PÊNÛS
 
تەنگژەی ئاو Ù„Û• ئاسیای ناوەنددا 
     2017-07-23
ئالان حەمە سەعید

تەنگژەی ئاو لە ئاسیای ناوەنددا

" ئۆزبەکستان و تاجیکستان بە نموونە

ئالان حەمەسەعید – مامۆستای زانکۆ

Ù¾ÛŽØ´Û•Ú©ÛŒ: گرفتی وەبەرھێنان لەسەرچاوە ئاوییە ھاوبەشەکان Ù„Û• ناوچەی ئاسیای ناوەنددا، دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی چاخی ڕابردوو. سیاسەتی یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو، بریتی بوو Ù„Û• گرنگیدان بە فراوانکردنی کەرتی کشتوکاڵی Ùˆ زیادبوونی بەرھەمە کشتوکاڵییەکان. پاش بەدەستھێنانی سەربەخۆییی دەوڵەتانی ئەم ناوچەیە Ùˆ جیابوونەوەیان Ù„Û• یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو، چەندین گرفت Ù„Û• بواری ئاو Ùˆ سەرچاوەکانی وزە  Ùˆ سوێربوونی خاک Ùˆ کزبوون Ùˆ کەمبوونەوەی ئاوی دەریای ئارال  Ùˆ بەبیابانیبوونی بەشێک Ù„Û• زەوییەکان، ڕووی Ù„Û•Ùˆ دەوڵەتە تازە لەدایکبووانە کرد. Ù„Û• پاڵ ئەم گرفتە ژینگەیییانەدا گرفتێکی سیاسیی قووڵ Ù„Û• نێوان سەرکردە سیاسییەکانی ئەو دەوڵەتە تازە جیابووانەدا بوونی ھەبوو، Ú©Û• سەرەکیترینیان بریتی بوو Ù„Û• نەبوونی ئیرادەیەکی سیاسی بۆ دانیشتن Ùˆ گفتوگۆکردن دەربارەی دانانی سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ ئاوی، Ú©Û• تیایدا گرەنتیی دابەشبوونێکی دادپەروەرانەی سەرچاوە ئاوییەکان Ù„Û• نێوان ئەو دەوڵەتانەدا بکات.

بە شێوەیەکی سادە، ئاسیای ناوەند یەکێکە Ù„Û•Ùˆ جوگرافیایانەی Ú©Û• بەدەست کەمئاوییەوە گرفتارە، بەڵام گرفتاربوون Ùˆ Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ قووڵتر ئەوەیە Ú©Û• نایەکسانی Ù„Û• دابەشبوونی سەرچاوە ئاوییەکانیدا ھەیە. بە نموونە، قرقیزستان Ùˆ تاجیکستان Ù„Û• نێوان ئەو پێنج دەوڵەتەدا بڕێکی باش Ùˆ گونجاوی سەرچاوە ئاوییەکانی ھەیە Ùˆ سەرچاوەکانی دیکەی وزەی Ú©Û•Ù…Û•Ø› دەوڵەتانی دیکەیش گرفتاری سەرەکیی کەمئاوین Ùˆ ڕێژەیەکی باشی سەرچاوەکانی وزەیان ھەیە. Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٥دا سەرۆکی ھەر پێنج دەوڵەتەکەی ئاسیای ناوەند (ئۆزبەکستان، تاجیکستان، تورکمانستان، قرقیزستان Ùˆ کازاخستان) ڕێککەوتنێکی سەرەتایییان ئەنجام دا سەبارەت بە پێویستبوونی ڕێککەوتنێکی ھاوبەشی ستراتیژی بۆ بەکارھێنان Ùˆ دابەشکردن Ùˆ چاکسازی لەسەرچاوە ئاوییەکان Ù„Û• ئاسیای ناوەنددا؛ بەڵام ئێستایش پاش زیاتر Ù„Û• چارەکە سەدەیەک بەسەر سەربەخۆبووندا، گرفتە ئاوییەکان بە بەراورد بە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو تەنگژاویترە، بەتایبەت ئەو سەرچاوە ئاوییانەی Ú©Û• بە  سنووری چەند دەوڵەتێکدا تێ دەپەڕن.

ئاو و دروستبوونی تەنگژە: لە ئابی ٢٠١٣دا حکوومەتی تاجیکستان لە "دووشەنبە"ی پایتەخت کۆنگرەیەکی نێودەوڵەتیی فراوانی بە ھاوکاریی ڕێکخراوەکانی پسپۆر لە نەتەوە یەکگرتووەکان ساز کرد. بەڵام گفتوگۆ چڕوپرەکان لە بواری کردەییدا زۆر لاوازن و کێشەکان لەو کۆنگرە و کۆڕبەندانەدا چارەسەر نابن، چونکە گرفتی پشک و دابەشکردنی سەرچاوە ئاوییەکان لەم ناوچەیەدا لای بەشێک لە توێژەران گەیشتۆتە بنبەست و، چارەسەرکردنی زۆر قورسە. بەڵام ھەندێک لە پسپۆرانی ئەم بوارە ڕایان وایە کە گەیشتن بە چارەسەر، پێویستیی بە مامەڵەیەکی لۆژیکییانە و ھێمنانە ھەیە. نموونەی ئەوە دەھێننەوە کە ئەو تەنگژەیەی لە نێوان تاجیکستان و ئۆزبەکستاندا ھەیە چارەسەری ئەستەم نییە چونکە دەرفەتێکی باش فەراھەمە بۆ ھاریکاریی ئابووری لە نێوانیاندا. ئۆزبەکستان خاوەن گازێکی سروشتیی زۆرە و، لە ھەمان کاتدا لە تاجیکستانەوە سەرچاوە ئاوییەکانی بۆ دێت. واتە ئەو دەوڵەتەیە کە ئاوی تێ دەڕژێت، تاجیکستانیش خاوەن سەرچاوەیەکی ئاویی زۆرە و، دەتوانێت سوود لە گازی سروشتیی ئۆزبەکستان وەربگرێت و، بەپێچەوانەیشەوە ئۆزبەکستان دەتوانێت لە ئاوی تاجیکستان سوودمەند بێت.

بەڵام پرسیاری سەرەکی ئەوەیە Ú©Û• بۆچی ئەم ھاریکارییە Ù„Û•Ù… بوارەدا، بەدی نایەت؟ یەکێک Ù„Û• گرفت Ùˆ ڕێگرییە گەورەکان بریتییە Ù„Û• Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ بەردەوامی تاجیکستان بۆ بننیاتنانی بەنداوی "ڕۆجون" لەسەر ڕووباری "Ú¤Ù‡‌خش" (Vakhsh River). ئەم پرۆژەیە، تەنگژەی نێوانیانی قووڵتر کردۆتەوە. پسپۆرە سۆڤیەتییەکان Ù„Û• حەفتاکانی چاخی ڕابردوودا پلان Ùˆ دیزاینێکی سەرەتایییان بۆ ئەو بەنداوە کێشا، Ú©Û• وێستگەیەکی بەرھەمھێنانی کارەبایشی تێدا بوو و، چاوەڕوان دەکرێت بەرزاییی بەنداوی ڕۆجون ٣٣٥ مەتر بێت، Ú©Û• بە بەرزترین بەنداو Ù„Û• جیھاندا دادەنرێت. بەڵام پاش ھەرەسی سۆڤیەت، بۆ ماوەیەک پرۆژەکە ھەڵپەسێردرا و، Ù„Û• دواییشدا بە Ú¾Û†ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆی تاجیکستان، نەتوانرا پرۆژەکە کاری تێدا بکرێت؛ وه‌Ù„ÛŽ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەستپێکی چاخی نوێ Ùˆ سەرەتاکانی دووھەزارەوە، کارکردن Ù„Û• پرۆژەی بەنداوەکەدا دەستی Ù¾ÛŽ کردەوە.

بە ھۆی گرژییەکانی نێوان ھەر دوو سەرۆک ڕەحمانۆف و کریمۆف، بابەتی بەنداوی ڕۆجون بۆتە بابەتێکی ستراتیژی بۆ ھەردوو دەوڵەت. لە حاڵەتی تەواوبوونی بەنداوەکەدا تاجیکستان توانای کۆنترۆڵکردنی بەشێکی زۆری ئەو سەرچاوە ئاوییانەی دەبێت کە لە تاجیکستانەوە دەڕژێنە ئۆزبەکستان. لە پاڵ ئەمەیشدا، وێستگەی ڕۆجون بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا، توانای ئەوەی دەبێت کە وزەی کارەبای پێویست بە تێچوویەکی کەم بۆ تاجیکستان فەراھەم بکات و، بشتوانێت وزەی کارەبای زیادە ھەناردەی دەوڵەتانی دراوسێ بکات. توێژەران دەڵێن تەواوبوونی بەنداوەکە و وێستگەی بەرھەمھێنانی کارەباکەی، ڕەحمانوف دەکاتە سەرکردەیەکی خاوەن ھێژموون لەسەر ئاستی ئاسیای ناوەند. ئۆزبەکستانیش بە ھەموو توانای خۆی، ھەوڵ دەدات کە ڕێگری لە جێبەجێکردنی ئەو پرۆژەیە بکات.

بە درێژاییی ساڵی ٢٠١٣ ئۆزبەکستان ÙˆÛ•Ú© سزایەک بەرامبەر تاجیکستان سێ جار ھەناردەی گازی سروشتیی بۆ ئەو وڵاتە ڕاگرتووە. ئەو ھەنگاوەیش زیانێکی گەورەی Ù„Û• ھاوڵاتیان داوە و، ھەروەھا بۆتە مەترسیی گەورە لەسەر ڕاوەستانی کارەکانی کارگە Ùˆ گەورە کۆمپانیای ئەلەمنیۆمی "تالکو"ØŒ Ú©Û• %٧٥ی دراوی بیانی بۆ دەوڵەت دەستەبەر دەکات. ھەروەھا، بەتوندی کاریگەریی داناوە لەسەر ئەو کارگەیەی چیمەنتۆ، Ú©Û• کەرەستەی چیمەنتۆی پێویست بۆ بەنداوی ڕۆجون دابین دەکات Ùˆ بە گازی سروشتی کار دەکات Ú©Û• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئۆزبەکستانەوە گواستراوەتەوە بۆی. ھەروەھا ÙˆÛ•Ú© پەرچەکردارێک بەرامبەر سیاسەتە ئاوییەکانی تاجیکستان، Ú©Û• ئۆزبەکستانی نیگەران کردووە، سنووری سیاسیی ئۆزبەکستان دەروازەیەکی گرنگە بۆ بەشی باشووری تاجیکستان.

جیا Ù„Û• نەناردنی گازی سروشتی، ئۆزبەکستان ڕێگری Ù„Û• ناردنی شمەک  Ùˆ پێداویستییەکان دەکات بۆ ئەو بەشەی تاجیکستان و، پاش تەقینەوەکانی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جالابا- ئەموزانج ئۆزبەکستان Ú¾ÛŽÚµÛŒ ئاسنینی بە ڕووی ئەو بەشەی تاجیکستاندا داخست. بەو جۆرە، ئۆزبەکستان توانیویەتی Ú©Û• باشووری تاجیکستان Ù„Û• پەیوەندیکردن بە دونیای دەرەوە داببڕێت Ùˆ گۆشەگیری بکات. ئەمە Ù„Û• کاتێکدایە ھەر دوو دەوڵەت دەیانتوانی زەمینەی لێکتێگەیشتن بخوڵقێنن و، تاجیکستان واز Ù„Û•Ùˆ سیاسەتە توندەی بھێنێت Ù„Û• دۆسییەی ئاودا و، تورکمانستانیش سوودمەند بکات و، خۆیشی ئەو گرفتانەی ئاماژەمان Ù¾ÛŽ دا، چارەسەر بکات و، بتوانێت Ù„Û• گازی سروشتی ئۆزبەکستان سوودمەند بێت. ئەمە Ù„Û• کاتێکدایە Ú©Û• نیو ملیۆن ھاوڵاتیی ڕەگەز ئۆزبەکی Ù„Û• تاجیکستاندا دەژین و، ملیۆنێک ھاوڵاتیی ڕەگەز تاجیکی Ù„Û• ئۆزبەکستان دەژین. ئێستاكه‌ بە Ú¾Û†ÛŒ تەنگژەی پەیوەندییەکانی نێوانیانەوە، Ú©Û• ئاو یەکێکە Ù„Û• ھۆکارە سەرەکییەکان، ھاتووچۆکردن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ وشکانی، بۆ ھاوڵاتیانی ھەر دوو دەوڵەت زۆر ئەستەم بووە.

پوختە: Ù„Û• سەردەمی یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو، Ú©Û• ئەم ناوچەیە Ù„Û• چوارچێوەی دەوڵەتەکەیدا بوو، بە جۆرێک مامەڵەی دەکرد Ú©Û• جۆرێک Ù„Û• ھاوسەنگیی Ù„Û• نێوان بڕی ئاوی زیادەی تاجیکستان Ùˆ قرقیزستان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سەرچاوەکانی وزەی ÙˆÛ•Ú© گازی سروشتی Ú©Û• Ù„Û• ھەرێمەکانی تورکمانستان Ùˆ ئۆزبەکستان Ùˆ کازاخستاندا ھەبووە، دروست کردبوو. پاش کەوتنی یەکێتیی سۆڤیەت Ùˆ بەدەستھێنانی سەربەخۆییی ئەم دەوڵەتانە، ئەم سیسته‌Ù…Û• Ù„Û• ئیدارەدان ھەڵوەشایەوە. چیدیکە تاجیکستان Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ نادات ئەو ئاوەی بە وڵاتەکەیدا تێپەڕ دەبێت بۆ ئۆزبەکستان، بەبێ بەرامبەر بڕوات؛ Ù„Û• کاتێکدا Ú©Û• ئۆزبەکستان گازی سروشتیی Ù¾ÛŽ دەفرۆشێت. ئەم ھەنگاوانە تەنگژەیەکی دروست کردووە Ú©Û• کاریگەریی كردۆته‌ سەر پەیوەندییە سیاسییەکان. گرفتێکی دیکەی ئەم وڵاتانە ئەوەیە Ú©Û• Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ بەکارھێنانی ئاویان زۆرە. بە نموونە، بەکارھێنانی بڕی ئاو Ù„Û• ئۆزبەکستاندا، نزیک دەبێتەوە Ù„Û•Ùˆ بڕەی Ú©Û• Ù„Û• وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەکار دەھێنرێت. ئەگەر ئەم دوو دەوڵەتە بەتایبەت و، دەوڵەتانی ئاسیای ناوەند بە شێوەیەکی گشتی، Ù†Û•Ú¯Û•Ù†Û• ڕێککەوتنێکی گشتگیر Ùˆ دانانی سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ بەڕێوەبردنی دادپەروەرانە و، نەتوانن ئاسانکاری بكه‌Ù† و، Ù„Û• بابەتی ئاو Ùˆ گازی سروشتیدا ھاوکار بن، پێشبینیی ئەوە دەکرێت Ú©Û• تەنگژەکان Ù„Û• ئاییندەدا لەبارەی سەرچاوە ئاوییەکان فۆرمێکی توندتر بەخۆوە ببینێت.

 
 
« عێراق؛ له‌ ته‌نگژه‌ى بونیاد Ùˆ ته‌نگژه‌ى به‌ڕێوه‌بردندا
« بەمەککەکردنى کەربەلا
« ڕۆژئاواى ئەفریقا؛ پەلهاوێشتنى ئێران Ùˆ سعوودیا Ùˆ ئاییندەى ململانێکان
« ئێران Ù„Û• نێوان دەرفەت Ùˆ ڕێگرییەکان Ù„Û• ئاسیاى ناوەند
« ململانێکانی ئێران Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئازەربایجان
« Ù„Û• تارانەوە بۆ مەنامە، ‌پەڕینەوەی ئێران بۆ ئەوبەری ئاوەکان
« ٧١ ساڵەی نەتەوە یەکگرتووەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون