PÊNÛS
 
فاكته‌ره‌كانی هێزی بكه‌رایه‌تیی كوردستان له پرۆسه‌ی‌ سه‌ربه‌خۆییدا 
     2017-07-21
پەرویز ڕەحیم

فاكته‌ره‌كانی هێزی بكه‌رایه‌تیی كوردستان له پرۆسه‌ÛŒ‌ سه‌ربه‌خۆییدا

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته ‌سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ دڵه‌راوكێ Ùˆ نیگه‌رانییانه‌ÛŒ كه‌ بۆ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆری خه‌ÚµÙƒ له‌مه‌Ú• ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم هاتۆته‌ ئاراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ù… ڕیفراندۆمه‌‌ له‌Ù… كاته‌دا ڕووبه‌ڕووی دژایه‌تیی لایه‌نه‌ عێراقی Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ هه‌رێمییه‌كان Ùˆ ته‌نانه‌ت پاڵپشتینه‌كردنی ڕاسته‌وخۆی هێزه‌ سه‌رووهه‌رێمییه‌كان بۆته‌وه‌Ø› به‌Ù… پێیه‌یش ئه‌Ù… پرسه‌ بۆته‌ جێگه‌ÛŒ مشتومڕ Ùˆ لێكدانه‌وه‌ÛŒ جیاواز. به‌ واتایه‌ÙƒÛŒ تر، كرۆكی پرس Ùˆ دوودڵییه‌كان‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ لاوازیی هێزی هه‌رێمی كوردستان له‌ بواره‌ جۆراوجۆره‌كاندا Ùˆ ته‌نانه‌ت ئابڵۆقه‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆسیاسیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستانه كه‌‌ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییدا ئه‌Ù… ئه‌زموونه‌ له‌بار ده‌بات Ùˆ ده‌یپووكێنێته‌وه‌.

بۆیه‌ پێویسته‌ ئاوڕێك له‌Ù… پرسه‌ بدرێته‌وه‌ و، ئه‌وه‌ بخرێته‌ به‌ر باس Ùˆ لێكدانه‌وه‌ كه‌ ئایا ئه‌Ù… دڵه‌راوكێیه‌ ڕاسته‌ØŒ یاخود دروستكراوی نه‌یاران Ùˆ دژبه‌رانی  Ù¾Ø±Û†Ø³Ù‡‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆییی كوردستانه‌ (حكوومه‌تی ناوه‌ندیی عێراق Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی هه‌رێمی، وه‌كوو توركیا Ùˆ ئێران) بۆ پاشگه‌زبوونه‌وه‌ له‌ ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ به‌شدارینه‌كردنی خه‌ÚµÙƒ Ùˆ دروستكردنی ناڕه‌زایه‌تی له‌ هه‌مبه‌ر كاتی ئه‌نجامدانه‌كه‌ی؟

بۆیه‌ پرسیاری بنچینه‌یی له ‌لای به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆری هاووڵاتیانی ئاساییی كوردستان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كوردستان Ú† هێزێكی هه‌یه‌ØŒ یاخود فاكته‌ره‌كانی هێزی كوردستان كامانه‌Ù† كه‌ ده‌توانن ڕۆڵیان له‌ Ú¯Ù‡‌ره‌نتیكردنی ئاسایشی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ هه‌بێت؟ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… پرسیارانه،‌ له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین خوێندنه‌وه‌یه‌Ùƒ بۆ كارته‌ سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ ته‌نانه‌ت ئاسایشییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان له‌ پرۆسه‌ÛŒ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییدا بكه‌ین. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ بێجگه له‌‌ خاڵه‌ لاوازه‌كانی هێزی كوردستان له‌ ئاستی ناوخۆیی وه‌كوو: نه‌بوونی كۆده‌نگیی نیشتمانی، قه‌یرانی دارایی Ùˆ پرسی Ú¯Ù‡‌نده‌ÚµÛŒ Ùˆ به‌گشتی لاوازیی سه‌رمایه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی له‌Ù… Ú†Ù‡‌ند ساڵه‌ÛŒ دواییدا Ùˆ...ØŒ پێویسته‌ ئه‌Ùˆ فاكته‌رانه‌ تاووتوێ بكرێت كه‌ وا ده‌كات ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، دان به‌ ویست Ùˆ ئیراده‌ Ùˆ مافی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستاندا بنێنن یاخود لانی كه‌Ù… دژی نه‌وه‌ستنه‌وه‌.

ستـراتیژیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان  Ù„Û• Ú•Ù‡‌فتاری سیاسەتی دەرەوەدا

دەوڵەتان بەپێی ئامانجەكانی سیاسەتی دەرەوەیان و، هەروەها لەژێر كاریگەریی پێكهاتە Ùˆ پڕۆسەكانی سیستەمی نێونەتەوەیی، ستـراتیژیی جیاواز بۆ گەیشتن Ùˆ بەدیهێنانی ئامانجەكان هەڵدەبژێرن. لێرەدا ستـراتیژی، بە مانای چۆنێتیی گەیشتن بە ئامانجە نەتەوەیییەكان Ùˆ ئامانجەكانی سیاسەتی دەرەوەیە، ÙƒÛ• دەتوانین بە ستـراتیژیی گۆشەگیری، بێلایەنی، پابەندبوون یاخود هاوپەیمانی دابەشی بكەین؛ ÙƒÛ• ئەمەیش لەژێر كاریگەریی فاكتەرەكانی چۆنێتیی دابەشبوونی هێز Ù„Û• ئاستی سیستەمی نێونەتەوەیی، ژمارە Ùˆ جۆری ئەكتەرە نێونەتەوەیییه‌كان، گرێدراوی Ùˆ پێویستییەكانی ئابووری Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ...دایە. هەر دەوڵەتێك سیاسەتی دەرەوەی خۆی بە ئاراستەیەكدا Ú•ÛŽÙƒ دەخات ÙƒÛ• Ù„Û• كۆتاییدا ویست Ùˆ پێویستییە ئاسایشی، ستـراتیژیك، ئابووری، سیاسی، كولتووری Ùˆ سەربازییەكانی Ù„Û• مەودای كورتخایەن، یان درێژخایەندا، دەستەبەر بكرێت. به‌گشتی ئامانج Ùˆ بەهاكانی كۆمەڵگەكان، دروستكراوی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ فاكتەرن وەكوو: مێژوو، بیروباوەڕ Ùˆ ئایین، كه‌لتوور، كه‌لتووری سیاسی، پەروەردە Ùˆ...ØŒ كه‌ ئەو به‌ها Ùˆ ئامانجانەیش Ù„Û• چوارچێوەی بیروباوەڕێكی تایبەتدا پێناسە دەكرێن.

هێز Ùˆ جۆره‌كانی (نه‌رم Ùˆ Ú•Ù‡‌Ù‚)

له‌ ساده‌ترین پێناسه‌دا هێز توانای كار یاخود Ú•Ù‡‌فتارێكه‌ بۆ كاریگه‌ریدانان له‌سه‌ر ڕووداو Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری بكه‌ر/ئه‌كته‌رانی تر، به‌ ئامانج Ùˆ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ناچار بكرێن كارێك بكه‌Ù† یاخود Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ كارێك نه‌كه‌Ù†. له ڕابردوودا "هێز" زیاتر ئه‌Ùˆ توانا Ùˆ ئاماده‌یییه‌ ماددی Ùˆ سه‌ربازییانه‌ÛŒ ده‌گرته‌وه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ ئه‌كته‌ره‌كان له‌ Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانی ده‌ره‌كیدا بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ئاسایشی خۆیان پشتیان Ù¾ÛŽ ده‌به‌ست. به‌ڵام پاش گۆڕانكاری له‌ سروشت Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ بنه‌ماكانی هێز، خوێندنه‌وه‌ÛŒ جیاواز بۆ هێز به‌Ù¾ÛŽÛŒ كارتێكه‌ری له‌سه‌ر Ú•Ù‡‌فتاری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان و، به‌Ù… پێیه‌یش پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی وڵاتان بۆ كرا. بۆ نموونه‌ ئیمڕۆكه‌ له ‌پاڵ هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚ یاخود Ú•Ù‡‌هه‌ندی سه‌ربازی Ùˆ ماددیی وڵاتان، باس له‌ "هێزی نه‌رم" ده‌كرێت. یه‌كه‌Ù… جار ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه‌ له ‌لایه‌Ù† مامۆستای زانكۆی هارڤارد  "جۆزێف نای" (Joseph Nye) له‌ ساڵی 1990 له‌ كتێبی "سروشتی بگۆڕی هێزی ئه‌مریكی" (The Changing Nature of American Power)دا خرایه ‌ڕوو.

 Ù‡ÛŽØ²ÛŒ نه‌رم ئه‌Ùˆ هێزه‌یه‌ كه‌ بتوانێت دوور له‌ توندوتیژی یاخود به‌كارهێنانی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ هێزی سه‌ربازی Ùˆ ته‌نانه‌ت سزا Ùˆ پاڵنه‌ری ماددی، به‌ ئامانجی ویستراو Ùˆ دڵخوازی لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ر، كاریگه‌ری له‌سه‌ر Ú•Ù‡‌فتاری ئه‌كته‌رێكی تر دروست بكات. هه‌ر بۆیه‌ هێزی به‌ها Ùˆ كه‌لتوور Ùˆ ستایلی ژیان Ùˆ ته‌نانه‌ت ئاستی زانست Ùˆ ته‌كنه‌لۆژیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، Ú†Ù‡‌مكی "جه‌Ù†Ú¯ÛŒ نه‌رم" (Soaft war)ÛŒ هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌ كه‌ له ‌بری ئه‌فسه‌ران Ùˆ Ú˜Ù‡‌نه‌راڵه‌كان، میدیاكار Ùˆ ڕۆژنامه‌ڤان Ùˆ هونه‌رمه‌ند Ùˆ... و، له‌ جیاتی تانك Ùˆ مووشه‌Ùƒ Ùˆ Ú†Ù‡‌Ùƒ Ùˆ ته‌قه‌مه‌نی، ڕۆژنامه‌ Ùˆ ڕاگه‌یاندن Ùˆ ئینته‌رنێت Ùˆ فیلم Ùˆ كتێب Ùˆ سینه‌ما Ùˆ...ØŒ بوونه‌ته‌ ئامراز، بكه‌ر، بابه‌ت Ùˆ ناوه‌رۆكی ئه‌Ù… جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌.

لێره‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان خوێندنه‌وه‌ بۆ توانا Ùˆ هێزیان به‌Ù¾ÛŽÛŒ دوو Ú•Ù‡‌هه‌ندی هێز (نه‌رم Ùˆ Ú•Ù‡‌Ù‚) ده‌كه‌Ù†. ئه‌مه‌یش خۆی له‌ بوار یاخود Ú•Ù‡‌هه‌نده‌ گشتییه‌كانی هێزی سه‌ربازی، سه‌رچاوه‌ÛŒ سروشتی، پێشكه‌وتووییی پیشه‌سازی Ùˆ ئابووری، پرستیژی سیاسی، ئاستی دیپلۆماسی، ئاستی زانست Ùˆ ته‌كنه‌لۆژی، كاریگه‌ریی كه‌لتووری Ùˆ ته‌نانه‌ت نفووز Ùˆ ویستراویی به‌هاییدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ ژماره‌ÛŒ دانیشتووان Ùˆ ‌وره‌ Ùˆ مه‌عنه‌ویات Ùˆ تایبه‌تمه‌ندیی دانیشتووان Ùˆ هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ جوگرافی، چۆنێتیی ڕێبه‌رایه‌تیی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ جۆری نوخبه‌كان، یه‌كێتی Ùˆ یه‌كگرتووییی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ...ØŒ به‌ فاكته‌ر Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی هێز هه‌ژمار ده‌كرێن. لێره‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین گرنگترین Ùˆ سه‌ره‌كیترین Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی هه‌ردوو Ú•Ù‡‌هه‌ندی هێز، واته‌ "هێزی نه‌رم Ùˆ هێزی Ú•Ù‡‌Ù‚"ÛŒ كوردستان بخه‌ینه‌ ڕوو.

فاكته‌ركانی هێزی كوردستان

  1. Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جوگرافی: یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ گرنگترین Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی هێزی هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیك، هه‌ڵكه‌وته‌ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جوگرافیی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌یه‌ به‌ هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌كانییه‌وه‌. ئه‌مه‌یش كاریگه‌ریی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆسیاسی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمی Ùˆ ته‌نانه‌ت جیۆكالچه‌ر Ùˆ جیۆستراتیژیی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ده‌ستنیشان ده‌كات. هه‌رێمی كوردستان سه‌ره‌ڕای Ú¯Ù‡‌مارۆدراوی له ‌لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ نه‌یاره‌كانییه‌وه،‌ به‌ڵام به‌ Ù‡Û†ÛŒ پێشكه‌وتنه‌ ته‌كنه‌لۆژییه‌كان و، هه‌روه‌ها هه‌بوونی Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی هێز Ùˆ گۆڕانكاری له‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی هێز له ‌لایه‌Ùƒ و، ئاڵوگۆڕه‌كانی ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌ند ساڵه‌ÛŒ دوایی له‌ ناوچه‌كه‌دا، Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ جیۆستراتیژیی هه‌یه‌ كه‌ ده‌توانێت كاریگه‌ری له‌سه‌ر هاوكێشه‌ جیۆسیاسییه‌كانی ناوچه‌كه‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت بواری جیۆئێكۆنۆمی دابنێت. به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ بۆچوونی به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ هاووڵاتیان، Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان به‌ Ù‡Û†ÛŒ ململانێ ناسنامه‌یییه‌كانی ناوچه‌كه‌ و، هه‌روه‌ها بوونی قووڵاییی ستراتیژی له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی نه‌یار (كورده‌كان) و، بوون له‌ Ú†Ù‡‌Ù‚ÛŒ خاڵی Ù¾ÛŽÙƒÚ¯Ù‡‌یشتن Ùˆ پێكدادانی جیۆپۆلیتیكی تورك Ùˆ فارس Ùˆ عه‌ره‌ب، به ‌باشترین شێوه‌ ده‌توانێت له‌ هه‌ر مه‌ترسی Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌كدا دڵه‌راوكێی ئاسایشی بۆ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ دروست بكات و، به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان ده‌توانێت Ú•Û†ÚµÛŒ هێزی هاوسه‌نگكه‌ر (Balancer) له‌ نێوانیاندا بگێرێت. بۆیه‌ كورد ده‌توانێت له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌كارهێنانی دروستی هێز Ùˆ سیاسه‌ت Ùˆ جوگرافیا، كاریگه‌ریی جیۆسیاسیی خۆی به‌رز بكاته‌وه‌.
  2. سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كان Ùˆ ئابووری: یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ فاكته‌ره‌كانی هێزی كوردستان (بێجگه‌ له‌ فاكته‌ری ئاو به‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ عێراق)ØŒ بوونی سه‌رچاوه‌ÛŒ سروشتی، به‌تایبه‌ت نه‌وت Ùˆ گازه‌ØŒ كه‌ هه‌Ù… له‌ كاتی ئاشتی Ùˆ هه‌Ù… جه‌Ù†Ú¯ ده‌توانێت ژێرخانی هه‌رێمی كوردستان ببووژێنێته‌وه‌ Ùˆ پێداویستییه‌كانی دابین بكات و، به‌ Ù‡Û†ÛŒ هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ جوگرافییه‌وه‌ له‌ پرسی ده‌سته‌به‌ركردنی ئاسایشی وزه‌ و، هه‌روه‌ها ململانێ‌ جیۆئێكۆنۆمییه‌كانی ناوچه‌كه‌دا به‌شدار بێت‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان ده‌توانێت له‌ ڕووی ئاسایشی خۆراكه‌وه‌ توانایه‌ÙƒÛŒ به‌رزی هه‌بێت. ئه‌مه‌یش ده‌توانێت به‌رژه‌وه‌ندیی كوردستان به‌ به‌رژه‌وه‌ندیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ كۆمپانیا فره‌Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كان گرێ بدات كه‌ له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ به‌جیهانیبووندا شوێندانه‌رییان له‌سه‌ر سیاسه‌تی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ ته‌نانه‌ت سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی هه‌یه‌.
  3. توانای سه‌ربازی: جگه‌ له‌ ئه‌زموونی ڕابردووی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان له‌ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ سوپای داگیركه‌راندا، له‌Ù… ماوه‌یه‌ÛŒ دواییدا جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی تیرۆر Ùˆ به‌تایبه‌ت داعش، ده‌رفه‌ت Ùˆ ئه‌زموونێكی بێوێنه‌ÛŒ بۆ هێزی پێشمه‌رگه‌ÛŒ كوردستان Ú•Ù‡‌خساندووه‌ كه‌ له‌ ئاستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه Ùˆ ته‌نانه‌ت له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا وه‌كوو سه‌رچاوه‌ÛŒ هێزی كوردستان هه‌ژمار ده‌كرێت. ئه‌مه‌یش هه‌Ù… له ‌بواری ناوخۆیی Ùˆ هه‌Ù… ده‌ره‌كیدا، سه‌ره‌ڕای نزمیی ئاستی ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ پێداویستییه‌‌ سه‌ربازییه‌كان، ده‌توانێت ئاسایشی كوردستان ده‌سته‌به‌ر بكات.
  4. توانای دیپلۆماسی: هه‌رێمی كوردستان به‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه،‌ توانیویه‌تی سه‌ره‌ڕای نه‌بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، له‌ ڕووی دیپلۆماسییه‌وه‌ مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ ئه‌كته‌رێكی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بكات. بوونی Ú†Ù‡‌ندین نوێنه‌رایه‌تی Ùˆ كونسوڵخانه‌ÛŒ وڵاتان له‌ كوردستان، ئه‌Ùˆ بواره‌ÛŒ Ú•Ù‡‌خساندووه‌ كه‌ له‌ ڕووی ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ ته‌نانه‌ت سه‌ربازییه‌وه‌ كوردستان بتوانێت به‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌كته‌ره‌ هه‌رێمییه‌كان، په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ تا ڕادده‌یه‌Ùƒ هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Ù„ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ Ùˆ ناوه‌نده‌كانی بڕیار له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا هه‌بێت. ئه‌مه‌یش توانای هه‌رێمی كوردستان له‌ هاوكێشه‌ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا به‌رز ده‌كاته‌وه‌. ڕاستییه‌كه‌ی، دیپلۆماسی، باسك Ùˆ ئامرازی جێبه‌جێكردنی هێزی نه‌رمه‌ بۆ كوردستان.
  5. هێزی نه‌رمی كوردستان: به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، هێزی نه‌رم توانای كارتێكردنه‌ له‌سه‌ر ویست Ùˆ ئه‌وله‌وییه‌تی ئه‌وانه‌ÛŒ تر، له‌‌ ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕازیكردن Ùˆ قه‌ناعه‌تپێهێنانه‌وه‌‌. هێزی نه‌رم له‌ سێ سه‌رچاوه‌ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ دروست ده‌بێت Ùˆ Ù¾ÛŽÙƒ دێت:

 Ø§- كه‌لتوور: ئه‌Ùˆ به‌شانه‌ÛŒ كه‌لتوور، كه‌ بۆ ئه‌وانه‌ÛŒ تر ویستراو Ùˆ قبووڵكراون‌.

 Ø¨- به‌ها سیاسییه‌كان: ئه‌Ùˆ كاته‌ÛŒ كه‌ له ‌ناوخۆ Ùˆ ده‌ره‌وه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ چاوه‌ڕاونییه‌كان بێت.

ج- سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌: كاتێك كه به‌Ú•Ù‡‌وا Ùˆ ئه‌خلاقی بزاندرێن.

به‌Ù… پێیه‌ هه‌رێمی كوردستان به‌به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بارودۆخی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ Ùˆ ئه‌Ùˆ كاره‌ساتانه‌ÛŒ له‌ ڕووی جیاكاری Ùˆ توندوتیژییه‌وه‌ له‌ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌ جۆراوجۆره‌كانی مرۆیی Ùˆ ئایینی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ سیاسی Ùˆ ... ڕوو ده‌ده‌ن، له‌ ئاستێكی زۆر به‌رزی كه‌لتووری (پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتییانه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ئایینه‌ جیاوازه‌كان وه‌كوو سوننی Ùˆ شیعه‌ØŒ عه‌ره‌ب Ùˆ توركمان Ùˆ كورد Ùˆ كلد Ùˆ ئاشوور Ùˆ سریان، كاكه‌یی Ùˆ شه‌به‌Ùƒ Ùˆ ئیزدی Ùˆ كریستیان) و، هه‌روه‌ها سیاسی (له‌ ڕووی دیموكراسی Ùˆ فره‌ییی سیاسییه‌وه‌) و، له‌ ڕووی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ (به‌ Ù‡Û†ÛŒ جۆری په‌یوه‌ندی Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاره ئاشتییانه‌‌كانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان)دایه‌. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ شۆڕشه‌كانی زانیاری Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌وه‌ØŒ ئیمڕۆكه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان ده‌توانێت له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ میدیا Ùˆ ئینته‌رنێت Ùˆ تۆڕه‌كانی په‌یوه‌ندییه‌وه‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ڕای گشتیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ ناوه‌نده‌كانی هێز هه‌بیت؛ كه‌ ئه‌مه‌یش به‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ گرنگترین Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی "هێزی نه‌رم" داده‌ندرێت.

كۆبه‌ند:

هه‌رێمی كوردستانی ئێستا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستانی داهاتوو، Ú†Ù‡‌ندین فاكته‌ری هێزی هه‌یه‌ كه‌ له‌ هاوكێشه‌ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌رز ده‌كاته‌وه‌ و، ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان له‌ هه‌موو بوار Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانه‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌كات. ئه‌وه‌ÛŒ خاڵی لاوازی هه‌رێمی كوردستانه‌ØŒ جۆرێك له‌ ململانێ Ùˆ نه‌بوونی یه‌كگوتاریی ناوخۆیییه‌. له‌ كاتێكدا به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ بیروبۆچوونی هه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ دروستكراو، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان توانا Ùˆ سه‌رچاوه‌كانی هێزی نه‌رم Ùˆ Ú•Ù‡‌Ù‚ÛŒ بۆ مانه‌وه‌ Ùˆ به‌رده‌وامیی خۆی هه‌یه‌ و، ده‌توانێت له‌ ناوچه‌كه‌دا ئه‌كته‌ره‌كانی تر ناچار بكات كه‌ ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ قبووڵ بكه‌Ù†. به‌ڵام هه‌روه‌Ùƒ "جۆزێف نای" بڕوای وایه،‌ پێویسته‌ "زانیاری Ùˆ دانایی"ØŒ پێكه‌وه‌ ÙƒÛ† بكرێته‌وه‌ Ùˆ هه‌ÙˆÚµ بۆ بنیاتنانه‌وه‌ÛŒ سه‌رمایه‌ÛŒ‌ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی بدرێت.

بۆیه‌ له ‌كۆتاییدا ده‌توانین بڵێین كه‌ سه‌ره‌ڕای Ú•Ù‡‌وابوونی به‌شیك له‌ دڵه‌راوكێ Ùˆ نیگه‌رانییه‌كان له‌مه‌Ú• داهاتووی ئه‌زموونی كوردستان Ùˆ ÙƒÛ†ÛŒ پرۆسه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ مانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… كیانه‌ØŒ به‌ڵام له ‌ڕاستیدا به‌ Ù‡Û†ÛŒ فاكته‌ره‌كانی هێزی كوردستانه‌وه،‌ پێویسته‌ تاك/نه‌ته‌وه‌ÛŒ كوردستان متمانه‌ÛŒ زیاتر Ùˆ قووڵتری به‌ توانا Ùˆ فاكته‌ره‌ ئاشكرا Ùˆ نهێنییه‌كانی هێزی خۆی هه‌بێت؛ هه‌رچه‌نده‌ هێزی ڕاسته‌قینه‌ بۆ ئێستا Ùˆ داهاتووی كوردستان، له‌ یه‌كگرتوویی Ùˆ بوونی سه‌رمایه‌ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسیدایه‌. به‌Ù… پێیه‌ØŒ پێویسته‌ دروستكه‌رانی بڕیار له‌ هه‌رێمی كوردستان به‌بێ دوودڵی Ùˆ پچڕان درێژه‌ به‌Ù… سیاسه‌تانه‌ بده‌Ù†:

  1. گرتنه‌به‌ری دیپلۆماسییه‌تێكی فره‌Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ فره‌ئاست له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌كته‌ره‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان و، هه‌روه‌ها به‌رده‌وامی له‌ دانوستان Ùˆ تێگه‌یشتن له ‌نێوان هه‌رێمی كوردستان Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا.
  2. گرنگیدان به‌ ڕای گشتیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆ، به‌ هه‌موو ئامراز Ùˆ میكانیزمه‌ سه‌رده‌مییانه‌‌كان له‌ چوارچێوی دیپلۆماسیی گشتی Ùˆ ته‌نانه‌ت دیپلۆماسیی ناسراو به‌ "دیپلۆماسیی دامه‌زراوه‌ هزرییه‌كان"دا.
  3. هه‌ÙˆÚµÛŒ بنیاتنانه‌وه‌ÛŒ متمانه‌ÛŒ نێوان ده‌سه‌ڵات Ùˆ هاووڵاتیان و، هه‌روه‌ها كاركردن له‌سه‌ر پته‌وكردنی سه‌رمایه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی.
  4. چاكسازی ڕیشه‌یی Ùˆ هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو Ùˆ گشتگیری دارایی، ئابووری، ئیداری، سیاسی Ùˆ ته‌نانه‌ت په‌روه‌رده‌یی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ زانستی.
  5. گرنگیدان به ‌ڕێكخستنه‌وه‌ÛŒ هێزه‌كانی ئاسایش Ùˆ پێشمه‌رگه‌ Ùˆ ڕاهێنانی به‌رده‌وام Ùˆ ئاماده‌ییی به‌رده‌وامی ئه‌Ù… هێزه‌ له‌ ڕووی ماددی Ùˆ بڕوایییه‌وه‌.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون