئه‌Ù… مانه‌وه‌ Ùˆ به‌رده‌وامییه‌ بوونی نییه‌. چونكه‌ كورد به‌شدار نییه‌ له‌ داڕشتنی ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی خۆی له‌ عێراقدا و، ئه‌Ù… ئاسایشه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق‌ بریتی نییه‌ له‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی كورد. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ خودی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته،‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ نا-ئاسایشییه‌ بۆ كورد.

بۆیه‌ ڕزگاربوون له‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه Ùˆ مه‌ترسییه‌ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كییه‌كان، ئه‌ركی هه‌ره‌ له‌پێشینه‌ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یییه‌Ø› ئه‌مه‌یش به‌بێ ده‌سته‌به‌ركردنی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یی له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه‌ÛŒ كوردستاندا نایه‌ته‌دی. بۆیه‌ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ تاوه‌كوو ئێستا بوونی هه‌یه‌ØŒ "ستراتیژیی ئاسایشی حكوومییه‌"ØŒ نه‌Ùƒ "ستراتیژیی ئاسایشیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت"Ø› ئه‌Ù… دوو Ú†Ù‡‌مكه‌یش جیاوازییه‌ÙƒÛŒ ڕوونیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتری هه‌یه ‌و،  ئاسایشی یه‌كه‌میان له‌ژێر Ùˆ خواره‌وه‌ÛŒ ئاسایشی دووه‌میانه‌. هه‌روه‌ها چاره‌نووسی پرسی "چاكه‌ÛŒ گشتی"ØŒ زه‌مینه‌ÛŒ هاتنه‌ئارای له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئاسایشی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت‌ ناڕوون  Ùˆ نا-گشتی یاخود تایبه‌ته‌.

كۆبه‌ند:

ڕیفراندۆمی سه‌ربه‌خۆییی كوردستان، له‌ ساده‌ترین پێناسه‌یدا موماره‌سه‌كردنی مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستانه‌ بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یی،‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دامه‌زراندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستانه‌وه‌. لێره‌دایه‌كه‌ ئه‌Ù… پرسه،‌ جیاده‌بێته‌وه‌ له‌هه‌موو پرس Ùˆ بابه‌ته‌كانی تری جێگه‌ÛŒ ناكۆكی Ùˆ مشتومڕ، كه‌ ده‌كه‌‌وێته چوارچێوه‌ÛŒ سیاسه‌ته‌ ئاسایییه‌كانه‌وه‌. بۆیه‌ سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یی، هه‌Ù… ئامانج Ùˆ هه‌Ù… ئامرازی پاراستنی ناسنامه‌ Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ به‌ها نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستانه‌. به‌Ù… پێیه‌یش ئه‌Ù… ڕیفراندۆمه‌ به‌ ستراتیژیی باڵای ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان داده‌ندرێت.

بۆیه‌ بۆ مانه‌وه‌ Ùˆ به‌رده‌وامیی ماددی Ùˆ ناسنامه‌ییی كورد Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی (وه‌كوو پاراستنی خاك Ùˆ ئازادی Ùˆ خۆشگوزه‌رانی Ùˆ دادپه‌روه‌ری Ùˆ...)ØŒ پێویسته‌ كورد خاوه‌Ù† "سه‌روه‌ری" بێت. ئه‌مه‌یش به‌Ù¾ÛŽÛŒ هه‌موو ڕوانگه‌ زانستی Ùˆ تیۆرییه‌كان و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ ئه‌زموونه‌ مێژوویییه‌كان Ùˆ ڕووداو Ùˆ گۆڕانكارییه‌كان ناكرێت، به‌بێ هه‌بوونی ستراتیژییه‌ÙƒÛŒ باڵای ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی، كه‌ له‌Ù… قۆناغه‌ هه‌ستیاره‌دا خۆی له‌ ڕیفراندۆمدا ده‌بینێته‌وه‌.

له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ هه‌Ù… قۆناغ Ùˆ بارودۆخه‌كه‌ هه‌ستیاره‌ و، هه‌میش پرس Ùˆ بابه‌ته‌كه‌ له‌ گرنگترین ئه‌وله‌وییه‌ته‌ ئاسایشییه‌كانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستانه‌ØŒ كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ "ئاسایشی بوونناسانه‌"دا پێناسه‌ ده‌كرێت. بۆیه‌ هه‌موو پرس Ùˆ بابه‌ته‌كانی تر، له‌پاش ئه‌Ù… پرسه‌ Ùˆ له‌ خواره‌وه‌ÛŒ هه‌ستیاریی ئه‌Ù… بابه‌ته‌وه‌Ù†. ئه‌مه‌یش بۆ ڕزگاربوون له‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ ئاسایشی ئێستا كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراقه‌ و، خۆی سه‌رچاوه‌ÛŒ نا-ئاسایشییه‌ بۆ بوون Ùˆ مانه‌وه‌ Ùˆ ناسنامه‌ Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ به‌هاكانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ بۆ به‌سه‌رچاوه‌كردنی ئاسایشی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ كوردستان.

 

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون