PÊNÛS
 
 ڕوانگه‌ی ئاسایشیی ئێران Ùˆ ده‌وڵه‌تی كوردستان له‌ چوارچێوه‌ی تیۆریی هاوسه‌نگیی هه‌ڕه‌شه‌‌ 
     2017-07-25
پەرویز ڕەحیم

 Ú•ÙˆØ§Ù†Ú¯Ù‡‌ÛŒ ئاسایشیی ئێران Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ تیۆریی هاوسه‌نگیی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌‌

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته‌ سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

كۆماری ئیسلامی، به‌توندی دژی ڕیفراندۆم Ùˆ سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستانه‌. به‌رپرسانی ئه‌Ù… وڵاته‌ØŒ به‌رده‌وام ئه‌Ù… ناڕه‌زایه‌تی Ùˆ دژایه‌تییه‌یان ڕاگه‌یاندووه‌. بۆ نموونه‌ بەهرام قاسمی، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران، Ú•Û†Ú˜ÛŒ دووشەممە 10-7-2017 Ù„Û• کۆنفڕانسێکی ڕۆژنامەڤانیدا ڕای گەیاند، هەڵوێستی ئێران لەبارەی ڕیفراندۆم ناگۆڕدرێت و، سەروەریی نیشتمانی Ùˆ یەکپارچەییی خاکی عێراق بۆ ئێران زۆر گرنگە و، ئامادە نین لەمبارەوە دانوستاندن بکەین. هه‌روه‌ها گوتی یەکپارچەییی خاکی عێراق Ù„Û• قازانجی هەموو دانیشتووانی ئەو وڵاتەیە و، گۆڕینی ئەو دۆخە دەتوانێت عێراق تووشی ناسەقامگیری Ùˆ قەیران بکات.  پێشتر  Ø¹Û•Ù„ÛŒ خامنەیی، ڕێبەری باڵای کۆماری ئیسلامیی ئێران، دژایەتیی تارانی بۆ ڕیفراندۆمه‌Ú©Û• ڕاگەیاندبوو و، هەنگاوەکەی حکوومەتی هەرێمی کوردستانی ÙˆÛ•Ú© پلانێکی ئەمریکا بۆ دروستکردنی Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ کاوڵکاری Ù„Û• عێراقدا ناوبردبوو.

هه‌روه‌ها عەلی شەمخانی، ئەمینداری گشتیی ئەنجومەنی نەتەوەیی، له‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ ١٧ی تەممووز Ù„Û• سه‌روبه‌ندی پێشوازیکردن Ù„Û• شاندێکی باڵای "یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان"دا گوتوویه‌تی: "قسەکردن دەربارەی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم Ù„Û• هەرێمی کوردستان، Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ بە ڕووکەش دیاردەیەکی سەرنجڕاکێش بێت، بەڵام Ù„Û• ڕاستیدا قسەکردن دەربارەی ڕیفراندۆم دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ پەراوێزبوون Ùˆ ئەنجامدانی گوشار لەسەر کورد Ù„Û• عێراق Ùˆ لاوازبوونی هەرێمی کوردستان؛ Ù„Û• کۆتایشدا هەموو عێراق".

له‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ سه‌رۆكئه‌ركانی گشتیی هێزه‌ Ú†Ù‡‌كداره‌كانی كۆماری ئیسلامی، "محه‌مه‌د باقری"  له‌ سه‌روبه‌ند‌ÛŒ كۆبوونه‌وه‌ÛŒ فه‌رمانده‌كانی هێزی وشكانیی سوپای پاسدارانی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامی له‌ شاری مه‌شهه‌د، ڕای Ú¯Ù‡‌یاند كه‌ دروستبوونی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ نوێی ئاسایشی كه‌ له‌لایه‌Ù† هێزه‌ ئیستیكباری Ùˆ پاشڤه‌ڕۆكانی ناوچه‌كه Ùˆ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ دراوسێكان‌ له‌ دژی كۆماری ئیسلامی پلانی بۆ داڕێژاروه‌ØŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌  Ù‡Ù‡‌Ú•Ù‡‌شه‌كان بێننه‌ ناو سنووری ئێرانه‌وه‌. هه‌روه‌ها ئاماژه‌ÛŒ به‌وه‌ كرد كه‌ كۆماری ئیسلامی، ئاماده‌ییی ته‌واوی هه‌یه‌ Ùˆ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی "میحوه‌ری به‌رگری" Ùˆ پارێزه‌رانی باره‌گا پیرۆزه‌كان، توانیویه‌تی Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانی شه‌Ú• Ùˆ پێكدادان بۆ ده‌ره‌وه‌ÛŒ سنووره‌كان بگوازێته‌وه‌. هه‌روه‌ها ده‌رباره‌ÛŒ ڕیفراندۆمی هه‌رێمی كوردستان گوتی كه‌ ئه‌نجامدانی ئه‌مه‌ پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش بابه‌تێكی ئاسایی نییه‌ و، ئه‌وه‌ÛŒ به‌ سه‌ره‌تای دروستبوونی قه‌یران Ùˆ كاره‌سات له‌ عێراق Ùˆ ناوچه‌كه‌ دایه‌ قه‌ÚµÙ‡‌Ù… و، پاراستنی یه‌كپارچه‌ییی خاكی عێراقی به‌ قازانجی هه‌موو نه‌ته‌وه‌ Ùˆ مه‌زهه‌ب‌ Ùˆ به‌شه‌كانی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ زانی.

ئه‌Ù… نموونانه،‌‌ له‌ پاڵ هه‌ÙˆÚµÛŒ به‌رده‌وامی ئێران بۆ درزخستنه‌ Ù†ÛŽÙˆ گوتاری لایه‌نه‌كانی هه‌رێمی كوردستان Ùˆ ته‌نانه‌ت هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ سه‌ربازی له ‌لایه‌Ù† به‌رپرسانی پله‌به‌رزی سه‌ربازی Ùˆ ئاسایشیی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ØŒ ده‌ربڕی ڕوانگه‌ÛŒ ئاسایشیی كۆماری ئیسلامییه‌ بۆ پرسی كورد به‌گشتی Ùˆ ڕیفراندۆم Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان به‌تایبه‌تی. بۆیه‌ لێره‌دا پرسیار ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان بۆچی ده‌كه‌وێته‌ خانه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسیی ئاسایشییه‌وه‌ بۆ كۆماری ئیسلامیی ئێران؟

لێره‌دا هه‌وڵده‌ده‌ین ئه‌Ù… پرسه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ "تیۆریی هاوسه‌نگیی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌" Ø´ÛŒ بكه‌ینه‌وه‌. وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌یش ئه‌مه‌یه‌ كه‌ به‌Ù‡Û†ÛŒ پێكهاته‌ÛŒ فره‌نه‌ته‌وه‌ Ùˆ فره‌ئایین Ùˆ نادیموكراتیكبوونی كۆماری ئیسلامی له ‌لایه‌Ùƒ و، جۆری ناسنامه‌ Ùˆ تێگه‌یشتن Ùˆ سیاسه‌ت Ùˆ به‌Ù… پێیه‌ ئاسایش Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی كۆماری ئیسلامی، دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان بۆ كۆماری ئیسلامی به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ئاسایشی داده‌ندرێت. به‌ڵام ئه‌مه‌ ته‌نیا تێگه‌یشتنی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌یه و،‌ په‌یوه‌ندیی به‌ كێشه‌ Ùˆ گرفته‌ ناوخۆیییه‌كان Ùˆ جۆر Ùˆ سروشتی په‌یوه‌ندیی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌یی Ùˆ سه‌رووناوچه‌یییه‌وه‌ هه‌یه‌ØŒ نه‌Ùƒ واقعی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان.

تیۆریی هاوسه‌نگیی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌

تیۆریی نه‌ریتیی "هاوسه‌نگیی هێز" (Balance of Power)ØŒ وه‌كوو كۆنترین تیۆریی په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، له‌سه‌ر بنه‌مای "هێز" بوو. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له ‌هه‌مبه‌ر به‌هێزبوونی ئه‌كته‌ر Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تر، خۆیان به‌تایبه‌ت له‌ڕووی سه‌ربازییه‌وه‌ به‌هێز ده‌كرد Ùˆ ڕوویان ده‌كرده‌ دروستكردنی هاوپه‌یمانێتی بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ ئاسایشییانه‌‌. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ هه‌ر جۆره‌ به‌رزبوونه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ ئاست Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ توانا Ùˆ  هێزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ù„ÛŽÙƒ ده‌درایه‌وه‌ Ùˆ كاردانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دیكه‌ÛŒ به‌دواوه‌ بوو. به‌ڵام ئه‌Ù… تیۆرییه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ كێشه‌ Ùˆ گرفتی زۆره‌وه‌ØŒ نه‌یتوانی وه‌ڵامی هاوكێشه‌ ئالۆزه ‌ئاسایشییه‌ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان بداته‌وه‌. بۆیه‌ "ستێفان واڵت" (Stephen Walt)ØŒ پرۆفیسۆری كاروباری نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌ زانكۆی هارڤارد، وه‌كوو تیۆریسیه‌Ù†ÛŒ به‌ناوبانگی ڕیاڵیزمی به‌رگریكارانه (Defensive Realism)‌ØŒ هه‌ÙˆÚµÛŒ دا ئه‌Ù… تیۆرییه‌ هه‌موار بكاته‌وه‌. بۆیه‌ واڵت، دوو Ú†Ù‡‌مكی "هه‌Ú•Ù‡‌شه"‌ Ùˆ "هێز"ÛŒ Ù„ÛŽÙƒ جیا كرده‌وه‌. به‌Ù… مانایه‌ØŒ به‌ بڕوای واڵت ئه‌وه‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ كه‌ به‌ كرۆكی ناوه‌ندیی نیگه‌رانی Ùˆ دڵه‌ڕاوكێ‌ ئاسایشییه‌كان داده‌ندرێت، نه‌Ùƒ هێز. بۆیه‌ به‌بڕوای واڵت، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ هه‌مبه‌ر هه‌ستكردن به‌ مه‌ترسی Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ØŒ دوو ستراتیژی ده‌گرنه‌ به‌ر: 1-هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ (Balance) 2- شوێنكه‌وتن یاخود ملكه‌چبوون (Bandwagon). هه‌رچه‌نده‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان زیاتر ستراتیژیی هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ ده‌گرنه‌به‌ر، به‌ڵام ئه‌Ú¯Ù‡‌ر نه‌توانن له ‌هه‌مبه‌ر ئه‌Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ بوه‌ستنه‌وه، ‌ئه‌وا ئه‌Ùˆ كاته‌ ستراتیژیی ملكه‌چبوون ده‌گرنه‌به‌ر.

به‌ بڕوای واڵت، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ته‌نیا له ‌هه‌مبه‌ر ئه‌Ùˆ ئه‌كته‌رانه‌ÛŒ كه‌ به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ داده‌ندرێن ستراتیژیی هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ یاخود شوێنكه‌وتن ده‌گرنه‌ به‌ر. له‌ كۆتاییدا واڵت چوار فاكته‌ر وه‌كوو پێوه‌ر یاخود فاكته‌ری هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ داده‌نێت:

  1. توانا گشتییه‌كانی ئه‌Ùˆ ئه‌كته‌ره ‌(Overall Capabilities): وه‌كوو Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ دانیشتووان Ùˆ ئاستی پێشكه‌وتنی ئابووری Ùˆ سه‌ربازی Ùˆ...ØŒ كه‌ به‌ فاكته‌ر یاخود Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی Ú•Ù‡‌Ù‚ÛŒ هێز داده‌ندرێن.
  2. نزیكیی جوگرافی یاخود نزیكیی هه‌Ú•Ù‡‌شه ‌(Geographic Proximity): لێره‌دایه‌ كه‌ له‌ نێوان درك Ùˆ تێگه‌یشتن له‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ نزیكی Ùˆ هاوسنووربوونی جوگرافی، په‌یوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆ هه‌یه‌.
  3. توانا هێرشبه‌رانه‌كان (Offensive Capability): لێره‌دا به‌ هه‌ر ئاست Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌Ùƒ توانای هێرشبه‌رانه‌ÛŒ ئه‌كته‌رێك به‌رزتر بێت، به‌Ùˆ ئاسته‌ دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشی بۆ لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ری دروست ده‌كات.
  4. نییه‌ته‌ دوژمنكارانه‌كان (Aggressive Intentions): لێره‌دا ئه‌Ùˆ ئه‌كته‌ر Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ÛŒ كه‌ نییه‌تی هێرشبردن Ùˆ دوژمنكارانه‌یان هه‌یه،‌ زیاتر به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسیی ئاسایشی داده‌درێن.

به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی ئه‌Ù… چوار فاكته‌ر پێكه‌وه‌ ئاستی بارگرژی Ùˆ پێكدادان به‌رز ده‌كه‌نه‌وه‌. به‌Ù… پێیه‌ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ گرنگه،‌ زیاتر نییه‌تی لایه‌Ù†ÛŒ یه‌كه‌مه‌ كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ فاكته‌ری سایكۆلۆژی Ùˆ ناسنامه‌یی خوێندنه‌وه‌ بۆ نییه‌تی لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ری ده‌كات. بۆ نموونه‌ به‌هێزبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی ئه‌وروپی به ‌Ù‡Û†ÛŒ ناسنامه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ جۆری سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كه‌ÛŒ Ùˆ خوێندنه‌وه‌ÛŒ نییه‌ته‌كه‌ÛŒ له ‌لایه‌Ù† ئه‌كته‌ری به‌رامبه‌ره‌وه،‌ بۆ وڵاتێكی تری ئه‌وروپی به‌ مه‌ترسی Ùˆ  Ù‡Ù‡‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ئاسایشی داناندرێت. بۆیه‌ ده‌بینین كه‌ خوێندنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ Ùˆ تێگه‌یشتنی له ‌لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ره‌كه‌ÛŒ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ناسنامه‌كه‌ÛŒ و، به‌Ù… پێیه‌یش پێناسه‌كردنی به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یییه‌كه‌ÛŒ Ú•Û†ÚµÛŒ كاریگه‌ری له‌Ù… پرۆسه‌یه‌دا هه‌یه‌.

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان Ùˆ ئاسایشی ئێران

لێره‌وه‌ ده‌توانین بڵێین به‌ Ù‡Û†ÛŒ پێكهاته‌ÛŒ فره‌نه‌ته‌وه‌ Ùˆ فره‌ئایینی ئێران Ùˆ سروشتی ناسنامه‌ÛŒ شۆڕشگێرانه‌ Ùˆ ئیسلامی-شیعی Ùˆ دژه‌-ڕۆژاواییی كۆماری ئیسلامی و، به‌Ù… پێیه‌ پێناسه‌كردن Ùˆ تێگه‌یشتنی له‌ دۆست Ùˆ دوژمن Ùˆ ئاسایش Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ داده‌ندرێت و، كۆماری ئیسلامی هه‌موو هه‌ÙˆÚµÛŽÙƒ ده‌دات ئه‌Ù… مه‌ترسی Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ ئاسایشییه‌ له‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆوه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هاوپه‌یمانه‌ ناوخۆیی Ùˆ ناوچه‌یییه‌كانی نه‌هێڵێت و، هه‌رێمی كوردستان ستراتیژیی ملكه‌چبوون یاخود ستراتیژیی شوێنكه‌وتووییی ئێران په‌یڕه‌Ùˆ بكات.

یه‌كه‌Ù…: كۆماری ئیسلامی Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نه‌ته‌وه‌یی

دەوڵەتی نەتەوەیی Ù„Û• گوتاری ئیسلامگەرای كۆماری ئیسلامیی ئێراندا، Ù„Û• چوارچێوەی ئایدیۆلۆژیی ئیسلامی Ù€ شیعیدا پێناسە دەكرێت. لەسەر بنەمای تیۆریی سیاسیی شیعە، دەوڵەتی هەرێمی Ùˆ نەتەوەیی، ڕەسەنایەتیی شەرعیی نییە، چونكە ئەو سنوورانەی ئێستا ÙƒÛ• موسڵمانان دابەش دەكات، ڕەوا نین؛ هەروەها دەوڵەتی نەتەوەیی، نەتەوە لەخۆ دەگرێت، ÙƒÛ• Ù„Û• ئیسلامدا ڕەسەنایەتیی نییە. ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ سیاسیی ڕەوا Ù„Û• ئیسلامدا "ئۆمەت"Û• و، ئۆمەتی ئیسلامی بەمانای ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ موسڵمان ÙƒÛ• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئایین Ùˆ بڕوای هاوبەشەوەوە Ù„Û• جێگەی نەتەوە كۆمەڵگەیەكی هاوبەش Ù¾ÛŽÙƒ دێنن و، دەوڵەتی ئیسلامییش بەرپرسیارە ÙƒÛ• زەمینە Ùˆ ئیمكاناتی پێویست بۆ هاووڵاتیانی ئۆمەتی ئیسلامی بۆ گەیشتن بە ئامانجە پیرۆزەكانیان دەستەبەر بكات. بەپێچەوانەی دەوڵەت–نەتەوە، ÙƒÛ• ئایدیۆلۆژیی ناسیۆنالیزم ژێرخانەكەی Ù¾ÛŽÙƒ دێنێت، بە بڕوای كۆماری ئیسلامی، Ù„Û• دەوڵەتی ئیسلامیدا بنەمای ئایدیۆلۆژیی ئیسلامی Ù€ شیعی، ئەو ژێرخانه‌ Ù¾ÛŽÙƒ دێنێت.

بەگشتی دەوڵەت Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەدا، سەرچاوەیەكی ئیلاهی Ùˆ ئایینیی هەیە. Ù„Û•Ù… سۆنگەیەوە بنەمای پاراستنی دارولئیسلام Ùˆ پاراستنی سیستەمی ئیسلامی لەسەر بنەماكانی فیقهی شیعییەوە بە "اوجب الواجبات" دادەندرێت. واتا ئەركێكە ÙƒÛ• لەسەرەوەی هەموو ئەركەكانەوەیە؛ ÙƒÛ• ئەمەیش دەبێتە گرنگتـرین Ùˆ بنەڕەتیتـرین بنەمای سیاسەتی دەره‌ÙˆÛ•ÛŒ كۆماری ئیسلامیی ئێران ÙƒÛ• Ù„Û• تیۆرییەكانی پەیوەندیی نێونەتەوەیی بە مانای پاراستن ومانەوەی دەوڵەت لەسەر بنەمای دەوڵەت Ù€ نەتەوەدا خراوەتە ڕوو، بەڵام Ù„Û• ڕوانگەی فیقهی ئیسلامی Ù€ شیعییه‌وه‌ØŒ جوگرافیای سنووری بڕوایی Ùˆ ئایدیۆلۆژی، ئەم سنوورە دیاریدەكات. بۆیه‌ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ڕوانگه‌ فه‌رمییه‌ÛŒ كۆماری ئیسلامییه‌ و، به‌  Ù‡Ù‡‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌سه‌ر ئاسایشی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ داده‌ندرێت.

دووه‌Ù…: ئێران Ùˆ مه‌ترسی له‌ هاوسنووری Ùˆ ململانێ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان به‌ Ù‡Û†ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا Ùˆ ڕۆژاواوه،‌ به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ بۆ ئێران داده‌ندرێت؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ پەیوەندییەكانی كۆماری ئیسلامی Ùˆ ئەمریكا، لەژێر كاریگەریی جیاوازییە زەینی Ùˆ پێكهاتەیییه‌ ناوخۆیی Ùˆ دەرەكییه‌كاندا، گیروگرفت Ùˆ ئاڵۆزیی زۆری تێدایە. ڕێبەرانی كۆماری ئیسلامیی ئێران، بوونی ئەمریكایەكی لیبـراڵ-دیموكرات Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هێژموونیكی ئەمریكا Ù„Û• سیستەمی نێونەتەوەییدا، به‌ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• بۆ سەر بوون Ùˆ مانەوەی كۆماری ئیسلامی Ùˆ وڵاتانی شۆڕشگێر Ùˆ ئیسلامی دەزانن. چونكە سروشتی پێكهاتەیی Ùˆ كه‌لتووریی كۆماری ئیسلامی Ùˆ سیستەمی سیاسیی ئێران Ù„Û• ڕوانگەی ئەوانەوە ÙƒÛ• لەسەر گەیشتن بە سەروەریی خوا Ùˆ دەسەڵاتی خوا دامەزراوە، بەپێچەوانەی سروشتی پێكهاتەی مرۆڤ-تەوەری سیستەمی نێونەتەوەیی Ùˆ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە؛ واتا Ù„Û• سێ ئاستی ناوخۆیی، دەرەوە Ùˆ نێونەتەوەییدا، ململانێ‌ Ùˆ ناكۆكییان هەیە. بۆ نموونە Ù„Û• ئاستی نێونەتەوەییدا، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هێژموونیی هەیە و، بەپێی پێوەر Ùˆ بەها زاڵەكانی خۆی Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ ڕێكخستنی سیستەمی نێونەتەوەیی دەدات، بەڵام كۆماری ئیسلامیی ئێران Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات بە یارمەتیی وڵاتانی بێلایەن یاخود شۆڕشگێر Ùˆ بزووتنەوەكان، هەروەها نۆرم، یان پێوەری شۆڕشگێڕانەی دژی سیستەمە هەنووكەیییەكه‌ØŒ دژی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بوەستێته‌وه‌.

كه‌لتووری سیاسیی تایبەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا Ùˆ چۆنێتیی ڕوانینیان بۆ جیهان Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێبەرایەتیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا Ù„Û• جیهاندا و، هەروەها ڕەنگدانەوەی بەهاكانی لیبـراڵیزم Ùˆ پراگماتیزم Ù„Û• سیاسەتی دەرەوەدا و، هەروەها جۆرێك Ù„Û• باوەڕ Ùˆ بڕوابوون بە پەیام Ùˆ ئەركی مێژووییی Ú¯Û•Ù„ÛŒ ئەمریكا Ù„Û• جیهان Ù„Û• هزر Ùˆ كه‌لتووری Ú¯Û•Ù„ÛŒ ئەمریكادا، هەموویان ناكۆكن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بنەماكانی هزری، ئایدیۆلۆژیی فەرمی، ئامانج، نۆرم، بەهاكان Ùˆ ڕوانگەی نوخبە سیاسییەكان Ù„Û• كۆماری ئیسلامیی ئێراندا. لێره‌وه‌ ئێران هه‌ست ده‌كات كه‌ هاوپه‌یمانێتیی ئه‌مریكا له‌ سنووره‌كانی ئه‌Ùˆ وڵاته‌دا دروست ده‌بێت؛ ئه‌مه‌یش بۆ ئێران به‌ Ù‡Û†ÛŒ نزیكیی جوگرافییه‌وه‌ به‌  Ù‡Ù‡‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ئاسایشی داده‌ندرێت. چونكه‌ ئێران Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ØŒ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بنكە سەربازییه‌كانه‌وه‌ Ù„Û• ناوچەكە، بەدوای كۆنتـڕۆڵی كۆماری ئیسلامیی ئێرانەوەیە: Ù„Û• ئەفغانستان Ùˆ له‌ عێراق، هه‌روه‌ها بنكەی سەربازی Ù„Û• قرقیزستان، جۆرجیا، ئازەربایجان، توركیا، سعوودیا، بەحرێن، قەتەر، كوێت، ئیمارات و، هەروەها بە Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ چەندین ڕێككەوتننامەی ئەمنی Ùˆ گریبەستی پێدانی Ú†Û•ÙƒÛŒ سەربازی بە وڵاتانی ناوچەكە؛ ئەمەیش بە مەبەستی كۆنتـڕۆڵی "هیلالی شیعی" ÙƒÛ• ئێران ڕێبەرایەتیی دەكات.

سێیه‌Ù…:ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان Ùˆ بازنه‌ÛŒ خێرای ئاسایشیی ئێران

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان به‌ Ù‡Û†ÛŒ هاوسنوورییه‌وه‌ØŒ ده‌كه‌وێته‌ ناو بازنه‌ÛŒ خێرای ئاسایشیی ئێرانه‌وه‌. ئەم بازنە ئاسایشییە بۆ كۆماری ئیسلامیی ئێران، Ù„Û•Ùˆ دراوسێیانه‌ Ù¾ÛŽÙƒ دێت ÙƒÛ• بەپێی ئاستی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەتـرسیی هێزە بێگانەكان Ù„Û• ناوچەكە Ùˆ سروشتی بابەت Ùˆ پرسە سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كه‌لتوورییەكان، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ خوڵقاندنی دەرفەت یان Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ ÙƒÛŽØ´Û• بۆ كۆماری ئیسلامیی ئێران؛ ناوچەی كەنداو Ùˆ عێراق ÙˆÛ•Ùƒ دوو نموونە Ù„Û• گرنگتـرینیانن. هەرچەندە ئەفغانستان، پاكستان، توركیا Ùˆ ناوچەی قەوقاز Ùˆ ئاسیای ناوەڕاست هەریەكەیان بە پلەی جیاواز خاوەن گرنگیی ستـراتیژین بۆ كۆماری ئیسلامیی ئێران، بەڵام بۆ نموونە ناوچەی كەنداو، ÙˆÛ•Ùƒ ناوچەی "دەرەوەی نزیك"ØŒ Ù„Û• Ù‡ÛŽÚµÛŒ یەكەمی ستـراتیژیی بەرگریی كۆماری ئیسلامیی ئێراندایە. تایبەتمەندییەكانی ئەم ناوچەیە بە شێوەیەكە ÙƒÛ•ØŒ دەرفەت، یان Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ زۆر بۆ بەرژەوەندیی Ùˆ ئاسایشی نەتەوەییی ئێران دەخوڵقێنێت. ئەم ناوچەیە بە Ù‡Û†ÛŒ دەوڵەمەندی Ù„Û• بواری نەوت Ùˆ غاز، خاڵی سەرەكیی پەیوەندیی كۆماری ئیسلامیی ئێران Ù„Û•Ú¯Û•Úµ جیهانی دەرەوە بووە و، بەم پێیەیش به‌ خاڵی لاوازی ئاسایشی بەرگری، سیاسی Ùˆ ئابووریی كۆماری ئیسلامیی ئێران هەژمار دەكرێت.

چواره‌Ù…: ئێران Ùˆ ناكۆكیی جیۆسیاسی Ùˆ ناسنامه‌ییی شیعه‌-سوننه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا

یەكێك Ù„Û• گەورەتـرین كێشەكانی كۆماری ئیسلامیی ئێران Ù„Û• سیاسەتی دەرەوەدا، ئەوە بووە ÙƒÛ• ئێران Ù„Û• ناوچەكەدا هاوپەیمانی ستـراتیژیكی نەبووە؛ بەم واتایەی ÙƒÛ• ئێران Ù„Û• نێوان عەرەبەكان، توركەكان Ùˆ دەوڵەت-نەتەوەكانی تـردا بووە، بەڵام بەشێك نەبووە Ù„Û• هیچ كامیان. هەروەها بۆ زیاتـركردنی نفووز Ùˆ بەرزكردنەوەی Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ زیادكردنی هێزی خۆی، زۆر گرنگیی بە فاكتەری ئایین، بەتایبەت شیعەگەرایی دەدات؛ هەرچەندە ڕێبەرانی كۆماری ئیسلامیی ئێران، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەن Ù„Û• پەیوەندییەكانی دەرەوەیاندا Ø´Û†Ú•Ø´ Ùˆ سیستەمی سیاسیی خۆیان به‌ "ئیسلامی" بناسێنن و، "ڕەگەزی شیعە" Ù„Û• هەمبەر وڵاتانی سوننەدا بشارنەوە Ùˆ جەخت لەسەر بـرایەتیی موسڵمانان Ùˆ یەكێتیی جیهانی ئیسلام بكەنەوە. بۆیه‌ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان، مه‌ترسی بۆ سه‌ر نفووزی ئێران له‌ عێراقی شیعی Ùˆ سوننه‌ و، هه‌روه‌ها ده‌ستپێڕاگه‌یشتنی ئێران له‌ سووریا و، به‌Ù… پێیه‌ لوبنان دروست ده‌كات و، ئه‌Ù… فاكته‌ره‌ÛŒ هێزی ئێران سنووردار Ùˆ لاواز ده‌كات.

پێنجه‌Ù…: ئێران Ùˆ مه‌ترسی له‌ دابه‌شبوونی عێراق

Ù„Û• لایەكی تـرەوە، عێراقیش به‌ بەشێكی تـری هەرە گرنگ Ù„Û• بازنەی خێرای ئاسایشیی كۆماری ئیسلامیی ئێران هەژماردەكرێت. ئێران گۆڕانكارییە سیاسییەكانی عێراق، بەتایبەت پاش ساڵی (2003) و، پرسە ئایدیۆلۆژی Ùˆ ئاسایشییەكانی، بە بەشێكی جیانەكراوە Ù„Û• ئاسایشی نەتەوەییی خۆی دەزانێت. هەروەها پرسە هەڵپەسێردراوەكانی ڕێككەوتننامەی ساڵی (1975)ÛŒ ئەلجەزائێر Ù„Û• نێوان ئێران Ùˆ عێراقدا، پرسە چارەسەرنەكراوەكانی سەردەمی جەنگی هەشت ساڵەی نێوانیان، Ú•Û†ÚµÛŒ هێزەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا Ù„Û• عێراق Ùˆ پێكهاتەی سیاسی-نەتەوەیی Ùˆ ئایدیۆلۆژی Ùˆ مەزهەبی Ù„Û• عێراق، هەموویان بۆ ئاسایشی نەتەوەییی كۆماری ئیسلامیی ئێران زۆر گرنگن. بۆیە ئێران Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات Ù„Û• كورتخایەندا Ù„Û• نێوان فاكتەرەكانی جیۆپۆلێتیك Ùˆ ئایدیۆلۆژیدا، جۆرە هاوسەنگییەك دروست بكات؛ هەرچەندە كۆماری ئیسلامیی ئێران، Ù„Û• عێراقدا Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ بەهێزكردنی شیعەكان بۆ كۆنتـڕۆڵی ناوچەكە دەدات. بەگشتی سیاسەتی دەرەوەی كۆماری ئیسلامیی ئێران Ù„Û• عێراق پاش ساڵی (2003)ØŒ دوو تەوەر لەخۆ دەگرێت:

ا Ù€ سیاسەتی ناسەقامگیركردن Ùˆ لاوازكردنی عێراق: بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی ÙƒÛ• عێراق Ù„Û• ساڵانی پێشوو بە Ù‡Û†ÛŒ فاكتەری وزە، پێكهاتەی دانیشتووان Ùˆ جوگرافیای سیاسی Ùˆ...ØŒ سەرچاوەی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەتـرسی بووە بۆ سەر ئێران، بەڵام بە سیاسەتی ناسەقامگیركردنی عێراق، ئەم ناسەقامگیرییە وا دەكات ÙƒÛ• كۆماری ئیسلامیی ئێران توانای دەستێوەردان Ùˆ نفووزی Ù„Û• عێراق هەبێت و، بە Ù‡Û†ÛŒ ئەم ناسەقامگیرییەوه‌ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بۆ سەر كۆماری ئیسلامیی ئێران كەمتـر بكاتەوە.

ب- سیاسەتی سەقامگیریی ڕێژەیی: ئێران بڕوای وایە ÙƒÛ• بە Ù‡Û†ÛŒ باڵادەستیی شیعەكانه‌وه‌ Ù„Û• عێراق، دەتواندرێت مەتـرسی Ùˆ هەڕەشەكان لەسەر ئێران ÙƒÛ•Ù… بكرێتەوە و، هاوسەنگیی نێوان كورد Ùˆ سوننە Ùˆ شیعە Ù„Û• بەرژەوەندیی كۆماری ئیسلامیی ئێراندایە. چونكە ئەگەر ئه‌Ùˆ هاوسەنگی Ùˆ ناسەقامگیرییە بە Ù‡Û†ÛŒ نفووزی وڵاتانی سوننە Ùˆ سەربەخۆییخوازیی كوردەكان Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا Ù„Û• عێراق Ù„Û• كۆنتـڕۆڵ دەربچێت، ئەوە ده‌بێته‌ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەتـرسی بۆ سەر ئاسایشی ئێران.

شه‌شه‌Ù…: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان Ùˆ تێكچوونی هاوسه‌نگیی هێز

سیاسەتی ئێران Ù„Û•Ùˆ ناوچانە، بۆ بەهێزكردنی توانای كۆماری ئیسلامیی ئێرانە بە مەبەستی پاراستنی بەرژەوەندی Ùˆ ئاسایشی نەتەوەییی خۆی Ù„Û• بازنەی خێرای ئاسایشیی ئێراندا. بۆیەیشە ÙƒÛ• هاوپەیمانێتیی سووریا Ùˆ كۆماری ئیسلامیی ئێران Ù„Û• ڕوانگەی ئاسایشی Ùˆ بەرژەوەندییەكانی ئێران خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كرێت، بۆ سڕینەوەی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەتـرسییەكانی هاوبەشی ئیسڕائیل Ùˆ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا. هه‌روه‌ها پاڵپشتی Ù„Û• حیزبوڵڵا Ù„Û• لوبنان Ùˆ بزووتنەوەی حەماس Ù„Û• فەلەستین له‌Ù… چوارچێوه‌دا پێناسه‌ ده‌كرێت. لێرەدا دەتوانین بڵێین ÙƒÛ• كۆماری ئیسلامیی ئێران بۆ بەرژەوەندی Ùˆ ئامانجەكانی، ÙƒÛ• فۆرمێكی ڕیاڵیستی وەردەگرێت، ÙƒÛ•ÚµÙƒ Ù„Û• ئایدیۆلۆژی وەردەگرێت، بەڵام ئه‌وه‌ÛŒ ڕاستی بێ، ناسنامەیی Ùˆ ئایدیۆلۆژیكییە. گۆڕانكارییەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بەتایبەت Ù„Û•Ù… ساڵانەی دوایی، بووە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی ÙƒÛ• مەزهەبی شیعە ÙˆÛ•Ùƒ هێزێكی كاریگەر دەربكەوێت Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ كۆماری ئیسلامیی ئێران ئەمەی بەرجەستە كردووە؛ هەر Ù„Û• ڕووخانی سەددام حوسێن Ù„Û• ساڵی (2003)وه‌ØŒ تا جەنگی سی Ùˆ سێ Ú•Û†Ú˜Û•ÛŒ حزبوڵڵا Ù„Û• لوبنان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئیسڕائیل Ù„Û• ساڵی (2006)دا Ùˆ پرسی سووریا Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش، گۆڕانكاریی جیۆپۆلێتیكیی Ù„Û• بەرژەوەندیی كۆماری ئیسلامیی ئێران دروست كردووە. Ù„Û• ڕوانگەی وڵاتانی سوننی Ùˆ نوخبە سیاسییەكانیانەوە، ئامرازی سەرەكیی كۆماری ئیسلامیی ئێران بۆ نفووز Ùˆ كۆنتـڕۆڵی ناوچەكە، گرووپە شیعەكانی لایەنگری ئێرانن وه‌كوو: حزبوڵڵای لوبنان Ùˆ حه‌شدی شه‌عبی Ùˆ ...ØŒ Ù„Û• ناوچەی كەنداو عێراق، سووریا، لوبنان، بەحرێن، سعوودیا Ùˆ هتد.

كۆبه‌ند: دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشیی ئێران له ‌هه‌مبه‌ر كوردستان به‌Ù¾ÛŽÛŒ تیۆریی هاوسه‌نگیی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌

ئه‌وه‌ÛŒ لێره‌دا زۆر‌ گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه،‌ هه‌ستكردن به‌ دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشی Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له ‌هه‌مبه‌ر دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له ‌لایه‌Ù† ئێرانه‌وه‌ØŒ ته‌نیا به‌ Ù‡Û†ÛŒ خودی سیاسه‌ت Ùˆ ستراتیژی Ùˆ تێگه‌یشتنی ئێرانه‌وه‌یه‌ له‌ پرسه‌ ئاسایشییه‌كان Ùˆ هاوكێشه‌ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كییه‌كاندا. بۆیه‌ له‌ كۆتاییدا ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ Ú†Ù‡‌ند خاڵێك بكه‌ین:

  1. له ‌ڕووی توانا گشتییه‌كانه‌وه‌: كۆماری ئیسلامی، به‌ Ù‡Û†ÛŒ جۆری فره‌ییی پێكهاته‌ÛŒ دانیشتووانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان له ‌ڕووی ناسنامه‌یی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینییه‌وه‌ له ‌لایه‌Ùƒ و، توانای ئابووریی هه‌رێمی كوردستان Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆئێكۆنۆمیی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌نده‌ به‌ سه‌رچاوه‌كانی سروشتی Ùˆ پرسی ئاسایشی وزه‌ و، هه‌روه‌ها بوونی هێزی پێشمه‌رگه‌ÛŒ ئاماده‌ Ùˆ جه‌نگدیده‌ Ùˆ به‌ئه‌زموون، ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ به‌  Ù‡Ù‡‌Ú•Ù‡‌شه‌ ده‌زانێت. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری گرێدانی هاوپه‌یمانێتیی سه‌ربازیی كوردستان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا Ùˆ ته‌نانه‌ت ئیسڕائیل له‌ داهاتوودا؛ ئه‌مه‌یش هاوسه‌نگیی هێز له‌ دژی ئێران له‌ ناوچه‌كه‌دا تێك ده‌دات.
  2. له ‌ڕووی نزیكیی جوگرافییه‌وه،: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان هاوسنووری ئێرانه‌ و، هاتنی ئه‌مریكا بۆ سنووره‌كانی كۆماری ئیسلامی به ‌Ù‡Û†ÛŒ ستراتیژی Ùˆ سیاسه‌تی ئێران له‌ناوخۆ Ùˆ له‌ ناوچه‌كه‌دا، به‌ مه‌ترسیی ئاسایشی بۆسه‌ر ئێران داده‌ندرێت. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری نفووزی توركیا Ùˆ وڵاتانی سوننه‌ÛŒ نه‌یاری ئێران، كه‌ به‌ جۆرێك دۆست Ùˆ هاوپه‌یمانه‌كه‌یان (كوردستان)ØŒ ده‌بێته‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی هاوسنووری ئێران و، كۆماری ئیسلامی ده‌كه‌وێته‌ Ù†ÛŽÙˆ Ú¯Ù‡‌مارۆ Ùˆ ئابڵووقه‌ÛŒ جیۆسیاسییه‌وه‌. هه‌روه‌ها پرسی كورد له‌ ئێران Ùˆ هاوسنووریی‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان ‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كورده‌كان له‌ ئێران، به‌  Ù‡Ù‡‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ئاسایشی داده‌ندرێت.
  3. له ‌ڕووی توانای هێرشبه‌رانه‌وه‌: كۆماری ئیسلامی Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان ده‌بێته‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌مریكا و، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كوردستانه‌وه‌ توانای هێرشبه‌رانه‌ÛŒ ئه‌مریكا Ùˆ ته‌نانه‌ت ئیسڕائیل بۆ سه‌ر ئێران به‌رز ده‌بێته‌وه‌. ڕێبه‌ری ئێران Ùˆ نوخبه‌ سیاسی Ùˆ سه‌ربازی Ùˆ ئه‌منییه‌كانی ئێران ئه‌مه‌یان به‌ئاشكرا ڕاگه‌یاندووه‌ و، ئه‌Ùˆ دڵه‌ڕاوكێ Ùˆ مه‌ترسییه‌یان نه‌شاردۆته‌وه‌. بۆیه‌ له‌وانه‌یه‌ كورده‌كان Ùˆ هێزه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كانی ئێران له‌ ناوخۆی ئێران، له‌ پێناو ڕووخاندنی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ كۆماری ئیسلامیی ئێراندا هان بدرێن یاخود Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌Ùƒ بكرێن.
  4. له ‌ڕووی نییه‌تی دوژمنكارانه‌وه‌: كۆماری ئیسلامیی ئێران، وا تێ ده‌گات كه‌ دابه‌شبوونی عێراق Ùˆ دروستبوونی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته،‌ به‌ هاندان Ùˆ پاڵپشتیی ئه‌مریكا Ùˆ ئیسڕائیله‌ و، له‌سه‌ر نییه‌تی ئه‌وان، كه‌ له ‌هه‌مبه‌ر ئێراندا دوژمنكارانه‌یه‌ØŒ ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ده‌بێته‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ئاسایشی بۆ سه‌ر ئێران. ئه‌مه‌ دیسانه‌وه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ دابه‌شبوونی عێراقی هاوپه‌یمانی ئێران Ùˆ پچڕانی Ù‡ÛŽÚµÛŒ به‌رگریی ئێران له‌ سووریا Ùˆ لوبنان و، هه‌روه‌ها پرسی كورد له‌ ئێرانه‌وه‌ هه‌یه‌. هه‌روه‌ها ئێران ئه‌مه‌ به‌سه‌ره‌تای ڕووخان Ùˆ دابه‌شبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ Ùˆ خودی ئێران داده‌نێت. بۆیه‌ دابه‌شبوونی عێراق Ùˆ دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان، له ‌ڕوانگه‌ÛŒ ئێرانه‌وه‌ ئه‌Ù… كاریگه‌رییانه‌ÛŒ خواره‌وه‌ÛŒ له‌سه‌ر ئاسایشی ئێران ده‌بێت:
  • لاوازبوونی هاوپه‌یمانێتیی ستراتیژیی ئێران له‌ ناوچه‌كه (عێراق، سووریا Ùˆ حزبوڵڵا)‌.
  • دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سوننه‌ و، كوردی نه‌یاری ئێران Ùˆ به‌هێزبوونی گرووپه‌ سوننه‌كان.
  • لاوازبوونی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ سه‌روونه‌ته‌وه‌یییه‌كانی ئێران.
  • به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ ئێتنیكی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ مه‌زهه‌بییه‌كان له‌ ئێران.
  • به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ  Ù‡Ù‡‌Ú•Ù‡‌شه‌ سنوورییه‌كان بۆ سه‌ر ئێران.
  • لاوازبوونی به‌ره‌ Ùˆ میحوه‌ری ناسراو به‌ به‌رگری له‌ ناوچه‌كه‌دا.
  • به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ ئاستی ململانێ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان و، هه‌روه‌ها ناكۆكییه‌‌كانی سوننه ‌Ùˆ شیعه‌ Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر Ùˆ سه‌ره‌تای دابه‌شبوونی وڵاتانی دیكه‌ÛŒ ناوچه‌كه،‌ به‌ ئێرانیشه‌وه‌.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون