PÊNÛS
 
ئاشتیی کۆمەڵایەتی، Ù„Û• بەردەم مەترسییەکانی تیرۆری فکریدا 
     2017-07-27
ئاری ڕەفیق - عەبدولڕەزاق محەمەد

ئاشتیی کۆمەڵایەتی، لە بەردەم مەترسییەکانی تیرۆری فکریدا

 

ئاری ڕەفیق- ماستەر لە کۆمەڵناسی

عەبدولرەزاق محەمەد - دکتۆرا لە کۆمەڵناسی

بەشی دووەم و کۆتایى

لە بەشی یەکەمى وتارى ڕابردووماندا جگە لە ڕوونکردنەوەى چەمکى تیرۆرى فیکرى و شرۆڤەکردنى سیماتەکانى ئەم چەمکە نوێیە، بابەتییانە ڕۆشناییشمان خستە سەر ئەو پاڵنەرە خودى و بابەتییانەى کە دنەى سەرهەڵدانى تیرۆرکردنى فیکرییان داوە. لەم بەشەى وتارەکەیشماندا هەوڵ دەدەین بەدیققەتەوە مەترسییەکانى تیرۆرى فیکرى لەسەر پرۆسەى ئاشتیى کۆمەڵایەتى و ڕەهەندەکانى بخەینە بەر دید.

بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕاستییەی Ú©Û• پێمان دەڵێت Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ù„Û• گۆڕان Ùˆ ئاڵۆزبوونێکی بەردەوامی ستراکتۆر Ùˆ ڕەهەندە ماددی Ùˆ مەعنەوییەکانیدایە Ù„Û• سەرجەم پێکهاتە ئاڵۆزەکانیدا، دەتوانین بڵێین Ú©Û• ئاشتیی کۆمەڵایەتی Ú† وەکوو Ú†Û•Ù…Ú©ÛŽÚ©ÛŒ کلیلی، Ú† وەکوو مانا Ùˆ مەفهوومێکی حەتمی، Ú•Û†ÚµÛŒ سەرەکی دەگێڕێت Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ تاک Ùˆ گرووپە کۆمەڵایەتییەکان Ù„Û• بەرەنجامی ئەو گۆڕانکارییە خێرایانەدا بە لاڕێدا نەبرێن و، نەبنە Ù‡Û•ÙˆÛŽÙ†ÛŒ ئاڵۆزیی زیاتر؛ بە جۆرێک Ú©Û• Ù„Û• لایەک سەرچاوەی ئاریشەکان بن و، Ù„Û• لایەکی دیکەیشەوە ئەنجامدەر Ùˆ بەڕێوەبەری ئاڵۆزییەکان بن. چونکە زۆر جار ئەو تاک، گرووپ Ùˆ بزووتنەوانەی چالاکن، کارکردنیان قاڵبێکی دووفاقە وەردەگرێت؛ بە جۆرێک Ú©Û• لای خۆیانەوە ئەوە ئەوانن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پەیام Ùˆ ڕوئیاکەیان ڕەنگەکان بە سەرجەم پێکهێنەرەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• دەدەنەوە Ùˆ ئاشتەوایی دەخوڵقێنن Ùˆ مۆتەکەی چەقبەستوویی Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ کۆمەڵایەتی لای تاکەکان دەڕەوێننەوە. ئەمە Ù„Û• کاتێکدایە Ú©Û• بێئاگان Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• گەیاندنی پەیامە ئاشتەوایییە کۆمەڵایەتییه‌کەیان بە جۆرێک ئاڕاستە کردووە Ú©Û• ئەوانی تری خنکاندووە Ùˆ دەرفەتی بۆ هیچ جۆرە دەربڕینێکی دیکەی ئاشتی Ùˆ پێکەوەیی نەهێشتۆتەوە. Ù„Û• وەها دۆخێکدا هەر پراکتیزەکردنی ئەم جۆرە ستایلە Ù„Û• کارکردن، لێکەوتەکانی بریتی دەبێت Ù„Û• لێدانی ئاشتەواییی کۆمەڵایەتی Ùˆ دەرکەوتنی ماکەکانی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ تیرۆری فیکری.

ئاشتیی کۆمەڵایەتی چییە؟ وێڕای بوونی ڕێژەیەک Ù„Û• جیاوازی، بەڵام وێکچوونێکی زۆر Ù„Û• نێوان هەر دوو Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ "ئاشتیی کۆمەڵایەتی Ùˆ ئاسایشی کۆمەڵایەتی"دا هەیە؛ Ú©Û• دەکرێت بەم جۆرە بخرێتە بەردید Ú©Û• هەبوونی ئاسایشی کۆمەڵایەتی، ئاشتیی کۆمەڵایەتی زامن دەکات و، بەپێچەوانەیشەوە ڕاستە. کەواتە دەتوانین بڵێین Ú©Û• ئاشتیی کۆمەڵایەتی ئەو بارودۆخەیە Ú©Û• تێیدا تاکەکەس Ù„Û• کۆمەڵگەکەیدا هەست بە دڵنیایی دەکات. ئەمەیش ÙˆÛ•Ú© بەرەنجامێک بۆ ئەو بەشدارییە چالاکانەی Ú©Û• دامودەزگه‌کان Ù„Û• پراکتیزەکردنی ستراتیژییەتی داڕێژراوی کۆمەڵگەدا هەیانبووە، چونکە ئەو مومارەسە پۆزێتیڤە چالاکانەی Ú©Û• تاک Ùˆ گرووپەکان ئەنجامی دەدەن، وا Ù„Û• تاکەکەس دەکەن ترسیان Ù„Û• ئێستا Ùˆ ئاییندەیان نەبێت. بە ڕوویەکی دیکەدا، دەتوانین بڵێین Ú©Û• ئاشتیی کۆمەڵایەتی بە مانای هەبوونی دڵنیایییە بۆ پاراستنی بەها کۆمەڵایەتییەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ù„Û• لایەن گرووپە کۆمەڵایەتییەکانەوە؛ بە جۆرێک Ú©Û• تاکەکەس تووشی ڕەشبینی نەبێت Ùˆ Ù„Û• جیاتی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ ترس، دڵنیاییی لا دروست ببێت.

لەم ڕوانگەیەوە، دەبێتە ئەرکی سەرەکیی هەر گرووپ و بزووتنەوە و لایەنێک، ئەوەیان لەبەر چاو بێت کە ناکرێت و ڕێگەپێدراو نییە کە بە پاساوی جۆراوجۆری سواغدراو بە دەنگی ناڕەزایی و بانگەشەی ئاشتى، ژمارەی لایەنگرانی خۆیان زیاد بکەن، یاخود بۆ بەبازاڕکردنی هوتاف و مانشێتی ڕۆژنامە و گۆڤارەکانیان پەلاماری هەموو ڕەمزە کۆمەڵایەتی و کەس و بەها و ماک و پیرۆزییەکانی کۆمەڵگە و ئەوانی تر بدەن. چونکە ئەم شێوە کارکردنە بەدڵنیایییەوە جۆرێک لە پاشاگەردانى لەگەڵ خۆیدا دەهینێ، تا وای لێدێ ماوە ماوە ئاراستەیەک لە قاڵبى کەس و گروپ و تەیارى جۆراوجۆر لەژێر باڵى بزنس و خێڵ و ناونیشانى هەمەجۆرەوە سەرهەڵدەدات، نموونەکانى دوێنێشمان بەڕوونى ئەوەمان پێ دەڵێ کە جگە لە بارگرانى و ماندووکردنى کۆمەڵگە، ناتوانن بچووکترین کەلێن و بۆشایییمان بۆ پڕ بکەنەوە.

لە پێناسەکردنی کۆمەڵناساندا "ئاشتی و ئاسایشی کۆمەڵایەتی"، بەرامبەرەکەی "هەڕەشەی کۆمەڵایەتییە"؛ جا ئەو هەڕەشەیە چ سەرچاوەکەی نێوخۆیی بێت، یان لەژێر کاریگەریی کۆمەڵگە و وڵاتانی دراوسێ بێت. ئەمەیش بەو مانایە دێت کە هەبوونی هەڕەشە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر تاکەکەس و بەها و پیرۆزییەکانی کۆمەڵگە بە پاساوی جۆراوجۆر، دروست پایەکانی ئاشتی و پێکەوەیی دەهەژێنیت و لەقی دەکات.

فاکتەرگەلێکی زۆر هەن کە ڕاستەوخۆ، یان ناڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر لەقكردنى پايەكانی ئاسایش و ئاشتیی کۆمەڵایەتی هەیە، بۆ نموونە:

Ù¡- میدیا: Ù„Û• دونیای ئەمڕۆدا دامودەزگه‌کانی ڕاگەیاندن Ù†Û•Ú© تەنیا میوانی ماڵەکانە، بەڵکوو تەنانەت Ù„Û•Ùˆ کاتانەی Ú©Û• تاکەکەس هەر خۆیشی دەمێنێتەوە، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ مۆبایلەکەیەوە هەواڵ Ùˆ ڕاپۆرت Ùˆ قسەوباسی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ú©Û•ÛŒ Ù¾ÛŽ دەگات. جا Ù„Û• واقعێکی ئاوادا، هەر جۆرە دەربڕینێک Ú©Û• بە نەفەسێکی نەخوازراو Ùˆ توند Ùˆ هەڕەشەئامێز بۆ سەر بەها Ùˆ بیروبۆچوونە جیاوازەکانی ئەوانی تردا بکرێت، وەکوو ڕەشەبایەک چارۆگەی ئاشتیی کۆمەڵایەتیی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بە لاڕێدا دەبات و، ناهێڵێت بگاتە کەناری ئارام و، كردوویشیەتى.

Ù¢- ئەجێندای دەرەکی: بەدڵنیایییەوە هەموو کۆمەڵگەیەک، Ù„Û• Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ بەهێزکردنی پایە ئیداری Ùˆ دارایییه‌کانی خۆیەتی؛ ئەمە Ù„Û• پاڵ هەوڵدان بۆ زاڵکردنی فەرهەنگ Ùˆ ڕۆشنبیری و، هەندێک جار ئايین Ùˆ مەزهەبەکەیشی بەسەر کۆمەڵگەکانی دراوسێی. ئەم هەلەیش زیاتر دەقۆزرێتەوە، کاتێک دراوسێکانی Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ خۆیان Ù„Û• بارێکی ناهاوسەنگیی سیاسیی نێوان گرووپ Ùˆ حزبەکانیدا بن. لێرەوە دەرگه‌کان بۆ پراکتیزەکردنی ئەجێندای دەرەکی واڵا دەبێت و، ئەوەی خاڵی قورسە بۆ هێزە دەرەکییەکان تەنیا دۆزینەوەی کەس Ùˆ گرووپێکە بۆ ئەوەی لەناو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ú©Û• پاساوی جۆراوجۆر بدۆزنەوە Ùˆ کارەکانیان دەست Ù¾ÛŽ بکەن.

Ù£- خراپیی بژێوی ژیان: دەگوترێت ناتوانرێت لەسەر گەدەی به‌تاڵ، هەمیشە Ù…ÛŽØ´Ú© بەبا‌Ø´ÛŒ بەکار بهێنرێت. Ù„Û•Ù… سۆنگەیەوە، دەتوانرێت بگوترێت Ú©Û• بە تێپەربوونى زەمەن بە Ù‡Û†ÛŒ دابەزینی ئاستی بژێوی ژیانی تاکەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ ڕەمزە نەتەوەیییەکان کاڵ دەبنەوە. ئەمە Ù„Û• کاتێکدایە Ú©Û• خودی ئەو سیمبۆلە نەتەوەیییانە، Ú•Û†ÚµÛŒ کارایان Ù„Û• سەقامگیری Ùˆ ڕەگداکوتانی ئاشتی Ùˆ پێکەوەییی کۆمەڵایەتی Ùˆ دوورکەوتنەوە Ù„Û• Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• کۆمەڵایەتییەکان هەبووە Ùˆ هەیە. هەر ئەمەی دواییشە، Ú©Û• هەموو ئەو کون Ùˆ کەلەبەرانە سواغ دەدات و، نا‌هێڵێت هیچ گرووپ Ùˆ لایەنێک پرۆسەی تیرۆری فیکری لەسەر هزری تاکەکان، بەتایبەتی گەنجان جێبەجێ بکات. جا کاتێک ئاستی ژیان هەر ڕوو Ù„Û• دابەزین دەبێت، پرۆسەکە تەواو پێچەوانە دەبێتەوە.

ڕەهەندەکانی ئاشتیی کۆمەڵایەتی

١- ڕەهەندی سیاسی: خۆی لە پاراستنی کیانی سیاسیی دەوڵەت (کۆمەڵگە)دا دەبینێتەوە، لەگەڵ هەوڵدان بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاکان و ڕێزگرتنی ئەو سیمبۆلە نیشتمانییانەی کە زۆربەی هەرە زۆری تاکەکانی کۆمەڵگە لەسەری کۆکن. هەر بۆیە بۆ پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی کۆمەڵایەتی، زۆر گرنگە پەنا نەبردرێتە بەر لایەنی دەرەکی؛ هەروەها ئەجێندای دژە-نیشتمانی لەژێر هیچ بیانوو و پاساوێک پراکتیزە نەکرێت. لە دواخاڵيشدا، پێویستە لەژێر چەتری ڕێسا و یاسا و بەها باوەکان ڕەفتار بکرێت و، ئەو ڕێگە و شێواز و ئامرازانەیش بەکار بهێنرێن کە پارێزەری ئاسایشی نەتەوەیین و دژی بەرژەوەندییە باڵاکانی نین.

٢- ڕەهەندی ئابووری: لەم بەشەدا، پێویستە هۆکارەکانی ژیانی باش فەراهەم بکرێت؛ بە جۆرێک پێداویستییە سەرەکییەکانی ژیان پڕ بکرێتەوە و ئاستی خزمەتگوزارییەکان بەرز بکرێتەوە و، هەوڵ بدرێت بۆ هێنانەدیی هەلی کار، بە لەبەرچاوگرتنی ستراتیژیی بەرزکردنەوەی توانا مرۆیییەکانی نێو کۆمەڵگە لە سەرجەم سێکتەرەکاندا لە ڕێگەی پەروەردە و پرۆسەى ڕاهێنانەوە.

Ù£- ڕەهەندی کۆمەڵایەتی: ئەرکی ئەم ڕەهەندە، دروستکردنی هەستکردن بە ئاشتی Ùˆ ئاسایشه‌ لای تاکەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ø› ئەمەیش Ù„Û• پێناو تۆخبوونەوەی هه‌ستی نیشتمانی، هەروەها کارکردنی دامەزراوەکان Ù„Û• پێناو بەهێزکردنی ئەم لایەنگری Ùˆ وەلائە نەتەوەیییە، بۆ ئەوەی نەتوانرێت پرۆسەی تیرۆری فیکری لەسەر هزری تاکەکان Ú•Û•Ù†Ú¯ بکرێت. چونکە کاتێک هەستی نەتەوەیی Ùˆ بەهای دەستکەوتە نیشتمانییەکان Ùˆ بەهای ڕێزگرتنی ناسنامە Ùˆ شارستانییەت Ùˆ بۆنە نیشتمانییەکان Ù„Û• فکری تاکەکاندا دەنەخشێندرێت، تاکەکان Ù†Û•Ú© هزریان نادەنە دەست ئەم Ùˆ ئەو بۆ ئەوەی یاریی Ù¾ÛŽ بکرێت، بەڵکوو هەستی خۆبەخشییشی بۆ خزمەتکردنی نیشتمان Ùˆ گەلەکەی، لا دەبێتە ئەرک. هەموو ئەمانە زامنی هاتنەدیی ئاشتی Ùˆ ئاسایشی کۆمەڵایەتین؛ بەپێچەوانەیشەوە ناتوانرێت Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ù„Û• مەترسیی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ کۆمەڵایەتی بپارێزرێت.

لە هەرێمی کوردستاندا چ دەگوزەرێت؟

ئەوەی Ù„Û• هەرێمی کەردستان بەرچاوە، ئەوەیە Ú©Û• پرۆسەی یاریکردن بە هزری خاڵک Ùˆ کاڵکردنەوەی سیمبۆلەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ù„Û• لایەن هەندێک کەس Ùˆ گرووپ Ùˆ پارتى سیاسییەوە بەناوى نوێگەرییەوە دەستی بۆ دەبردرێت. ئەمانيش هاوشێوەی گرووپ Ùˆ بزووتنەوەکانی تری دونیا بە پاساوی خەمخۆری Ùˆ دڵسۆزی Ùˆ هێنانەدیی ئاشتی Ùˆ خۆشگوزەرانی، کاری لەسەر دەکرێت؛ بەڵام تا ئەمڕۆکەیش هیچ لێکەوتەیەکی باشی Ù„ÛŽÙˆÛ• به‌دی نەهاتووە، بەڵکوو ئەوەی لەبەر چاوە ئەمانەن:

١- بەهێزبوونی هەستی شارچێتی و ناوچەگەری: بە جۆرێک کە دژایەتییەکەی گەیاندۆتە ئەو ئاستەی، شارێک و ناوچەیەک خۆیان باڵاتر لە شار و ناوچەیەکی تر دەبینن؛ هەندێک جار لەوەیشی تێ پەڕاندووە.

٢- دروستبوونی هەستی بەکترقبووڵنەکردن: تا ئەو ڕاددەيەی کە هەلی گفتوگۆ و دانوستانی ڕۆژ بە ڕۆژ کەم کردۆتەوە و، کۆبوونەوەکانی با ئاقارێکدا بردووە کە، کۆ دەبنەوە بۆ ئەوەی جارێکی تر کۆ نەبنەوە! ئەمەیش بە هۆی ئەوەی کە هەر لە سەرەتای دانیشتنەکاندا لیستێک لە مەرج دەخرێتە بەردەم لایەنی بەرامبەر، کە هەر خودی ئەم مەرجانە بە مانای هەستانە لە دانیشتنەکان.

٣- کەمبوونەوە، یان نەمانی ڕوناكبیری بێلایەن: کە یەکێک لە هۆکارەکانی، دەگەڕێتەوە بۆ ناتەندروستیی ئەو ئالییەت و شێوازەی کە ڕەخنەی پێ لە لایەنی بەرامبەر دەگیرێت، چونکە ئەو بازنەیەی بەزاندووە کە تێیدا هەست بە نەفەسی هەڕەشە نەکرێت و زمانی لۆژیکی بەسەردا زاڵ بێت.

٤- دژبوون و ئارەزووکردن بۆ ڕووبەڕووبوونەوە: ئەگەر کەمێک دیققەت لە پرۆسە و ڕووداوەکانى ڕابردوو و ئیستا بدەین، بەئاسانى دێتەوە بەر چاومان کە هەمیشە دەستەیەک هەن بەر لەوەى پرۆسەکان بکەونە کار و ڕووداوەکان بێنە کایەوە، خۆیان ئامادە کردووە بۆ دژبوون و ڕەتکردنەوەى پرۆسە و ڕووداوەکان. ئەو دیموکراسییەتەى لە کوردستاندا فەراهەم کراوە، زەمینەى خۆش کردووە بۆ ئەو گرووپ و دەستانەى کە بە فۆرمێکى توندوتیژ تا ئاستى "تیرۆرکردنى فیکرى" ڕووبەڕووى پێشهاتەکان ببنەوە. بە دیدى ئێمەیش، لێرەوە پێویست بەوە دەکات بە میکانیزمێکى تر مامەڵە لەگەڵ ئەو دژبووە توندئاژۆیانە بکرێ؛ ئەگەر نا، لێکەوتەکان بۆ سەر ژیانى پێکەوییمان مەترسیدارتر دەبن لەوەى کە ئێستا هەن.

ئەمانە چەند لێکەوتە Ùˆ بەرەنجامێکی سادەی ئەو ڕەوتە نەخوازراوەن Ú©Û• Ù„Û• ئێستای هەرێمی کوردستاندا بە پاساوی باشکردنی بارودۆخ Ùˆ Ùˆ ڕەخنەگرتنی مەنتقی Ù„Û• واقع Ùˆ هێنانەدیی ئاشتی Ùˆ پێکەوەیی Ùˆ ئاسایشی کۆمەڵایەتی Ù„Û•  ئەجێندای هەندێک لایەن Ùˆ گرووپدا Ù„Û• قاڵبی تیرۆر Ùˆ هەڕەشەیەکی کۆمەڵایەتی Ùˆ فیکری دەردەکەون؛ Ú©Û• ئەگەر بەم شێوازە بەردەوامییان هەبێت Ùˆ ئالییەتی کارکردنیان Ù†Û•Ú¯Û†Ú•Ù† و، بەردەوام بن لەسەر تیرۆرکردنی بەها باڵا نیشتمانییەکان، ئەوە بەرەنجامی نەخوازراوی بۆ ئێستا Ùˆ ئاییندەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ کوردستان Ù„ÛŽ دەکەوێتەوە.       

 
 
« بۆچى تەوژمى تیرۆرى فیکرى Ù„Û• کوردستاندا سەرى هەڵدا؟
« ئاشتیی کۆمەڵایەتی، Ù„Û• بەردەم مەترسییەکانی تیرۆری فکریدا
« دەوڵەت Ùˆ زەمینەسازییەکانی
« دەوڵەت Ùˆ زەمینەسازییەکانى
« زەروورەتی سەرچاوە مرۆیییەکان Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ حوکمڕانیدا  
« زەروورەتى سەرچاوە مرۆیییەکان Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ حوکمڕانیدا
« لەبارەی کەسایه‌تیی شارستانی Ùˆ سیمبولی نەتەوەیی

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون