PÊNÛS
 
شكستی فیدراڵییه‌تی دارایی له‌ عێراق 
     2017-07-19
جیهانگیر سدیق گوڵپى

شكستی فیدراڵییه‌تی دارایی له‌ عێراق

جیهانگیر سدیق گوڵپی، ماسته‌ر له‌ زانستی ئابووری/ پسپۆڕ له‌ داراییی گشتی

پێشه‌ÙƒÛŒ

فیدراڵییه‌تی دارایی وه‌Ùƒ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ پێشكه‌وتوو، به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌Ùˆ نه‌رمونیانییەی كه ‌تێیدایه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنی سامان Ùˆ ئابووری Ùˆ دابه‌شكردنی داهاته‌كان له‌ نێوان ئاسته‌ جیاوازه‌كانی حوكمڕانی (ناوه‌ند Ùˆ هه‌رێمه‌كان)دا، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له ‌ژینگه‌یه‌كدا بێت كه‌ زه‌مینه‌ سیاسی Ùˆ كه‌لتوورییه‌كانی له‌بار بێت، ئه‌وا هه‌ڵگری ئه‌Ùˆ خه‌سڵه‌تانه‌یه كه‌ له‌ توانایاندایه‌ چاره‌سه‌ری گونجاو بۆ گشت كێشه‌ ئاڵۆزه‌كانی تایبه‌ت به‌ به‌ڕێوه‌بردنى سامان Ùˆ ئابووری Ùˆ دابه‌شكردنی داهاته‌كان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا فه‌راهه‌Ù… بكه‌Ù†. بۆ ئه‌مه‌یش، دانان Ùˆ كارپێكردنی ده‌ستووری گونجاو Ùˆ یاسا تایبه‌ته‌كانی ئه‌Ùˆ بواره‌ØŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بره‌ودان به‌ پێكهێنان Ùˆ كاراكردنی كۆمیسیۆن Ùˆ ده‌سته‌ Ùˆ لیژنه‌ پسپۆڕ Ùˆ هاوبه‌شه‌كان بۆ ڕێكخستنی كاروباری دارایی Ùˆ ئابووری Ùˆ دابه‌شكردنی داهاته‌كان له ‌لایه‌Ùƒ و، پشتبه‌ستن به‌ پیۆه‌ری ورد Ùˆ دروست بۆ ئه‌Ù… كارانه‌ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه، له‌ ڕێكاره‌  هه‌ره‌ پێویست Ùˆ میكانیزمه‌ پشتپێبه‌ستراوه‌كانن‌.

ئه‌Ù… سیسته‌مه‌ له‌ ماوه‌ÛŒ 12 ساڵی ڕابردوودا له‌ عێراقدا، له‌ژێر تاقیكردنه‌وه‌دا بوو. ئه‌وه‌ÛŒ نكووڵیی Ù„ÛŽ ناكرێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ ڕێكخستنی په‌یوه‌ندییه‌ دارایی Ùˆ ئابوورییه‌كانی نێوان به‌غدا Ùˆ هه‌رێمدا، به‌ته‌واوی شكستی هێناوه‌. "بۆچی Ùˆ چۆن؟"ØŒ ئه‌Ùˆ پرسیاره‌ سه‌ره‌كییانه‌Ù† كه‌ ئه‌Ù… باسه‌ له‌به‌ر ڕۆشناییی ڕێسا گشتی Ùˆ پره‌نسیپه‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تی Ùˆ میكانیزمه‌ ئه‌زموونكراوه‌كانی فیدراڵییه‌تی داراییدا هه‌ÙˆÚµÛŒ وه‌ڵامدانه‌وه‌یان ده‌دات.

سیماكانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی Ùˆ په‌یوه‌ندییان به‌ فیدراڵییه‌تی دارایییه‌وه‌

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی له‌ جۆره‌كانی تری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت جیا ده‌كاته‌وه، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌ماهه‌نگیكردن له ‌نێوان دوو ئاراسته‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ داده‌مه‌زرێت، ئه‌وانیش "یه‌كگرتوویی" Ùˆ "سه‌ربه‌خۆیی"Ù†‌. واته‌ له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی دووانه‌یییه‌ له ‌ڕووی پێكهاته‌وه‌Ø› به‌ جۆرێك كه ‌له‌ ئه‌نجامی دیالێكتیكی په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌Ùˆ دوو ئاراسته‌یه‌وه‌ØŒ هاوبه‌Ø´ÛŒ (المشاركة) وه‌Ùƒ خه‌سڵه‌تێكی پێویست Ùˆ بنه‌Ú•Ù‡‌تیی و، پایه‌یه‌ÙƒÛŒ هه‌ره ‌سه‌ره‌ÙƒÛŒ بۆ Ú†Ù‡‌سپاندن Ùˆ سه‌قامگیریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی ده‌رده‌كه‌وێت. به‌Ù… جۆره،‌ ڕووكار، یان سیماكان (المظاهر)Ù‰ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی Ù¾ÛŽÙƒ دێن له‌ سێ سیمای سه‌ره‌كی، كه‌ بریتین له‌: سیمای یه‌كگرتوویی، سیمای سه‌ربه‌خۆیی، سیمای هاوبه‌Ø´ÛŒ.

  1. سیمای یه‌كگرتوویی: یه‌كگرتوویی له ‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵیدا له‌سه‌ر هه‌ر دوو ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ ده‌داته‌وه‌.

له‌سه‌ر ئاستی ده‌ره‌ÙƒÛŒ: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی به ‌یه‌Ùƒ كه‌سایه‌تی داده‌نرێت و، وه‌Ùƒ كیانێكی یه‌كگرتوو ده‌چێته‌ ناو كایه‌ÛŒ دانپێدانانی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌Ø› هه‌رێم Ùˆ ویلایه‌ته‌كان، له‌ دانپێدانان Ùˆ ناسین Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌كردنی ڕاسته‌وخۆ له‌Ú¯Ù‡‌ڵیدا بێبه‌شن. هه‌رچه‌نده‌ ده‌ستووری هه‌ندێ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌ هه‌رێمه‌كان داوه‌ بۆ ئه‌نجامدانی Ú†Ù‡‌ند كار Ùˆ چالاكییه‌ÙƒÛŒ ده‌ره‌ÙƒÛŒ (وه‌Ùƒ كردنه‌وه‌ÛŒ نووسینگه‌ له‌ باڵێۆزخانه‌كان Ùˆ نێرده‌ دیپلۆماسییه‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ وڵات)ØŒ به‌ڵام دواجار له ‌سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵیدا ئه‌وه‌ ته‌نیا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵییه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵات Ùˆ مافی ڕاگه‌یاندنی جه‌نگ، نوێنه‌رایه‌تیی دیپلۆماسی Ùˆ ئه‌نجامدانی ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ هه‌یه‌. له ‌پاڵ سێكته‌ری سیاسه‌تی ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ كه‌ناڵی په‌یوه‌ندییه‌ دیپلۆماسییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا، سوپا Ùˆ دراوی نیشتمانیش له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵیدا نیشانه‌ÛŒ یه‌كگرتوویین.

له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆیی: یه‌كگرتوویی له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆیی، به‌Ùˆ واتایه‌ دێت كه‌ حكوومه‌ته‌ پێكهێنه‌ره‌كان له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵیدا، ده‌ست له ‌به‌Ø´ÛŽÙƒ له ‌سه‌روه‌ریی خۆیان هه‌ڵده‌گرن بۆ ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی؛ ئه‌مه‌یش له‌ بوونی ده‌ستووری فیدراڵی و، بوونی ده‌سه‌ڵات Ùˆ دامه‌زراوه‌ فیدراڵییه‌كاندا Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ ده‌داته‌وه‌ (وه‌Ùƒ ده‌سه‌ڵاته‌كانی یاسادانان Ùˆ جێبه‌جێكردن Ùˆ دادوه‌رییی فیدراڵی)ØŒ كه‌ په‌یوه‌ندیدارن به‌ هاووڵاتیانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ له‌ گشت هه‌رێمه‌كاندا. له‌Ù… ناوه‌دا بابه‌ته‌كانی په‌یوه‌ندیدار به ‌دراوی نیشتمانی Ùˆ سیاسه‌ته‌كانی نه‌ختینه‌یی به‌گشتی Ùˆ كاروباری Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زنامه‌ Ùˆ باری شارستانی Ùˆ Ú†Ù‡‌ند بابه‌تێكی تر، ده‌كه‌ونه‌ ناو چوارچێوه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاته‌ فیدراڵییه‌كانه‌وه‌ و، به ‌یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی داده‌نرێن و، یه‌كێكن له‌ سیماكانی یه‌كگرتوویی له ‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵیدا. هه‌رچی بابه‌‌ته‌كانی تایبه‌ت به‌ داراییی گشتی Ùˆ داهات Ùˆ خه‌رجی Ùˆ قه‌رزه‌ گشتییه‌كانیشه‌ØŒ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ به‌Ø´ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ بنه‌Ú•Ù‡‌تییان ده‌كه‌وێته‌ ناو چوارچێوه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵییه‌وه‌ØŒ به‌ڵام به ‌سیمای یه‌كگرتوویی دانانرێن و، یه‌كێكن له‌ بابه‌ته‌كانی جێگه‌ÛŒ بایه‌خی پرۆسه‌ÛŒ دابه‌شكاریی سامان Ùˆ داهات Ùˆ ده‌سه‌ڵات و،  Ù„Ù‡‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵیدا به ‌شێوازی جیاجیا، له‌ چوارچێوه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی Ùˆ هه‌رێمه‌كان و، دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌كاندا Ú•ÛŽÙƒ خراون‌. له‌ بنچینه‌یشدا فیدراڵییه‌تی دارایی، به‌ده‌ستهێنانی داهاته‌ بۆ جێبه‌جێكردنی خه‌رجییه‌ گشتییه‌كان Ùˆ ئه‌ركه‌كانی هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ ئاسته‌كانی حوكمڕانی.

  1. سیمای سه‌ربه‌خۆیی: سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمه‌كان له ‌سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵیدا به‌Ùˆ واتایه‌ دێت، كه‌ ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی ده‌ست له‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له ده‌سه‌ڵات Ùˆ ‌سه‌روه‌رییه‌كانی هه‌ڵبگرێت بۆ ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێمه‌كان؛ ئه‌مه‌یش له‌ بوونی ده‌ستووری هه‌رێم و، بوونی ده‌سه‌ڵات Ùˆ دامه‌زراوه‌ تایبه‌تییه‌كانی هه‌رێمه‌كاندا Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ ده‌داته‌وه‌ØŒ كه‌ ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندیدارن به‌ هاووڵاتیانی هه‌رێمه‌كانه‌وه‌. ڕوخساره‌كانی سه‌ربه‌خۆیی له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵیدا بریتین له‌: هه‌بوونی هه‌رێمه‌كان، بوونی ده‌ستووری تایبه‌ت به‌ هه‌رێمه‌كان، بوونی ده‌سه‌ڵات Ùˆ دامه‌زراوه‌ÛŒ خۆیی Ùˆ سه‌ربه‌خۆ بۆ به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ ڕێكخستنی كاروباری هه‌رێم و، داڕشتن Ùˆ جێبه‌جێكردنی سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كان له ‌بواره‌كانی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كارگێڕی، له ‌چوارچێوه‌ÛŒ سنووری ده‌سه‌ڵات Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌ دیاریكراوه‌كانی هه‌رێمه‌كاندا.

هه‌رچه‌نده‌ سنوور Ùˆ ڕادده‌ÛŒ ده‌سه‌ڵات Ùˆ تایبه‌تمه‌ندیی هه‌رێمه‌كان له‌ نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ فیدراڵییه‌كاندا جیاوازه‌ØŒ به‌ڵام بوونی ئه‌Ùˆ پره‌نسیپه‌ Ùˆ ئاستێكی دیاریكراوی سه‌ربه‌خۆییی ڕاسته‌قینه‌ÛŒ هه‌رێمه‌كان، سیما Ùˆ خه‌سڵه‌تێكی دیاری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ فیدراڵییه‌كانه‌.

  1. سیمای هاوبه‌شیكردن: پره‌نسیپی هاوبه‌شیكردن له‌ Ú†Ù‡‌مكی فیدراڵیدا، ئه‌Ùˆ پاڵنه‌ر Ùˆ هۆكار Ùˆ هه‌لومه‌رجانه‌ ده‌گرێته‌وه،‌ كه‌ كار ده‌كه‌Ù† بۆ په‌یوه‌ستكردنی هه‌ر دوو توخمی سه‌ره‌كیی فیدراڵییه‌ت (یه‌كگرتوویی Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی).

مه‌به‌ست له ‌هاوبه‌شیكردن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ØŒ هه‌رێمه‌كان وه‌Ùƒ كیانی ده‌ستووریی تایبه‌تمه‌ند، له‌ پێكهێنانی ئیراده‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی Ùˆ حوكمڕانیكردنیدا هاوبه‌Ø´ÛŒ بكه‌ن؛ به ‌جۆرێك كه‌ گونجاندن Ùˆ هه‌ماهه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ùˆ په‌یوه‌ستی له ‌نێوان هه‌ر دوو پره‌نسیپی یه‌كگرتوویی Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی، فه‌راهه‌Ù… بكه‌Ù†. ئه‌Ù… پره‌نسیپه‌ØŒ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ بۆ لایه‌نه ‌پێكهینه‌ره‌كان له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵیدا Ùˆ بۆ هاوبه‌شیكردن له ‌ئاماده‌كردنی ئه‌Ùˆ بڕیارانه‌ÛŒ كه‌ سوودی هاوبه‌شیان هه‌یه‌ خۆش ده‌كات؛ به‌بێ ئه‌مه‌یش، ناتوانرێ باس له‌ هاریكاریكردن بكرێت، به‌ڵكوو ده‌بێت باس له ‌پاشكۆیه‌تی، یان دژایه‌تی بكرێت. ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی بوونی نییه،‌ ته‌نیا ئه‌Ùˆ كاته‌ نه‌بێت كه‌ هه‌رێمه‌ پێكهێنه‌ره‌كان له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ نوێنه‌ره‌كانیانه‌وه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵیدا، له‌ ئاماده‌كردنی بڕیار Ùˆ یاسا Ùˆ سیاسه‌ته‌ گشتییه‌كاندا هاوبه‌Ø´ÛŒ ده‌كه‌Ù†. به ‌ده‌ربڕینێكی تر، ئه‌Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ÛŒ له ‌نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی Ùˆ هه‌رێمه‌كاندایه‌ØŒ پێویسته‌ له‌سه‌ر بنه‌مای هاوبه‌Ø´ÛŒ Ùˆ هاریكاری بێت، نه‌ پاشكۆیه‌تی.

‌ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی: پێویسته‌ نوێنه‌رایه‌تیی هه‌رێم، یان پێكهاته،‌ یان ناوچه‌یه‌ÙƒÛŒ جوگرافیی دیاریكراو نه‌كات، هه‌ڵسوكه‌وت Ùˆ بڕیار Ùˆ سیاسه‌ته‌كانی، له‌سه‌ر بنه‌مای لایه‌نگری، یان دژایه‌تی، یان به‌ پاڵنه‌ری تایبه‌ت Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ú•ÛŽÚ˜ نه‌كات، به‌ڵكوو له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا پێویسته‌ دامه‌زراوه‌یه‌ÙƒÛŒ هاوبه‌Ø´ Ùˆ ئیراده‌یه‌ÙƒÛŒ هاوبه‌Ø´ÛŒ گشت هه‌رێمه‌كان بێت‌ØŒ كه‌ به‌ شێوازێكی جیاوازتر له‌ ده‌سه‌ڵات Ùˆ ئیراده‌ÛŒ تایبه‌تیی هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ هه‌رێمه‌كان، گوزارشت له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی بكات.

مه‌سه‌له‌كانی تایبه‌ت به‌ هێنانه‌دیی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ یه‌كگرتوویی Ùˆ هاوبه‌شیكردن، له‌ دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات Ùˆ سامان Ùˆ داراییدا، كرۆكی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵین و، له‌ زۆرینه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ فیدراڵییه‌كانی جیهاندا كیشه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاته‌ دارایییه‌كان، هه‌میشه‌ له‌ ڕیزبه‌ندی یه‌كه‌Ù…ÛŒ ئه‌Ùˆ بابه‌تانه‌ن، كه‌ جێگه‌ÛŒ ناكۆكیی نێوان ئاسته‌كانی فه‌رمانڕه‌وایین؛ Ú† له‌سه‌ر ئاستی ستوونی (له ‌نێوان هه‌رێمه‌كان Ùˆ ناوه‌ند)ØŒ Ú† له‌سه‌ر ئاستی ئاسۆیی (له ‌نێوان هه‌رێمه‌كان). به ‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌مه‌یش، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵی به ‌Ú†Ù‡‌ندین شێواز Ùˆ میكانیزمی ده‌ستووری، یاسایی، دامه‌زراوه‌یی، دادوه‌ری Ùˆ سیاسی، له ‌پێناوی هێنانه‌دیی هاوسه‌Ù†Ú¯ÛŒ له ‌ئاسته‌كانی ده‌سه‌ڵاتدا، له‌سه‌ر بنه‌مای سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ گونجاندن (الاستقلالیه‌ والتناغم) كه ‌پره‌نسپی هه‌ره‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌ له ‌نه‌خشاندنی سیماكانی فیدراڵییه‌تی دارایی، به‌رده‌وام كار بۆ ڕێكخستنی ده‌سه‌ڵاته‌ دارایییه‌كان Ùˆ چاره‌سه‌ری كێشه‌كانی بواری دارایی Ùˆ سامانه‌كان ده‌كه‌Ù†.

به ‌واتا، فیدراڵییه‌تی دارایی وابه‌سته‌یه‌ به‌وه‌ÛŒ كه‌ كار بۆ به‌رجه‌سته‌كردنی سیماكانی یه‌كگرتوویی Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ هاوبه‌Ø´ÛŒ بكات، بۆ ڕێكخستن Ùˆ به‌ڕێوه‌بردنی په‌یوه‌ندییه‌ دارایی Ùˆ ئابوورییه‌كانی نێوان ئاسته‌ جیاوازه‌كانی حكوومه‌ت و، ڕێكخستنی ته‌وه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی فیدراڵییه‌تی دارایی، كه‌ بریتین له‌: به‌ده‌ستهێنان Ùˆ كۆكردنه‌وه‌ÛŒ داهاته‌كان، به‌ڕێوه‌بردنی سامانه‌كان، دابه‌شكردنی داهاته‌كان، به‌رپرسیارێتییه‌كانی خه‌رجكردن، چاره‌سه‌ری لاسه‌نگییه‌ دارایییه‌كان Ùˆ به‌ڕێوه‌بردنی ئابووری.

زه‌مینه‌ Ùˆ میكانیزمه‌كانی بنیاتنان Ùˆ سه‌ركه‌وتنی فیدراڵییه‌تی دارایی

فیدراڵییه‌ت سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسییه‌ بۆ حوكمڕانی له‌سه‌ر بنه‌مای ڕاگرتنی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان دوو ئاستی حوكم، یان زیاتر (ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی، ده‌سه‌ڵاتی هه‌رێمه‌كان، ده‌سه‌ڵاتی حكوومه‌ته‌ خۆجێیییه‌كان)ØŒ ‌له‌ كاتێكیشدا كه‌ وه‌Ùƒ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسیی جیاوازتر له‌ لامه‌ركه‌زییه‌تی كارگێڕی مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌كرێت و، ده‌كرێته‌ شێوازێك بۆ پێكه‌وه‌ژیانی Ú¯Ù‡‌Ù„ Ùˆ نه‌ته‌وه ‌Ùˆ ئاراسته‌ جیاوازه‌كان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ یه‌Ùƒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا، ئه‌وا هه‌میشه‌ بۆ دامه‌زراندن Ùˆ سه‌قامگیری Ùˆ سه‌رخستنی، پێویستیی به‌ زه‌مینه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ یاسایی Ùˆ دامه‌زراوه‌ییی له‌بار Ùˆ تایبه‌ت هه‌یه‌.

فیدراڵییه‌ت وه‌Ùƒ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی بۆ پێكه‌وه‌هه‌ڵكردنی پێكهاته ‌Ùˆ ئاراسته‌ جیاوازه‌كان Ùˆ ڕێكخستنی شێوازی به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری دارایی Ùˆ ئابووری Ùˆ كارگێڕی Ùˆ سیاسی، به‌ر له ‌هه‌ر شتێك، پێویستی به ‌بوونی كەلتووری ‌قبووڵكردنی جیاوازییه‌كان Ùˆ ویستی پێكه‌وه‌ژیان و، هه‌ستكردن به‌ به‌رژه‌وه‌ندیی هاوبه‌Ø´ هه‌یه‌‌. هه‌ر بۆیه‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له ‌پێشمه‌رجه‌كانی بنیاتنان Ùˆ سه‌ركه‌وتن Ùˆ سه‌قامگیریی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵییه‌ت، بریتییه‌ له‌ بوونی ئاستێكی شیاو له‌ دیموكراسییه‌ت Ùˆ سه‌روه‌ریی یاسا Ùˆ سه‌قامگیریی سیاسی. بنه‌مایه‌ÙƒÛŒ هه‌ره‌ بنچینه‌ییی دامه‌زراندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی Ùˆ به‌رده‌وامبوون Ùˆ سه‌ركه‌وتنی، بریتییه‌ له‌ ده‌ستوورێكی پێشكه‌وتوو Ùˆ Ú•Ù‡‌نگده‌ره‌وه‌ÛŒ واقع Ùˆ خواست Ùˆ ئاسۆكانی داهاتووی پێكهاته‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌گشتی، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئیراده‌ Ùˆ میكانیزمی جێبه‌جێكردنی ئه‌Ùˆ ده‌ستووره‌دا.

سه‌ركه‌وتنی فیدراڵییه‌تی داراییش له‌ هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكدا، پابه‌نده‌ به‌ بوونی زه‌مینه‌ Ùˆ پێشمه‌رجه‌ سیاسی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ یاسایی Ùˆ ده‌ستوورییه‌كانه‌وه‌. بوونی یاسا Ùˆ ڕێسای تایبه‌ت به ‌دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات Ùˆ سامانه‌كان Ùˆ دامه‌زراوه‌ÛŒ هاوبه‌Ø´ÛŒ سه‌ر‌په‌رشتیكردن و، سه‌قامگیركردن Ùˆ ڕاگرتنی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵی و، فه‌راهه‌مكردنی هه‌ماهه‌Ù†Ú¯ÛŒ له ‌ئاسته‌ ستوونی Ùˆ ئاسۆیییه‌كاندا‌ØŒ زه‌مینه‌یه‌ÙƒÛŒ پێویست Ùˆ مه‌رجێكی بنه‌Ú•Ù‡‌تی Ùˆ فاكته‌ری سه‌ره‌كیی به‌رده‌وامیی سه‌ركه‌وتنی فیدراڵییه‌تی دارایین‌‌.

بایه‌خدان به ‌زه‌مینه ‌Ùˆ پێشمه‌رجه‌كانی بنیاتنانی فیدراڵیزم: فه‌راهه‌مكردنی كه‌Ø´ÛŒ دیموكراسی Ùˆ پێكه‌وه‌ژیان، یاساسه‌روه‌ری، دروستكردن Ùˆ بنیاتنانی ئینتیمای نیشتمانی، داڕشتنی ناسنامه‌ÛŒ تاك Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌كردن‌ له‌Ú¯Ù‡‌ÚµÛŒ له‌سه‌ر بنه‌مای هاووڵاتیبوون، سازكردنی بنه‌ما ده‌ستووری Ùˆ یاسایییه‌كان، پێكهێنان Ùˆ بنیاتنانی دامه‌زراوه ‌Ùˆ ده‌سته ‌Ùˆ كۆمیسیۆنه‌ تایبه‌تمه‌ند Ùˆ هاوبه‌شه‌كان، دانانی پێوه‌ر Ùˆ ڕێسا گونجاوه‌كانی پرۆسه‌ÛŒ به‌شكاریی ده‌سه‌ڵات Ùˆ سامان Ùˆ داهاته‌كان، له‌Ùˆ هه‌نگاوه‌ پێویست Ùˆ گرنگانه‌Ù† كه‌ له‌ پرۆسه‌ÛŒ بنیاتنان Ùˆ سه‌رخستنی فیدراڵیزم به‌گشتی Ùˆ فیدراڵیزمی دارایی به‌تایبه‌تی، ‌ له‌ ئه‌وله‌وییه‌تی بایه‌خپێدانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵیدان.

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵی له‌ جیهاندا، جگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ له ‌ڕێكخستنی په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كاندا پشت به‌ بنه‌ما ده‌ستوورییه‌كان ده‌به‌ستن، له‌ هه‌مان كاتدا له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دانانی یاسای تایبه‌تیی پێویست Ùˆ ڕێسا Ùˆ پێوه‌ری ورد Ùˆ گونجاوه‌وه،‌ كار بۆ دابه‌شكردنی داهات Ùˆ سامانه‌كان، به‌رپرسیارێتییه‌كانی خه‌رجكردن Ùˆ به‌ڕێوه‌بردنی ئابووری ده‌كه‌Ù†. له ‌پاڵ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ په‌رله‌مانه‌كانیان له ‌دوو ئه‌نجومه‌Ù† Ù¾ÛŽÙƒ هاتوون Ùˆ یه‌كێكیان تایبه‌ته‌ به ‌نوێنه‌ری هه‌رێمه‌كان، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌یشدا  Ú†Ù‡‌ندین دامه‌زراوه‌ Ùˆ كۆمیسیۆنی هاوبه‌Ø´ Ùˆ پسپۆڕی تایبه‌ت به‌ ڕێكخستن Ùˆ سه‌رپه‌رشتی Ùˆ چاودێریی په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كان، له‌وباره‌یه‌وه‌ Ú•Û†ÚµÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ ده‌Ú¯ÛŽÚ•Ù†.

هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ ئوسترالیا Ùˆ هند، ‌Ú†Ù‡‌ندین جۆر له‌ لیژنه‌ÛŒ شاره‌زایان دارمه‌زراندووه‌ØŒ كه‌ كار به‌ پێوه‌ری ورد Ùˆ ڕێسای گونجاو ده‌كه‌Ù† بۆ ڕێكخستنی په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كان  Ùˆ دابه‌شكردنی داهاته‌كان؛ به‌ڵام له‌ هه‌ندێ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی تری فیدراڵی، ئه‌نجومه‌Ù†ÛŽÙƒÛŒ تایبه‌ت Ùˆ پێكهاتوو له‌ نوێنه‌رانی حكوومه‌تی فیدراڵی Ùˆ حكوومه‌تی هه‌رێمه‌كان ئه‌Ù… كاره‌ ده‌كات، وه‌Ùƒ ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ داراییی مالیزیا. جۆری سێیه‌میش بریتییه‌ له‌ بوونی نوێنه‌ری فه‌رمیی هه‌رێمه‌كان له‌ناو ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ یاسادانان، كه ‌به‌شداری له ‌په‌سه‌ندكردن Ùˆ ڕاستاندنی به‌خشینه‌كان Ùˆ پشكی بوودجه‌ÛŒ هه‌رێمه‌كانیان ده‌كه‌ن، وه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ له‌ ئه‌ڵمانیا Ùˆ سویسرا Ùˆ ئه‌مریكادا هه‌یه‌. جۆری چواره‌میش بریتییه‌ له‌ Ú†Ù‡‌ند لیژنه‌یه‌ÙƒÛŒ تایبه‌تمه‌ندی پێكهاتوو له‌ به‌رپرسانی حكوومه‌تی فیدراڵی Ùˆ هه‌رێمه‌كان بۆ تاووتوێكردنی بابه‌ت Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كان، وه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ له‌ كه‌نه‌دا هه‌یه‌. گرتنه‌به‌ری هه‌موو ئه‌Ùˆ ڕێوشوێن Ùˆ ڕێكاره‌ ده‌ستووری Ùˆ یاسایی Ùˆ كارگێڕی Ùˆ دامه‌زراوه‌یییانه‌ØŒ له ‌پێناوی ده‌سته‌به‌ركردنی پره‌نسیپی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ گونجاندنه‌ له ‌نێوان ئاسته‌كانی حوكمڕانیدا له ‌پرۆسه‌كانی به‌ڕێوه‌بردنی سامان Ùˆ ئابووری Ùˆ داهات Ùˆ خه‌رجییه‌كاندا‌ و، هه‌روه‌ها له‌ پێناوی Ú†Ù‡‌سپاندنی بنه‌ماكانی فیدراڵییه‌تی داراییدایه‌ØŒ كه‌ بریتین له‌ دادوه‌ری له‌ دابه‌شكردنی داهات Ùˆ جێبه‌جیكردنی پره‌نسیپی شه‌فافییه‌ت.

فیدراڵییه‌تی دارایی له‌ عێراق: به‌رجه‌سته‌نه‌بوونی سیماكان، ناسازیی پێشمه‌رج Ùˆ زه‌مینه‌كان

له‌وه‌ته‌ÛŒ باشووری كوردستان به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراقه‌وه لكێنراوه‌ØŒ زۆرینه‌ÛŒ سیسته‌مه‌كانی فه‌رمانڕه‌وایی تاقی كراونه‌ته‌وه‌. له‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌یشه‌وه،‌ نه‌Ùƒ هه‌ر نه‌توانراوه‌ سه‌قامگیری ده‌سته‌به‌ر بكرێ Ùˆ ده‌رفه‌تی پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتییانه‌ بڕه‌خسێنرێ Ùˆ ئینتیمایه‌ÙƒÛŒ نیشتمانی بۆ Ú¯Ù‡‌لانی عێراق دروست بكری Ùˆ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ دادپه‌روه‌رانه‌ سوود له‌ سامان Ùˆ داهاته‌كانی وڵات وه‌ربگیرێت، به‌ڵكوو به‌ درێژاییی ئه‌Ùˆ مێژووه‌ له‌ جیاتی سه‌قامگیری، هه‌میشه‌ ئاژاوه‌ و، له ‌جیاتی  ئاشتی، هه‌میشه‌ جه‌Ù†Ú¯ و، له ‌جیاتی پێكه‌وه‌ژیان هه‌میشه‌ ناكۆكی Ùˆ سته‌Ù… Ùˆ ماڵویرانی و، له‌ جیاتی ئینتیمایەکی یه‌كگرتوو، به‌رده‌وام مه‌یلی دووركه‌وتنه‌وه ‌Ùˆ ده‌ربازبوون له‌ بره‌ودا بووه‌. 

له‌ ماوه‌ÛŒ زیاتر له‌ 12 ساڵ له ‌بڕیاردان له‌سه‌ر په‌یڕه‌وكردنی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵی له ‌عێراق، هیچ یه‌Ùƒ له ‌كێشه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان Ùˆ حكوومه‌ته‌ یه‌Ùƒ له ‌دوای یه‌كه‌كانی عێراق نه‌Ùƒ هه‌ر  چاره‌سه‌ر نه‌كران، به‌ڵكوو به‌ته‌واوی ئاڵۆزتر كران و، یه‌Ùƒ به ‌یه‌كیان وه‌Ùƒ بۆمبی چێنراو هه‌میشه‌ له‌ ئانوساتی ته‌قینه‌وه‌دا بوون و، هیچ هێمایه‌ÙƒÛŒ دڵخۆشكه‌ریش بۆ سوودوه‌رگرتن له ‌فیدراڵییه‌ت وه‌Ùƒ ئامرازی سه‌قامگیری Ùˆ یه‌كگرتوویی به‌دی ناكرێت و، پێده‌Ú†ÛŽ تاقیكردنه‌وه‌ÛŒ سیسته‌مه‌ جۆراوجۆره‌كان هیچ سوودێك به ‌سه‌قامگیری Ùˆ چاره‌سه‌ری كێشه‌كان نه‌Ú¯Ù‡‌یه‌نێت. فیدراڵییه‌ت كه‌ له ‌خۆیدا بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌Ùˆ جۆره‌ ئاریشانه‌یه‌ØŒ به‌ڵام له‌ عێراقدا به‌ Ù‡Û†ÛŒ نه‌بوونی زه‌مینه‌ Ùˆ پێشمه‌رجه‌ كه‌لتووری Ùˆ سیاسییه‌كانییه‌وه‌‌ سیماكانی به‌رجه‌سته‌ نه‌بوون و، به‌ Ù‡Û†ÛŒ نه‌بوونی زه‌مینه‌ یاسایی، دامه‌زراوه‌یی Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌ ناته‌ندروسته‌كانیشه‌وه‌ØŒ ڕووبه‌ڕووی شكستی ته‌واو بووه‌وه‌.

كێشه‌ÛŒ هاوبه‌شیكردن له‌ عێراق كێشه‌یه‌ÙƒÛŒ جه‌وهه‌رییه‌ و، زاده‌ÛŒ دوو ئاراسته ‌Ùˆ دوو دیدگه‌ÛŒ جیاوازه‌ بۆ سیسته‌Ù…ÛŒ حوكمڕانی: ئاراسته‌ÛŒ یه‌كه‌Ù…ØŒ ئاراسته‌یه‌ÙƒÛŒ ناوه‌ندخوازه‌ و،  زاده‌ÛŒ ‌ئه‌Ùˆ كه‌له‌پووره‌ پاوانخواز Ùˆ ناوه‌ندچی Ùˆ هێژموونگه‌رایه‌یه،‌ كه ‌له‌ عێراقى عه‌ره‌بيدا Ú•Ù‡‌Ú¯ÛŒ داكوتاوه‌ و، بووه‌ته‌ Ù‡Û†ÛŒ تێنه‌Ú¯Ù‡‌یشتن Ùˆ هه‌رسنه‌كردنی هه‌ر سیسته‌Ù… Ùˆ ڕێكاریكی جیاواز Ùˆ كراوه‌تر. ئه‌مه‌یش به‌ جۆرێك Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ÛŒ داوه‌ته‌وه‌ØŒ كه‌ له‌ پاش بڕیاردان له‌ فیدراڵیزمیش داواكاری Ùˆ پیاده‌كردنی هه‌ر ده‌سه‌ڵاتێكی سه‌ربه‌خۆ له‌ لایه‌Ù† هه‌رێمه‌‌‌وه‌ (كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ سيماكانى فیدراڵیزم) وه‌Ùƒ پرۆژه ‌Ùˆ پیلان Ùˆ هه‌نگاوی سه‌ربه‌خۆییی ته‌واو Ùˆ جیابوونه‌وه‌ØŒ مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بكرێت.

ئاراسته‌ÛŒ دووه‌میش، كه‌ هه‌رێم نوێنه‌رایه‌تیی ده‌كات، به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئاراسته‌ÛŒ یه‌كه‌مه‌وه‌ØŒ دیدێكی نه‌رێنیی بۆ یه‌كگرتوویی هه‌یه‌ و، وه‌Ùƒ هاوتای ناوه‌ندێتی تێی ده‌ڕوانێت‌. به ‌جۆرێك، كه‌ هه‌موو لێخۆشبوونێك له‌ ده‌سه‌ڵاته‌كانی خۆی بۆ حكوومه‌تی فیدراڵی، وه‌Ùƒ به‌رجه‌سته‌كردنی پایه‌ÛŒ یه‌كگرتوویی (كه ‌یه‌كێكه‌ له ‌سيماكانى فیدراڵیزم) به‌ ملكه‌چبوون Ùˆ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ ناوه‌ندێتی ده‌زانێ؛ ئه‌مه‌یش به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆری، په‌یوه‌سته‌ به ‌مه‌یلی‌ سه‌ربه‌خۆخوازی ‌Ùˆ‌ دڕدۆنگیی كورده‌وه‌ له‌ هێژموونیی ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی. له ‌كاتێكیشدا‌ كه،‌ Ù…ÛŽÚ˜ÙˆÛŒ ده‌یان ساڵه‌ÛŒ ژیان له‌ سایه‌ÛŒ حكوومه‌ت‌ Ùˆ ڕژێمه‌ یه‌Ùƒ له‌ دوای یه‌كه‌كانی عێراقدا، جگه‌ له‌ شوێنه‌واری نه‌رێنی، هیچیان له‌ زه‌ینی تاك Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ كوردستانی باشووردا به‌جێ نه‌هێشتووه‌‌. به‌Ø´ÛŒ دوه‌Ù‡‌میش په‌یوه‌سته‌ به‌ جۆری تێڕوانین Ùˆ تێگه‌یشتنيه‌وه‌ ‌بۆ ‌فیدراڵییه‌ت، Ú† وه‌Ùƒ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ نوێ Ùˆ ئه‌زمووننه‌كراو له‌ ناوچه‌كه‌دا، Ú† وه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له ‌باشترین باردا له‌ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ نامه‌ركه‌زیی پێشكه‌توو تێ ناپه‌ڕێت Ùˆ توانای وه‌ڵامدانه‌وه‌ Ùˆ تێركردنی خواست Ùˆ ئاره‌زوو Ùˆ ئامانجه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستانی نییه‌ و، Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان به‌ناچاری Ùˆ ته‌نها وه‌Ùƒ قۆناغێكی په‌ڕێنه‌وه‌ (ئینتیقالی) به‌ره‌Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی چوه‌ته‌ ژێر باری قبووڵكردنیه‌وه Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌ڵدا كردووه‌.

به‌گشتی ئاستی تێگه‌یشتنی تاك Ùˆ هێز Ùˆ نوخبه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ ڕۆشنبیری هه‌ر دوو ئاراسته‌كه،‌ ته‌نیا دوو خاڵ ده‌بینیت Ùˆ كاریان له‌سه‌ر ده‌كات، ئه‌وانیش ناوه‌ندێتیی Ú†Ú• Ùˆ سه‌ربه‌خۆییی ته‌واوه‌Ø› له‌ كاتێكدا سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵی، كاركردنه‌ له ‌پانتاییی نێوان ئه‌Ùˆ دوو خاڵه‌دا، به ‌فه‌راهه‌مكردنی بڕیكی شیاو له‌ سه‌ربه‌خۆیی له ‌چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی یه‌كگرتوودا، كه ‌به ‌هاوبه‌Ø´ÛŒ به‌ڕێوه‌ ده‌بردرێت.

له‌ ئه‌نجامی به‌رده‌وامیی تێگه‌یشتن Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ ناته‌ندروستی ئه‌Ùˆ دوو ئاراسته‌یه‌وه‌ØŒ هه‌رگیز زه‌مینه‌ÛŒ له‌بار بۆ جێبه‌جێكردنی پره‌نسیپی هاوبه‌Ø´ÛŒ نه‌Ú•Ù‡‌خساوه‌. ‌واتا، هیچ یه‌Ùƒ له‌ پره‌نسیپه‌كانی فیدراڵییه‌ت كاریان Ù¾ÛŽ نه‌كراوه‌ و، هیچ كام له‌ سیماكانی فیدراڵییه‌تیش له‌ عێراقدا به‌رجه‌سته‌ نه‌بوون‌. نه‌ عێراق وه‌Ùƒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی فیدراڵی توانیویه‌تی سیمای یه‌كگرتوویی بپارێزێت و، نه ‌هه‌رێمیش ئه‌Ùˆ جۆره‌  سه‌ربه‌خۆیییه‌ÛŒ پیاده‌ كردووه‌ كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵیدا بگونجێت و، هاوبه‌شییش له‌ پنتێكی وادایه‌ كه ‌به‌بێ دوودڵی، ده‌توانرێت به ‌نه‌بوون هه‌ژمار بكرێت. ئه‌مانه‌یش‌ به‌گشتی ئاماژه‌Ù† بۆ به‌رجه‌ستەنه‌بوونی فیدراڵییه‌ت، ناله‌باریی  زه‌مینه‌ Ùˆ نائاماده‌ییی پێشمه‌رجه‌ كه‌لتووری Ùˆ سیاسییه‌كانی Ùˆ هۆكاره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی شكستهێنانی.

له ‌ڕووی بنه‌ما ده‌ستووری Ùˆ ته‌شریعییه‌كانیشه‌وه‌ØŒ وه‌Ùƒ زه‌مینه‌ Ùˆ مه‌رجه‌كانی به‌رجه‌سته‌كردن Ùˆ سه‌ركه‌وتن Ùˆ به‌رده‌وامیی فیدراڵییه‌تی دارایی‌ØŒ ئه‌وه‌ÛŒ هه‌یه‌ ته‌نیا ده‌ستووری عێراقه‌ØŒ كه ‌تا ڕادده‌یه‌Ùƒ خه‌سڵه‌ته‌كانی زه‌مینه‌یه‌ÙƒÛŒ له‌باری بۆ ئه‌Ùˆ سیسته‌مه‌ تێدا به‌دی ده‌كرێت. به‌ڵام ئاشكرایه‌ كه‌ ده‌ستوور، كار له‌سه‌ر داڕشتنی ڕێسا گشتی Ùˆ بنه‌ما یاسایییه‌كان ده‌كات و، وه‌Ùƒ پێویست ناچێته‌ ناو ورده‌كارییه‌كانه‌وه‌. ده‌ستووری عێراقیش یه‌كێكه‌ له‌Ùˆ ده‌ستوورانه‌ÛŒ كه‌ زۆر بابه‌تی تایبه‌ت به‌ دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كان، شێوازی هاوبه‌Ø´ÛŒ له‌ داهاته‌كان Ùˆ به‌شكاریی سامانه‌كانی یه‌كلایی نه‌كردوونه‌‌ته‌وه‌ و، سپاردوونی به‌ یاساكان: له‌Ù… ڕووه‌وه‌ له‌ مادده‌كانی (65ØŒ 105ØŒ 106)ÛŒ ده‌ستووردا ئاماژه‌ به‌ پێویستیی ده‌ركردنی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ یاسا كراوه،‌ كه‌ مه‌رج Ùˆ ÙƒÛ†ÚµÙ‡‌كه‌ÛŒ پیاده‌كردنی پره‌نسیپی هاوبه‌شیكردن Ùˆ سه‌قامگیریی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵین؛ به‌ڵام ئه‌Ùˆ بابه‌ته‌ به‌ته‌واوی فه‌رامۆش كراوه‌. سه‌ره‌نجامی ئه‌مه‌یش، په‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئه‌زموونه‌ سه‌ركه‌وتووه‌كانی فیدراڵییه‌وه‌ له ‌جیهاندا، جگه‌ له ‌بوونی بۆشاییی یاسایی، نه‌بوونی دامه‌زراوه‌ Ùˆ ده‌سته‌ تایبه‌تمه‌نده‌ پێویسته‌كانی بواره‌كه‌‌یشی Ù„ÛŽ كه‌وتۆته‌وه‌ØŒ وه‌Ùƒ: ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ ‌ئیتیحادی، ده‌سته‌ÛŒ پاراستنی مافی هه‌رێم Ùˆ پارێزگه‌كان بۆ هاوبه‌شیكردن له‌ به‌ڕێوه‌بردنی داموده‌زگه‌ فیدراڵییه‌كان، ده‌سته‌ÛŒ گشتیی چاودیریی داهاته‌ فیدراڵییه‌كان Ùˆ سه‌رپه‌شتیی دابه‌شكردن Ùˆ به‌كارهێنانیان.‌ ئه‌Ùˆ ده‌سته‌ Ùˆ دامه‌زراوانه‌یش، به‌‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستوور، ده‌بێ له‌ نوێنه‌رانی حكوومه‌تی فیدراڵی Ùˆ هه‌رێمه‌كان Ùˆ پاێزگه‌كانی نه‌به‌ستراو به‌ هه‌رێمه‌كانه‌وه‌ Ù¾ÛŽÙƒ بهێنرێن و، ئه‌رك Ùˆ ئامانجیشیان بریتی ده‌بێ له‌ هێنانه‌كایه‌ÛŒ هاوبه‌Ø´ÛŒ له‌ ده‌سه‌ڵات Ùˆ سامان Ùˆ دادوه‌ری له‌ پرۆسه‌ÛŒ به‌شكاریدا.

ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی كێشه‌ÛŒ سه‌قامگیری له‌ عێراق ته‌نیا په‌یوه‌ست نییه به‌ كێشه‌ÛŒ كورده‌وه‌ و، كێشه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستانیش له‌ عێراقدا ته‌نیا كێشه‌ÛŒ دارایی نییه، به‌ڵام هاوبه‌شیی ڕاسته‌قینه‌ Ùˆ دابه‌شكردنی دادوه‌رانه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاته‌ دارایییه‌كان Ùˆ مافی سوودوه‌رگرتن له ‌سامان Ùˆ سه‌رچاوه‌ دارایییه‌كان له ‌هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی فیدراڵیدا، ده‌كرێ ببێته‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ هه‌ره‌ گرنگ بۆ هێنانه‌دیی كه‌Ø´ÛŒ سه‌قامگیری و، چاره‌سه‌ر بۆ زۆرینه‌ÛŒ كێشه‌كانی تریش. ئه‌وه‌ÛŒ ماوه‌ÛŒ‌ دوازده‌ ساڵه‌ له‌ عێراقدا ده‌گوزه‌رێ، له ‌بابه‌ت مامه‌ÚµÙ‡‌كردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌سه‌ڵات Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كان، ته‌واو به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئامانج Ùˆ ڕێوشوێنه‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵییه‌تی دارایییه‌وه‌یه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÙŠ كه‌ شكستی سیسته‌مه‌كه‌ÛŒ سه‌لماند، بویه‌‌ هۆكارێكی سه‌ره‌كییش بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له ‌هه‌موو كات زیاتر چاره‌نووسی عێراق به‌ لێكترازان Ùˆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ بسپێردرێت، چونكه‌ شكستی فیدراڵیزم له‌ له‌عیراقدا به‌ واتای كۆتایی ئه‌Ùˆ پێكه‌وه‌ژیانه‌ دێت، كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستووری عیراق مانه‌وه‌ÛŒ عیراقی به‌یه‌كگرتویی پێوه‌ به‌نده‌ØŒ هه‌روه‌Ùƒ له‌ ده‌Ù‚ÛŒ دیباجه‌ÛŒ ده‌ستووری عێراقی فیدراڵیدا ئاماژه‌ÛŒ بۆ كراوه‌‌.

بۆ پاساودانی ئه‌Ùˆ بۆچوونه‌ Ùˆ به‌رجه‌سته‌كردنی دۆخی شكستی فیدراڵییه‌تی دارایی له‌ عێراق و، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ربڕینه‌ وه‌Ùƒ ئه‌نجامگیرییه‌ÙƒÛŒ بابه‌تی بناسرێت، پێویسته‌ ئه‌Ùˆ ئه‌نجامگیرییه‌ پشتئه‌ستوور بێت به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنێكی بابه‌تییانه‌ بۆ په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كانی نێوان هه‌رێم Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی‌Ø› ئه‌ویش له‌به‌ر ڕۆشناییی ڕێسا Ùˆ ڕێوشوێن Ùˆ بنه‌ما زانستییه‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵییه‌تی دارایی و، میكانیزمه‌ ئه‌زموونكراوه‌كانییه‌وه‌. ئه‌مه‌یش به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌ره‌كی، پێویسته‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ لێكدانه‌وه‌ Ùˆ شیكاریی ته‌وه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی فیدراڵییه‌تی دارایییه‌وه‌ ئه‌نجام بدرێت، كه ‌ئه‌وانیش بریتین له: به‌رپرسیارێتییه‌كانی كۆكردنه‌وه ‌Ùˆ به‌ده‌ستهێنان Ùˆ دابه‌شكردنی داهاته‌كان، به‌رپرسیارێتییه‌كانی خه‌رجكردن، چاره‌سه‌ر‌ÛŒ لاسه‌نگییه‌ دارایییه‌كانی نێوان ئاسته‌كان (هه‌رێم Ùˆ ناوه‌ند)ØŒ به‌ڕێوه‌بردنی ئابووری([1]) ). ئه‌Ù… ته‌وه‌رانه‌ ÙƒÛ†ÚµÙ‡‌كه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵییه‌تی دارایین و، له ‌هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكدا بێت پێویسته‌ به‌ شێوه‌ÛŒ ڕون Ùˆ سیسته‌ماتیككراو، له‌به‌ر ڕۆشناییی ده‌ستوور Ùˆ یاساكان و، به ‌یارمه‌تیی دامه‌زراوه‌ تایبه‌تییه‌كان، بكرێنه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ پته‌Ùˆ بۆ ڕێكخستن Ùˆ به‌ڕێوه‌بردنی په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كان. كێشه‌ÛŒ به‌ڕێوه‌بردنی سامان Ùˆ دابه‌شكردنی داهاته‌كان له‌ عێراقدا كێشه‌یه‌ÙƒÛŒ ئاڵۆز Ùˆ جه‌وهه‌رییه‌Ø› هه‌ر بۆیه‌ لێره‌دا بایه‌خێكی زیاتری Ù¾ÛŽ ده‌ده‌ین.

 Ø¨Ù‡‌ڕێوه‌بردنی سامان  Ùˆ دابه‌شكردنی داهاته‌كان  له ‌عێراقی فیدراڵیدا

ئه‌Ù… ته‌وه‌ره‌یه‌ دوو ئه‌ركی سه‌ره‌ÙƒÛŒ له‌خۆ ده‌گرێت: به‌ڕێوه‌بردنی سامانه‌كان Ùˆ دابه‌شكردنی داهاته‌كان‌. ئه‌Ù… دوو ئه‌ركه‌یش، پێویسته‌ به‌ یاسا Ùˆ له‌سه‌ر بنه‌مای ده‌ستوور Ú•ÛŽÙƒ بخرێن، ئه‌ویش به‌ Ú•Ù‡‌چاوكردنی: شایسته‌یی، توانست له ‌به‌ڕێوه‌بردن، خاوه‌ندارێتیی سه‌رچاوه‌ØŒ هاوبه‌شیكردن له ‌پێكهێنانی داهاته‌كان، دادوه‌ری له‌ دابه‌شكردنیان Ùˆ هێنانه‌دیی هاوسه‌نگیی ستوونی Ùˆ ئاسۆیی؛ واته‌ له ‌نێوان هه‌رێمه‌كان Ùˆ ناوه‌نددا له ‌لایه‌Ùƒ و، له ‌نێوان خودی هه‌رێمه‌كان له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌.

ئه‌Ú¯Ù‡‌رچی زۆرینه‌ÛŒ ده‌ستووره‌كان، به‌ ده‌ستووری عێراقیشه‌وه‌ØŒ ته‌نیا بنه‌ما گشتییه‌كانی ئه‌Ù… ئه‌رك Ùˆ ته‌وه‌رانه‌یان دیاری كردووه ‌و، نه‌چوونه‌ته‌ ناو ورده‌كارییه‌كانه‌وه،‌ به‌ڵام ئه‌Ù… بابه‌ته‌ له ‌زۆرینه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵیدا، له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ یاساكانی فیدراڵی Ùˆ ڕێككه‌وتنی نێوان حكوومه‌ته‌كانه‌وه‌ چاره‌سه‌ری بۆ كراوه‌. كه‌Ú†ÛŒ له ‌ماوه‌ÛŒ 12 ساڵی ڕابردوو له‌ عێراق، نه‌Ùƒ هه‌ر كار بۆ ده‌ركردنی یاسای تایبه‌ت Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی ئامراز Ùˆ ڕێككه‌وتنی پێویست بۆ ئاسانكاریی جێبه‌جێكردنی ده‌ستوور له‌Ùˆ بواره‌دا نه‌كراوه‌ØŒ به‌ڵكوو هه‌میشه‌ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌قه‌ ده‌ستوورییانه‌یشه‌وه‌ هه‌ڵسوكه‌وت كراوه،‌ كه‌ ئاماژه‌ÛŒ ڕوونیان سه‌باره‌ت به ‌دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌ دارایییه‌كانی تێدایه‌.

له ‌ماوه‌ÛŒ ساڵانی ڕابوورد له‌نێوان ساڵانی  2005تاكو 2013ØŒ به‌ Ù‡Û†ÛŒ كارنه‌كردن به‌ ڕێساكانی فیدراڵییه‌تی دارایی له ‌لایه‌Ùƒ و، سروشتی پێكهاته‌ Ùˆ هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ جوگرافیی سه‌رچاوه‌ÛŒ‌ داهاته‌كانی عێراق له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ حكوومه‌تی فیدراڵی له ‌به‌غدا له ‌ڕووی به‌ده‌ستهێنان Ùˆ ته‌رخانكردنه‌وه‌ØŒ ده‌سه‌ڵاتی تاكلایه‌نه‌ÛŒ به‌سه‌ر نزیكه‌ÛŒ 99%ÛŒ داهاته‌ گشتییه‌كانی عێراقد پیاده‌ كردووه‌ا([2])Ø› كه‌ ئه‌مه‌یش نه‌Ùƒ هه‌ر وێنه‌یه‌ÙƒÛŒ ده‌گمه‌نه‌ØŒ به‌ڵكوو نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ نامۆیشه‌ به‌ سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵییه‌تی دارایی و،‌ ته‌نانه‌ت به‌به‌راود به‌ خراپترین جۆری لامه‌ركه‌زییه‌تی كارگێڕی Ùˆ زۆرێك له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ساده‌ Ùˆ یه‌كگرتووه‌كانیش، چڕبوونه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتی دارایی له ‌ناوه‌ند (التمركز المالی) له ‌ئاستێكی به‌رز Ùˆ ناشیاودایه‌. له ‌ڕووی ته‌رخانكاری Ùˆ دابه‌شكردنیشه‌‌وه‌ØŒ ته‌نیا دیاریكردنی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ17%ÛŒ بوودجه‌ بۆ هه‌رێم له ‌ئارادا بووه‌ØŒ كه‌ لایه‌Ù†ÛŒ كوردستانی به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رایی به‌شداریی له‌ دانانیدا كردووه وه‌Ùƒ پره‌نسیپیكی دابه‌شكاریی داهاته‌كان. له‌Ù… ڕووه‌یشه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی له ‌به‌غدا، له ‌ڕووی جێبه‌جێكردنه‌وه‌ به‌جۆرێك تاكلایه‌نه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی كردووه‌ Ùˆ ویستی خۆی سه‌پاندووه، كه ‌‌‌به‌ كردار هه‌رگیز ئه‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ (%17)یه ‌كاری Ù¾ÛŽ نه‌كراوه‌. له‌ ماوه‌ÛŒ ساڵانی 2005 تاكو 2013ØŒ تێكڕای Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ساڵانه‌ÛŒ به‌ركه‌وته‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان له‌ بوودجه‌ÛŒ گشتیی عیراق ته‌نها‌ (11.11%)([3])بووه‌. ئه‌مه‌Ø´ به‌Ù‡Û†ÛŒ سوودمه‌ندنه‌بوونی هه‌رێم له‌ خه‌رجییه‌كانی سه‌روه‌ری كه‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ بوودجه‌ÛŒ گشتیی عیراق Ù¾ÛŽÙƒ ده‌هێنن، له‌ كاتێكیشدا كه‌ خه‌سڵه‌تی خه‌رجی سه‌روه‌ری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی گشت دانیشتووانی وڵات خه‌رج بكرێت Ùˆ تایبه‌ت نه‌كرێت به‌ تاكه‌ لایه‌Ù†ÛŽÙƒ یان دامه‌زراوه‌یه‌Ùƒ یان پێكهاته‌یه‌ÙƒÛŒ دیاریكراوه‌وه‌. دواجاریش له ‌ساڵی 2014Ù‡‌وه‌ØŒ به ‌پاساوی بوونی ناكۆكی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ حكوومه‌تی هه‌رێم و، له ‌بابه‌تی به‌رپرسیارێتیی به‌ڕێوه‌بردنی سامان Ùˆ دابه‌شكاریی داهاته‌كانه‌وه‌ØŒ تاكلایه‌نه‌ بڕیاری بڕینی پشكی هه‌رێمی له ‌بوودجه‌ÛŒ گشتیی عێراق دا؛ كه ‌به‌ هه‌مان شێوه‌ØŒ ئه‌مه‌یش‌ له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵییه‌تی داراییدا Ú•Ù‡‌فتارێكی نامۆیه.

له ‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵیدا، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ داهاته‌ فیدراڵییه‌كان هه‌رچه‌ند بێت، هه‌میشه‌ به ‌شێوازی جۆراوجۆر هه‌رێمه‌كان له‌ پرۆسه‌كانی به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ دابه‌شكردنیدا به‌شدارن، به‌تایبه‌تیش له‌Ùˆ بوارانه‌ÛŒ كه‌ په‌یوه‌ستن به ‌هه‌رێمه‌كانه‌وه‌. بۆ نموونه‌ له‌ ئه‌ڵمانیا، ئه‌تیوپیا، باشووری ئه‌فریقا Ùˆ Ú†Ù‡‌ند ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی تردا، ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ باڵا (یان مجلس شیوخ)ØŒ كه ‌Ù¾ÛŽÙƒ هاتووه‌ له ‌نوێنه‌ری هه‌رێمه‌كان، له‌ پێداچوونه‌وه ‌Ùˆ بڕیارله‌سه‌ردان Ùˆ په‌سه‌ندكردنی بوودجه ‌Ùˆ بابه‌ته ‌دارایییه‌كاندا Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگ Ùˆ كاریگه‌ر ده‌Ú¯ÛŽÚ•ÛŽØŒ ته‌نانه‌ت له‌ ئه‌ڵمانیا ئه‌Ù… ئه‌نجومه‌نه‌ مافی ڤیتۆی هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ بڕیارانه‌ÛŒ كه ‌په‌یوه‌ندیدارن به‌ هه‌رێمه‌كانه‌وه‌. له ‌هه‌ندێ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیشدا لیژنه‌ÛŒ تایبه‌ت له ‌نوێنه‌رانی حكوومه‌تی فیدراڵی Ùˆ هه‌رێمه‌كان، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕێوشوێنی ده‌ستووری‌‌ بۆ ‌ڕێكخستنی په‌یوه‌ندییه ‌دارایییه‌كانی نێوانیان Ù¾ÛŽÙƒ هێنراون، كه ‌ئه‌ركی پێداچوونه‌وه‌ Ùˆ پێشكه‌شكردنی ڕاسپارده‌ له ‌ئه‌ستۆ ده‌گرن و، ڕاسپارده‌كانیشیان به‌ته‌واوی كاری Ù¾ÛŽ ده‌كرێ، وه‌Ùƒ: كۆمیسیۆنی به‌خشینی كۆمنولث([4]) له‌ ئوسترالیا، كۆمیسیۆنی دارایی Ùˆ پلاندان له ‌هندستان، ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ دارایی له‌ مالیزیا Ùˆ هتد. له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌موو ئه‌مانه‌یشدا  Ø¯Ù‡‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵی له ‌جیهاندا، له‌ كاتی ئاڵۆزبوونی ناكۆكییه‌ دارایییه‌كان Ùˆ ده‌سته‌وسانبوون له ‌چاره‌سه‌ریاندا، هه‌میشه‌ كێشه‌كان ده‌به‌نه‌ دادگه‌ تایبه‌تییه‌كان، به‌تایبه‌تیش دادگه‌ÛŒ باڵای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، به ‌مه‌به‌ستی یه‌كلاییكردنه‌وه‌ÛŒ و، هیچ كاتێك ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی وه‌Ùƒ لایه‌Ù†ÛŽÙƒ له‌ ناكۆكییه‌كه‌ØŒ بۆی نییه به ‌بڕیاری تاكلایه‌نه‌ÛŒ خۆی سزا بسه‌پێنێت Ùˆ كاردانه‌وه‌ Ùˆ هه‌ڵوێستی دژه‌كارانه‌ ئه‌نجام بدات([5]).

له‌ عێراقدا، هه‌موو كاره‌كانی به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ دابه‌شكردنی داهات تاكلایه‌نه، به‌بێ Ú•Ù‡‌چاوكردنی ڕێوشوێنی یاسایی Ùˆ ده‌ستووری Ùˆ به‌بێ بوونی دامه‌زراوه‌ÛŒ هاوبه‌Ø´ÛŒ پێویست Ùˆ پێوه‌ری بابه‌تی، له‌ لایه‌Ù† ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵییه‌وه‌ بڕیاریان Ù„ÛŽ ده‌درێت، له ‌كاتێكدا به‌Ù¾ÛŽÛŒ مادده‌ÛŒ (65)ÛŒ ده‌ستووری عێراق، پێویست بوو به‌ یاسایه‌Ùƒ ئه‌نجومه‌Ù†ÛŽÙƒÛŒ باڵا به ‌ناوی "مجلس الاتحاد" له ‌په‌رله‌مانی عێراق و، به‌Ù¾ÛŽÛŒ مادده‌ÛŒ (105)یش به ‌یاسایه‌Ùƒ ده‌سته‌ÛŒ گشتیی ده‌سته‌به‌ركردنی مافه‌كانی هه‌رێم Ùˆ پارێزگه‌كان و، به‌Ù¾ÛŽÛŒ مادده‌ÛŒ (106)یش به ‌یاسایه‌Ùƒ ده‌سته‌ÛŒ چاودێریی داهاته‌ فیدراڵییه‌كان له‌ شاره‌زایان Ùˆ نوێنه‌رانی هه‌رێم Ùˆ حكوومه‌تی فیدراڵی Ùˆ پارێزگه‌كان Ù¾ÛŽÙƒ بهێنرایه‌Ù† و، Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگیان له‌ پرۆسه‌ÛŒ چاودێری Ùˆ به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ دابه‌شكردنی داهاته‌كاندا بگێڕایه‌ و، به‌Ù¾ÛŽÛŒ مادده‌ÛŒ (112)یش، پێویست بوو به‌ یاسایه‌Ùƒ پێوه‌ری تایبه‌ت به  ‌دیاریكردنی به‌Ø´ÛŒ هه‌رێم Ùˆ پارێزگه‌كان  له‌ داهاته‌كان دابنرایه‌.

به‌ڵام له ‌واقعدا، نه‌Ùƒ هه‌ر ئه‌مانه‌ نه‌كران، به‌ڵكوو به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئه‌مه‌وه‌: هه‌رێمی كوردستان Ùˆ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆر له ‌پارێزگه‌كانی عێراقیش، نه‌Ùƒ هه‌ر له‌ پرۆسه‌ÛŒ به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ چاودێری Ùˆ دابه‌شكاریی داهاته‌ فیدراڵییه‌كاندا به‌شدار نین، به‌ڵكوو ئاگاداری بڕی ڕاسته‌قینه‌ÛŒ داهات Ùˆ چۆنێتیی هه‌ڵسوكه‌وتی حكوومه‌تی فیدراڵیش نین به‌Ù… داهاتانه‌وه‌ و، له ‌كاتێكدا به‌Ù¾ÛŽÛŒ مادده‌ÛŒ (106)ÛŒ ده‌ستوور، پێویسته‌ گشت داهاته ‌فیدراڵییه‌كان له‌ژێر چاودێریی وردی ده‌سته‌یه‌ÙƒÛŒ شاره‌زای هاوبه‌Ø´ÛŒ حكوومه‌تی فیدراڵی Ùˆ هه‌رێم Ùˆ پارێزگه‌كاندا بن و، له‌ ڕووی شه‌فافییه‌ت Ùˆ دادوه‌ری له ‌دابه‌شكردنیان Ùˆ باش به‌كارهێنانیانه‌وه‌ØŒ هه‌میشه‌ چاودێری Ùˆ پێداچوونه‌وه‌یان بۆ بكرێ.‌ وه‌Ùƒ پێشتر ئاماژه‌مان بۆ كرد، دادوه‌ری له‌ دابه‌شكردنی داهات Ùˆ جێبه‌جێكردنی پره‌نسیپی شه‌فافییه‌ت، بنه‌ما هه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی فیدراڵییه‌تی دارایین، كه‌ له‌ عێراقی فیدراڵیدا به‌ هیچ جۆرێك Ú•Ù‡‌چاو نه‌كراون.

ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی له‌ عێراق، سه‌ره‌ڕای په‌یڕه‌وكردنی ناوه‌ندگیری Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی تاكلایه‌نه‌ به‌سه‌ر داهاته‌ فیدراڵییه‌كاندا، له‌ ماوه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌ند ساڵی ڕابردوویشدا هه‌میشه‌ له‌سه‌ر بابه‌تی به‌ڕێوه‌بردن، سوودلێوه‌رگرتن Ùˆ دابه‌شكردنی سامان Ùˆ داهاته‌كانی هه‌رێمی كوردستان، به‌تایبه‌تیش سامانه‌كانی نه‌وت Ùˆ گاز Ùˆ داهاته‌كانی باج Ùˆ گومرگه‌كان له‌ كێشمه‌ÙƒÛŽØ´ Ùˆ ناكۆكیی قووڵدا بووه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ  هه‌رێمی كوردستان.

سامان Ùˆ داهاته‌كانی نه‌وت Ùˆ گاز

بابه‌تی به‌ڕێوه‌بردنی سامانی نه‌وت Ùˆ گاز Ùˆ دابه‌شكردنی داهاته‌كانی له‌ لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵییه‌وه‌ØŒ به‌ شێوازی جیاواز چاره‌سه‌ر كراوه. وه‌Ùƒ گشت بابه‌ته‌ دارایییه‌كانی تر، نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ جێگه‌ÛŒ كۆڕاییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌Ùˆ باره‌یه‌وه‌ نییه بۆ جێبه‌جێكردن و، ئه‌زموون Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ù… بابه‌ته‌ جیاوازه‌. له‌ زۆربه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ پیشكه‌وتووه‌كان Ùˆ هه‌ندێ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی تریش ئه‌وه‌ یه‌كلایی كراوه‌ته‌وه كه:‌ مافی خاوه‌ندارێتی Ùˆ به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌Ùˆ سامانانه،‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌Ùˆ هه‌رێمانه‌ÛŒ كه ‌سامانه‌كانیان تێدایه‌ØŒ وه‌Ùƒ كه‌نه‌دا، ئوسترالیا، سویسرا، ئه‌مریكا، ئیماراتی عه‌ره‌بی Ùˆ هتد. له ‌هه‌ندێ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیشدا مافی خاوه‌ندارێتی Ùˆ به‌رپرسیارێتیی به‌ڕێوه‌بردنی نه‌وت Ùˆ گاز، ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ حكوومه‌تی فیدراڵی، وه‌Ùƒ: نایجیریا، Ú¤Ù‡‌نزوێلا Ùˆ مالیزیا. له ‌هه‌ندێك ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیش، به‌ڕێوه‌بردنه‌كه‌ به‌ شێوه‌ÛŒ هاوبه‌شییه‌ØŒ وه‌Ùƒ: به‌رازیل Ùˆ مه‌كسیك. لێره‌دا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌وه‌ بكه‌ین كه ‌مافی خاوه‌ندارێتی Ùˆ به‌ڕێوه‌بردن له ‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵیدا، هه‌موو كات ده‌ربازبوون له‌ پابه‌ندییه‌ دارایییه‌كان ناگه‌یه‌نێت، چونكه‌ هاوبه‌شیكردن به‌ ‌داهاته‌كان یه‌كێكه‌ له ‌بنه‌ما گرنگه‌كانی فیدراڵییه‌تی دارایی و، ئه‌زموونی دوڵه‌تانی فیدراڵیش له‌Ù… ڕووه‌وه‌ جۆراوجۆرن: له ‌هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ Ú¤Ù‡‌نزوێلا Ùˆ مالیزیا ÙƒÛ†ÛŒ داهاته‌كانی نه‌وت Ùˆ گاز، ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ Ú¯Ù‡‌نجینه‌ÛŒ فیدراڵی Ùˆ له‌وێوه‌ دابه‌Ø´ ده‌كرێت، به‌ڵام له‌ كه‌نه‌دا هه‌رێمه‌كان مافی تاكلایه‌نه‌ÛŒ سوودوه‌رگرتن له ‌داهاته‌كانیان به‌ته‌واوی هه‌یه‌ و، له ‌ئیماراتی عه‌ره‌بیش به‌ هه‌مان شێوه.‌ به‌ڵام هه‌رێمه‌كان پابه‌ندن به ‌دانی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ دیاریكراو له‌ داهات بۆ پاڵپشتیی بوودجه‌ÛŒ فیدراڵی: له ‌ڕووسیا 5% Ùˆ له‌ نایجیریا 13%ÛŒ داهاته‌كانی نه‌وت Ùˆ گاز بۆ هه‌رێمه‌ به‌رهه‌مهێنه‌كان ته‌رخان ده‌كرێته‌وه، سه‌ره‌ڕای پشكیان له ‌بوودجه‌ÛŒ گشتی. له ‌مه‌كسیك 40%ÛŒ ÙƒÛ†ÛŒ داهاته‌كانی نه‌وت وغاز ده‌چێته‌ سندووقی جێگیركردنی فیدراڵی و، 25%یش بۆ سندووقی جێگیركردنی هه‌رێمه‌كان و، 25%یش بۆ كۆمپانیای نه‌وتی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت و، 10%یش بۆ سندووقی ژێرخانی هه‌رێمه‌كان([6]).‌

له‌ عێراقدا به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕاڤه‌ÛŒ یاساناسان بۆ ده‌قه‌كانی مادده‌ÛŒ (112) Ùˆ(115) Ùˆ(121)ÛŒ ده‌ستووری عێراق، هه‌رێم مافی به‌ڕێوه‌بردنی نه‌وت Ùˆ گازی هه‌یه([7]). به‌ڵام به‌Ù¾ÛŽÛŒ مادده‌ÛŒ (111)ÛŒ ده‌ستوور، نه‌وت Ùˆ گاز موڵكی هه‌موو Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ عێراقه‌ له‌ گشت هه‌رێم Ùˆ پارێزگه‌ نه‌به‌ستراوه‌كان به‌ هه‌رێمه‌وه‌. ئه‌Ù… مادده‌یه‌یش هه‌رچه‌نده‌ مادده‌یه‌ÙƒÛŒ ناڕوون Ùˆ تا ڕادده‌یه‌Ùƒ ناسازه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ناوه‌رۆكی مادده‌كانی سه‌ره‌وه‌ØŒ به‌ڵام له ‌ئه‌نجامی ڕاڤه‌ÛŒ ÙƒÛ†ÛŒ مادده‌ ده‌ستوورییه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كا‌نه‌وه‌ØŒ هه‌رێم مافی به‌ڕێوه‌بردنی سامانی نه‌وت Ùˆ گازی هه‌یه‌ له‌Ùˆ كێڵگانه‌ÛŒ كه له‌ ‌پاش دانانی ده‌ستووره‌وه‌ نه‌وتیان تێدا ده‌رده‌هێنرێت. له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌یشدا مادده‌ÛŒ (111) به ‌جۆریك له ‌جۆره‌كان پابه‌ندیی دارایی ده‌خاته‌ ئه‌ستۆی حكوومه‌تی فیدراڵی Ùˆ هه‌رێم Ùˆ گشت پارێزگه‌ به‌رهه‌مهێنه‌كان؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ پێویسته‌ ئه‌Ù… سامانه‌ بخرێته‌ خزمه‌تی گشت Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ عێراقه‌وه، له ‌گشت هه‌رێم Ùˆ پارێزگه‌كان و، هیچ لایه‌ÙƒÛŒ Ù„ÛŽ بێبه‌Ø´ نه‌كرێ. ده‌سه‌ڵاتی سیاسیش له‌ هه‌رێم باوه‌Ú•ÛŒ ته‌واوی به‌ پابه‌ندبوونی داراییی هه‌مه‌لایه‌نه‌ هه‌یه‌ و، له‌به‌ر ئه‌وه‌یش سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ تاكوو ئێستا یاسا Ùˆ میكانیزمی تایبه‌ت به‌ دابه‌شكردنی داهاته‌كانی نه‌وت Ùˆ گاز له‌ عێراقدا نییه، به‌ڵام‌ هه‌رێم له ‌Ú•Ù‡‌شنووسی ده‌ستووره‌كه‌یدا ئه‌Ù… داهاته‌ÛŒ وه‌Ùƒ داهاتی سه‌ربه‌خۆی هه‌رێم هه‌ژمار نه‌كردووه‌. ئه‌مه‌یش له‌ خۆیدا، مانای تێگه‌یشتنی هه‌رێمه‌ بۆ هاوبه‌شیكردنی ڕاسته‌قینه‌ له ‌داهاته‌كان؛ كه ‌ئه‌مه‌یش پێویستیی به ‌تێگه‌یشتن Ùˆ سازانی لایه‌Ù†ÛŒ به‌رامبه‌ر و، بوونی یاسا Ùˆ دامه‌زراوه‌ÛŒ‌ تایبه‌ت هه‌یه‌.

كێشه‌ÛŒ سه‌ره‌كیی ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی له ‌به‌غدا له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ كه‌ØŒ توانای  تێگه‌یشتن Ùˆ هه‌رسكردن Ùˆ سازانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ باروردۆخی نوێ Ùˆ گۆڕانكارییه‌كان Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵیدا نییه؛ تاكوو ئێستا نه‌یتوانیوه‌ له‌ده‌ست نه‌خۆشیی ئالووده‌بوون به ‌ده‌سه‌ڵاتگه‌رایی Ùˆ پاوانخوازیی ناوه‌ندچێتییه‌وه‌ ڕزگاری بێت. هه‌ر بۆیه‌ سه‌ره‌تا به ‌هیچ شێوه‌یه‌Ùƒ دانی به ‌مافی هه‌رێمدا نه‌ده‌نا بۆ به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت وگاز و، به‌ره‌نگاریی هه‌موو گرێبه‌سته‌ نه‌وتییه‌كانی هه‌رێمی ده‌كرد Ùˆ به ‌ناده‌ستووری ناوی ده‌بردن. پاشتر كه‌وته‌ به‌ره‌نگاریی پرۆسه‌ÛŒ هه‌نارده‌كردنی نه‌وت و، به‌ هه‌مان شێوه‌ به‌ ناده‌ستووری ناوی ده‌برد و، پاشتریش هه‌نارده‌كردنی (250) هه‌زار به‌رمیل نه‌وتی هه‌رێم Ùˆ (300) هه‌زار به‌رمیل له ‌نه‌وتی كه‌ركووكی ڕۆژانه‌  Ù„Ù‡ ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆمپانیای سۆمۆوه،‌ كرده‌‌ مه‌رج بۆ پێدانی پشكی هه‌رێم له ‌بوودجه‌ÛŒ گشتیی عێراق.

داهاتی گومرگ Ùˆ باجه‌كان

زۆربه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵی، كێشه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌یان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌ڕێوه‌بردنی سامانی نه‌وت Ùˆ دابه‌شكردنی داهاته‌كانیدا نییه، چونكه‌ له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا  Ø¯Ø§Ù‡Ø§ØªÛŒ سامانی نه‌وت به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ گرنگ له‌ داهات Ùˆ بوودجه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ù¾ÛŽÙƒ ناهێنێت، به‌ڵكوو داهاته‌كانی باج بڕبڕه‌ÛŒ پشتی دارایی Ùˆ بوودجه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌Ù†. بۆ ئه‌مه‌یش ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان به‌ شێواز Ùˆ ڕێكاری جیاواز له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بنه‌مای ده‌ستووری Ùˆ یاسا تایبه‌ته‌كانیانه‌وه‌ØŒ پره‌نسیپه‌كانی یه‌كگرتوویی Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ هاوبه‌شی، جێبه‌جێ ده‌كه‌Ù†. به ‌جۆرێك، ده‌سه‌ڵاتی به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ كۆكردنه‌وه ‌Ùˆ به‌كارهێنانی باج به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ شێوازی جۆراوجۆر له‌ چوارچێوه‌ÛŒ داهاته‌ فیدراڵییه‌كان Ùˆ داهاته‌ خودسه‌رچاوه‌یییه‌كان (ذاتية المصدر) Ùˆ داهاته‌ هاوبه‌شه‌كاندا Ú•ÛŽÙƒ ده‌خرێن. هه‌رچه‌نده‌ شێوازی به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری باجه‌كان Ùˆ دابه‌شكردنی داهاته‌كانیان له ‌نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵیدا جۆراوجۆره‌ØŒ به‌ڵام خاڵی هاوبه‌Ø´ له‌Ù… بواره‌دا بریتییه‌ له‌ به‌شداریی ڕاسته‌قینه‌ÛŒ هه‌ر دوو ئاستی حوكمڕانی و، Ú†Ù‡‌سپاندنی پره‌نسیپی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ هه‌ماهه‌Ù†Ú¯ÛŒ. له‌ هیچ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی فیدراڵیدا هیچ یه‌Ùƒ له‌ ئاسته‌كانی حوكمڕانی (هه‌رێم یان ناوه‌ند) ده‌سه‌ڵاتی ته‌واو Ùˆ ته‌نیای به‌سه‌ر گشت باجه‌كان Ùˆ تێكڕای داهاته‌كانیدا نییه([8])ØŒ به‌ڵكوو كار له‌سه‌ر پره‌نسیپی هاوبه‌Ø´ÛŒ له‌ به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ دادوه‌ری له‌ دابه‌شكردندا كراوه‌.

له‌ عێراقدا بۆ مامه‌ÚµÙ‡‌كردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بابه‌تی باجه‌كان Ùˆ داهاته‌كانیان، ته‌نیا به ‌پشتبه‌ستن به‌وه‌ÛŒ كه ‌له‌ مادده‌ÛŒ (110)ÛŒ ده‌ستووری عێراقیدا هاتووه‌ كه‌ "داڕشتنی سیاسه‌تی گومرگی Ùˆ دارایی، له ‌ده‌سه‌ڵاته‌ تایبه‌تییه‌كانی حكوومه‌تی فیدراڵییه‌"ØŒ تاكوو ساڵی 2013 ساڵانه‌ داهاته‌كانی باج Ùˆ گومرگی هه‌رێم ڕاده‌ستی Ú¯Ù‡‌نجینه‌ÛŒ عێراق كراوه‌ یان به‌ شێوه‌ÛŒ ڕووته‌نكردن (المقاصة‌)([9]) له‌ پشكی بوودجه‌ÛŒ هه‌رێم بڕدراوه‌. له ‌كاتێكدا كه ‌‌ده‌ستووری عێراق Ùˆ یاساكانی، له‌باره‌ÛŒ دابه‌شكاریی داهاتی باجه‌كان له‌ ڕووی جۆره‌وه‌ له ‌نێوان هه‌رێم Ùˆ به‌غدا، هیچ ورده‌كارییه‌كیان له‌خۆ نه‌گرتووه‌ØŒ وه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ له ‌ته‌واوی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵیدا هه‌یه‌. به‌ڵام له‌ عێراقدا ته‌نیا به‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتگیر "داهاته‌ ئیتیحادییه‌كانی به‌ده‌ستهاتوو له‌ هه‌رێم"  له ‌یاسای بوودجه‌ÛŒ فیدراڵیدا ئاماژه‌ÛŒ Ù¾ÛŽ ‌كراوه‌ Ùˆ وه‌Ùƒ بڕگه‌یه‌ÙƒÛŒ سزاییش هاتووه‌ كه‌ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری نه‌ناردنی بۆ Ú¯Ù‡‌نجینه‌ÛŒ عێراق، بڕی خه‌مڵێنراوی ئه‌Ùˆ داهاتانه‌ له‌ پشكی بوودجه‌ÛŒ هه‌رێم ده‌بڕدرێت به ‌هاوتای ئه‌وه‌ÛŒ كه ‌له ‌بوودجه‌ÛŒ حكوومه‌تی فیدراڵیدا خه‌مڵێنراوه‌Ø› كه ‌ئه‌مه‌یش به‌ هه‌مان شێوه‌ داهێنراوێكی تری عێراقه‌ كه ‌به‌ هیچ شێوه‌یه‌Ùƒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕێسای بوودجه‌دا ناگونجێ. ئه‌مه‌یش له ‌كاتێكدا كه‌ حكوومه‌تی فیدراڵ هیچ كاتێك كاری به‌Ùˆ مادده‌یه‌ÛŒ بوودجه‌ نه‌كردووه‌ كه ‌تایبه‌ته‌ به ‌ته‌رخانكردنه‌وه‌ÛŒ داهاته‌ سنوورییه‌كان بۆ ئه‌Ùˆ پاریزگه‌یانه‌ÛŒ كه‌ داهاته‌كه‌‌ÛŒ Ù„ÛŽ به‌ده‌ست هاتووه‌ به ‌مه‌به‌ستی خه‌رجكردنه‌وه‌ÛŒ‌ له ‌ناوچه‌ سنوورییه‌كان.

ڕێككه‌وتنی نه‌وت به‌رامبه‌ر به‌ پشكی بوودجه‌

له ‌ئه‌نجامی نه‌بوونی یاسا Ùˆ ڕێكار Ùˆ میكانیزمی پێویست بۆ ڕێكخستنی په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كان Ùˆ دابه‌شكرن Ùˆ ته‌رخانكردنی داهاته‌كان، بۆ ماوه‌ÛŒ 12 ساڵ یاسای بوودجه‌Ù‰ فیدراڵی له‌ لایه‌Ù† ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵییه‌وه‌ØŒ وه‌Ùƒ تاكه‌ جێگره‌وه‌ÛŒ گشت یاسا Ùˆ دامه‌زراوه‌ Ùˆ ڕێكاره‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵییه‌تی دارایی مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كرا. له ‌كاتێكدا پێویست بوو، خودی یاسای بوودجه‌ له‌ بواری هاوبه‌شیی داهات Ùˆ به‌شكاریی سامانه‌كاندا Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ یاسا تایبه‌ته‌كانی ئه‌Ùˆ بواره‌ بووایه‌ و، ڕێكار Ùˆ پێوه‌ر Ùˆ ڕاسپارده‌ÛŒ ده‌سته‌ Ùˆ دامه‌زراوه‌ هاوبه‌شه‌ تایبه‌تمه‌نده‌كانیش، له‌ بنچینه‌ پشتپێبه‌ستراوه‌كانی بوونایه‌.

له ‌ماوه‌ÛŒ ساڵانی ڕابردوودا، له ‌سایه‌ÛŒ نه‌بوونی ئه‌Ùˆ یاسا Ùˆ میكانیزم Ùˆ ڕێكارانه‌دا، Ú†Ù‡‌ند جارێك ڕێككه‌وتنی دوولایه‌نه‌ÛŒ‌ نێوان حكوومه‌تی هه‌رێم Ùˆ به‌غدا كراوه‌ته‌ بنه‌مای په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كان، به‌تایبه‌تیش ڕێككه‌وتنی نه‌وت به‌رامبه‌ر بوودجه‌ÛŒ كۆتاییی ساڵی 2014ØŒ كه‌ ڕێككه‌وتنه‌كه‌ جێبه‌جێ نه‌كرا و، له‌وێیشه‌وه‌ كۆتایی به ‌په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كانی نێوان هه‌رێم Ùˆ به‌غدا هات و، شتێكی ئه‌وتۆ نه‌مایه‌وه‌ كه‌ بتوانرێت ناوی فیدراڵییه‌تی داراییی Ù„ÛŽ بنرێت. ‌ئه‌Ù… بابه‌ته‌یش شایانی هه‌ڵسه‌نگاندن Ùˆ هه‌ڵوه‌سته‌ له‌سه‌ركردنه‌.

له ‌سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵیدا، بۆ ڕێكخستنی كاروبار Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كان له ‌نێوان حكوومه‌تی فیدراڵی Ùˆ حكوومه‌تی هه‌رێمه‌كاندا، دوو جۆر ڕێككه‌وتن هه‌Ù†: جۆرێكیان ئه‌Ùˆ ڕێككه‌وتنانه‌Ù† كه‌ بۆ دانان Ùˆ ڕێكخستنه‌وه‌ÛŒ ده‌ستوور Ùˆ یاسا Ùˆ ڕێسا Ùˆ بنچینه‌كانی دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كان Ùˆ بنه‌ماكانی هاوبه‌Ø´ÛŒ له ‌داهاته‌كان Ùˆ به‌شكاریی سامانه‌كان ئه‌نجام ده‌درێن. جۆری دووه‌میش ئه‌Ùˆ ڕێككه‌وتنانه‌Ù† كه‌ØŒ له‌باره‌ÛŒ میكانیزمه‌كانی جێبه‌جێكردنی پرۆسه‌كانی تایبه‌ت به‌ بواری په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كان، له‌به‌ر ڕۆشناییی ده‌ستوور Ùˆ ڕێسا Ùˆ یاساكاندا ئه‌نجام ده‌درێن.

ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ سه‌رنجه‌ ئه‌وه‌یه‌ØŒ كه‌ ناوه‌رۆكی ڕێككه‌وتنی نه‌وت به‌رامبه‌ر بوودجه‌ له‌ نێوان هه‌رێم Ùˆ به‌غدا Ùˆ مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ لایه‌نه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌ڵی، ناچێته‌ خانه‌ÛŒ هیچ یه‌Ùƒ له‌Ùˆ جۆره‌ ڕێككه‌وتنانه‌ÛŒ سه‌ره‌وه‌ØŒ چونكه‌ نه ‌ڕێككه‌وتنه‌ له‌سه‌ر دانانی یاسا Ùˆ ڕێسا Ùˆ بنچینه‌كانی ڕێكخستنی په‌یوه‌ندییه ‌دارایییه‌كان و،‌ نه ‌ڕێككه‌وتنیشه‌ له‌سه‌ر شێوازی جێبه‌جێكردنی یاسا Ùˆ ڕێساكانی ئه‌Ùˆ بواره‌Ø› واته‌ ڕێككه‌وتنه‌كه‌ نه ‌به‌رهه‌مهێنه‌ری یاسایه ‌Ùˆ نه‌ جێبه‌جێكاری یاسا.

كاتێكیش كه ‌جێبه‌جێكردنی ڕێككه‌وتنه‌كه‌ له ‌یاسای بوودجه‌ÛŒ ساڵانه‌ÛŒ عێراقدا به‌Ùˆ شێوازه‌ ده‌كرێته‌ مه‌رجی پێدانی پشكی هه‌رێم، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌وه‌ÛŒ ناسازییه‌Ùƒ له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵییه‌تی دارایی Ùˆ ناكۆكییه‌Ùƒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خه‌سڵه‌ته‌كانی بوودجه‌ÛŒ گشتیدا ده‌هێنێته‌ ئارا، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌یشدا یاساكه له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بڕگه‌ Ùˆ مادده‌كانییه‌وه‌ØŒ به ‌جۆرێك مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕێككه‌وتنه‌كه‌ ده‌كات، كه‌ له ‌بری ڕێخۆشكه‌ر، ببێته‌ ڕیگر بۆ جێبه‌جێكردنی ڕێككه‌وتنه‌كه. واتا، یاساكه‌ÛŒ بوودجه‌یش نه‌ به‌رهه‌مهێنه‌ری ڕێككه‌وتنه‌ Ùˆ نه‌‌ جێبه‌جێكاری ڕێككه‌وتن.

ناچاركردنی حكوومه‌تی هه‌رێم به ‌ڕێككه‌وتن له‌وباره‌یه‌وه‌ و، پاشتر دانانی سزای بڕینی به‌شه‌ بوودجه‌ÛŒ هه‌رێم له ‌به‌رامبه‌ر هه‌نارده‌نه‌كردنی ئه‌Ùˆ بڕه‌ نه‌وته،‌ به ‌هیچ جۆرێك له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵییه‌تی داراییدا ناگونجێت، به‌ڵكوو ته‌رخانكردنی پشكی هه‌رێم له‌ لایه‌Ù† ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی به‌غداوه‌ØŒ پابه‌ندبوونێكی یاسایی Ùˆ سیاسی Ùˆ دارایییه له ‌چوارچێوه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵیدا. پاشتریش بڕیاری سزادانی داراییی هه‌رێم له ‌یاسای بوودجه‌دا له ‌به‌رامبه‌ر نه‌ناردنی ئه‌Ùˆ بڕه‌ دیاریكراوه‌ له‌ نه‌وت، به‌ هیچ جۆرێك له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕێسا بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌كانی بوودجه‌ÛŒ گشتیدا ناگونجێت، چونكه‌ له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا بوودجه‌ÛŒ گشتی، خه‌مڵاندنه‌ بۆ داهات Ùˆ خه‌رجییه‌كانی ساڵی داهاتوو و، ژماره‌ خه‌مڵێنراوه‌كان وه‌Ùƒ خاڵی پابه‌ندكردنی یاسایی مامه‌ÚµÙ‡‌یان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ناكرێت و، هیچ لایه‌Ù† Ùˆ دامه‌زراوه‌یه‌Ùƒ له‌سه‌ر ڕاده‌ستنه‌كردنی بڕی داهاتی خه‌مڵێنراو به‌ Ú¯Ù‡‌نجینه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت سزا نادرێت. واته‌ به ‌هیچ جۆرێك، ناكرێت ئه‌Ùˆ جۆره‌ ئه‌ركانه‌ به ‌یاسای بوودجه‌ بسپیردرێن، چونكه‌ له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا ئه‌ركی یاسای بوودجه‌ØŒ دووره‌ له ‌‌یه‌كلاییكردنه‌وه‌ÛŒ كێشه‌ Ùˆ ناكۆكییه‌كانه‌وه‌ و، له ‌ڕووی زانستی Ùˆ ئه‌زموونییشه‌وه‌ØŒ ناكرێت خه‌مڵاندن Ùˆ پابه‌ندكردن Ùˆ سزا Ùˆ یه‌كلاییكردنه‌وه‌ÛŒ ناكۆكی له ‌یاسای بوودجه‌دا پێكه‌وه‌ ÙƒÛ† بكرێنه‌وه‌. له ‌كاتێكدا ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ڕاده‌ستنه‌كردنی داهاته‌كان Ùˆ جێبه‌جێنه‌كردنی پابه‌ندییه‌ دارایییه‌كان هۆكاری تایبه‌تی Ùˆ مه‌به‌ستداری له‌پشته‌وه ‌بوو، ئه‌وا پێویسته‌ ئه‌Ù… بابه‌ته‌ به ‌یاسایی Ùˆ له‌ لایه‌Ù† دامه‌زراوه‌ÛŒ یاساییی تایبه‌تمه‌نده‌وه‌ یه‌كلایی بكرێته‌وه‌ØŒ نه‌Ùƒ به‌ سزادانی هه‌رێم به‌ ده‌Ù‚ÛŽÙƒÛŒ یاسایی له‌ بوودجه‌دا Ùˆ بڕینی پشكی بوودجه‌كه‌‌ÛŒ. حكوومه‌تی عێراق وه‌Ùƒ پاساوێكی لاواز Ùˆ نالۆژیكی Ùˆ نه‌گونجاو له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵییه‌تی دارایی Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕێساكانی بوودجه‌ÛŒ گشتیدا، ماوه‌ÛŒ سێ ساڵه‌ ئه‌Ù… كاره‌ ئه‌نجام ده‌دات.

حكوومه‌تی هه‌رێمیش وه‌Ùƒ لایه‌Ù†ÛŽÙƒÛŒ كێشه‌كه‌ØŒ له‌ ماوه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌ند ساڵی ڕابردوودا، به ‌پشتبه‌ستن به‌ ده‌ستووری عێراق، تاكلایه‌نه‌ كار له‌ به‌ڕێوه‌بردنی دۆسیه‌ÛŒ نه‌وتی هه‌رێمدا ده‌كات و، هه‌میشه‌ خۆی له‌وه‌ بواردووه‌ كه‌ ده‌بێت ئه‌Ù… پرۆسه‌یه‌ به‌ هاوبه‌Ø´ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵیدا ئه‌نجام بدرێت. پاڵنه‌ر Ùˆ پاساوه‌ ده‌ستووری Ùˆ یاسایی Ùˆ سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌كانی ئه‌Ù… هه‌نگاوه‌ÛŒ هه‌رێم هه‌رچییه‌Ùƒ ‌بن، نه‌یانتوانیوه‌ نیگه‌رانی Ùˆ ناكۆكییه‌كانی ئه‌Ù… دۆسیه‌یه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌Ù†. هه‌رچه‌نده‌ زۆرێك له‌Ùˆ پاساو Ùˆ پاڵنه‌رانه‌ دروست Ùˆ لۆژیكی بن، به‌ڵام نه‌بوونی شه‌فافییه‌ت له‌ دۆسیه‌ÛŒ نه‌وتی هه‌رێمدا له‌ سه‌ره‌تاوه‌ تاكوو ئێستا، خاڵێكی زۆر لاوازی ئه‌Ùˆ دۆسیه‌یه‌ بووه.‌

شیكردنه‌وه‌ÛŒ مادده ‌Ùˆ بڕگه‌ تایبه‌ته‌كان به‌ پشكی هه‌رێم له ‌یاسای بوودجه‌ÛŒ عێراقدا

 ÙˆÙ‡‌Ùƒ پێشتر ئاماژه‌مان بۆ كرد، ماوه‌ÛŒ 12 ساڵه‌ یاسای بوودجه‌Ù‰ فیدراڵی له‌ لایه‌Ù† ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵییه‌وه‌ØŒ وه‌Ùƒ تاكه‌ جێگره‌وه‌ÛŒ گشت یاسا Ùˆ دامه‌زراوه‌ Ùˆ ڕێكاره‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵییه‌تی دارایی مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌كرێ. ئه‌Ù… یاسایه‌یش هه‌میشه‌ Ú† له‌ ڕووی ده‌Ù‚ Ùˆ Ú† له‌ ڕووی جێبه‌جیكردنه‌وه،‌ هه‌ڵگری Ú†Ù‡‌ندین كێشه‌ Ùˆ گرێوگۆڵ بووه‌‌ØŒ تاكو ساڵی (2013) كێشه‌ÛŒ هاوبه‌شیكردن له‌ داڕشتنی بوودجه ‌Ùˆ كێشه‌كانی تایبه‌ت به‌ خه‌رجییه‌كانی سه‌روه‌ری Ùˆ فه‌رمانڕه‌وایی Ùˆ بوودجه‌ÛŒ پێشمه‌رگه ‌Ùˆ یه‌كلایكردنه‌وه‌ÛŒ داهاته‌ ئیتیحادییه‌ به‌ده‌ستهاتووه‌كان له‌ هه‌رێم، له‌ كێشه‌ درێژخایه‌Ù† Ùˆ چاره‌سه‌رنه‌كراوه‌كان بوون. له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وه‌شدا په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كان به‌رده‌وام بوون. به‌ڵام له‌ ساڵی 2014Ù‡‌وه‌ به‌Ù‡Û†ÛŒ بڕینی پشكی بوودجه‌ÛŒ هه‌رێم له‌لایه‌Ù† ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵییه‌وه‌ و، هه‌نارده‌كردنی نه‌وت به ‌شێوه‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ له‌لایه‌Ù† هه‌رێمه‌وه‌ØŒ په‌یوه‌ندییه‌كان چونه‌ قۆناغێكی نوێوه‌. هاوكات Ú©Û• یاسای بوودجه‌ÛŒ فیدراڵیش له ‌ساڵه‌كانی 2015 Ùˆ  2016 Ùˆ 2017 گۆڕانی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ به‌سه‌رداهات Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ له‌ قووڵكردنه‌وه‌ÛŒ كێشه‌كان Ùˆ پچڕانی په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كاندا گێڕا. سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندیی دارایی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێم Ùˆ پشكی هه‌رێم له‌ بوودجه‌دا، یاساكانی ئه‌Ù… سێ ساڵه‌ هیچ جیاوازییه‌Ùƒ له ‌نێوانیاندا نییه‌ Ùˆ ده‌ربڕی خه‌سڵه‌ت Ùˆ سیماكانی ئه‌Ùˆ قۆناغه‌ نوێیه‌Ù† له‌ په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كاندا. بۆیه‌ له‌ خواره‌وه‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین شیكارییه‌Ùƒ بۆ هه‌ندێ له‌  بڕگه ‌Ùˆ مادده‌كانی یاسای بوودجه‌ÛŒ فیدراڵی بۆ ساڵی 2017 بكه‌ین، وه‌Ùƒ نموونه‌ÛŒ یاساكانی هه‌ر سێ ساڵه‌كه‌ و، بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ÛŒ شێوازی مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ ئه‌Ù… دۆكیۆمێنته‌ یاسایییه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بابه‌تی په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كانی نێوان هه‌رێم Ùˆ حكوومه‌تی فیدراڵی:

  1. له ‌مادده‌ÛŒ (8)ÛŒ یاسای بوودجه‌ÛŒ فیدراڵی بۆ ساڵی 2017ØŒ له‌ بڕگه‌ÛŒ یه‌كه‌مدا هاتووه‌:‌ "پشكی هه‌رێم به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 17% دیاری ده‌كرێت له ‌خه‌رجیی فیعلی، له‌ خشته‌ÛŒ خه‌رجییه‌كانی فه‌رمانڕه‌وایی." ‌له‌ بڕگه‌ÛŒ دووه‌مدا هاتووه‌: "پشكی هه‌رێم به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 17% دیاری ده‌كرێت له‌ خه‌رجیی فیعلی له‌ خه‌رجییه‌كانی Ú•Ù‡‌وه‌Ù† Ùˆ وه‌به‌رهێنان له‌ پاش لێده‌ركردنی خه‌رجییه‌ سیادییه‌كان."

 Ù„Ù‡‌باره‌ÛŒ بابه‌تی خه‌رجییه‌ سیادییه‌كانه‌وه‌ وه‌Ùƒ كێشه‌یه‌ÙƒÛŒ درێژخایه‌ن، زۆر گوتراوه ‌Ùˆ پێویسته‌ زیاتریش بگوترێت و، له‌ كاتی مانه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندیی داراییی هه‌رێم Ùˆ به‌غدادا هه‌ÙˆÚµÛŒ جددی بۆ چاره‌سه‌ر بدرێت. بۆیه‌ ئێمه‌ لێره‌دا خۆمان له‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ÛŒ لا ده‌ده‌ین و، سه‌رنجه‌كانمان ته‌نیا له‌سه‌ر ده‌سته‌واژه‌ÛŒ خه‌رجیی فیعلی Ú†Ú• ده‌كه‌ینه‌وه‌ØŒ كه ‌له ‌هه‌ر دوو بڕگه‌كه‌دا هاتووه؛ چونكه‌ ئه‌Ù… ده‌سته‌واژه‌یه،‌ بووه‌‌ ‌مایه‌ÛŒ دروستكردنی گرێ Ùˆ خه‌وشێكی Ú¯Ù‡‌وره وه‌Ùƒ له‌ خواره‌وه‌ ڕوونی ده‌كه‌ینه‌وه‌‌:

Ø£‌- به‌كارهێنانی ده‌سته‌واژه‌ÛŒ خه‌رجیی فیعلی بۆ ته‌رخانكراوه‌كانی بوودجه‌ØŒ له ‌ڕووی میتۆدی زانستی Ùˆ یاسایییه‌وه‌ داهێنراوێكی ناقۆڵا Ùˆ نالۆژیكی Ùˆ نه‌گونجاوه‌ به‌ خه‌سڵه‌ته‌كانی بوودجه‌ÛŒ گشتی، چونكه‌ له‌ بوودجه‌دا هه‌موو ژماره‌كان خه‌مڵێنراون و، هیچ ژماره‌یه‌ÙƒÛŒ فیعلی له‌ناو بوودجه‌دا مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ناكرێت و، ژماره‌ فیعلییه‌كان ده‌كه‌ونه‌ پاش قۆناغی جێبه‌جێكردنی بوودجه‌وه‌ØŒ نه‌Ùƒ قۆناغی ئاماده‌كردن Ùˆ په‌سه‌ندكردن. ئه‌سڵ له‌ بوودجه‌ Ùˆ ژمێریاریی حكوومیدا، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌موو لایه‌Ù† Ùˆ دامه‌زراوه‌كان به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕێكاره‌ ژمێریاری Ùˆ یاسایییه‌كان، مافی به‌ده‌ستهێنانی ته‌واوی پاڵپشته‌ÛŒ داراییی (الاعتمادات المالية)([10]) په‌سه‌ندكراویان هه‌بێت‌.

ب‌- ئه‌وه‌ÛŒ له‌Ùˆ دوو بڕگه‌یه‌دا هاتووه‌ØŒ له‌ سێ ڕووه‌وه‌ نالۆژیكی Ùˆ نه‌گونجاوه‌ به ‌سیسته‌Ù…ÛŒ ژمێریاریی حكوومی Ùˆ بوودجه‌ÛŒ گشتی، یه‌كه‌Ù…: ناكرێت سه‌ره‌تا به‌ر له ‌جێبه‌جێكردن، خه‌رجیی فیعلی دیاری بكرێت، دووه‌Ù…: ئایا له‌سه‌ر Ú† بنه‌مایه‌Ùƒ خه‌رجیی فیعلیی بوودجه‌ÛŒ عێراق له ‌سه‌ره‌تای ساڵه‌وه‌ دیاری ده‌كرێت تاكوو له‌به‌ر ڕۆشناییدا پشكی هه‌رێم دیاری بكرێت؟ سێیه‌Ù…: ئایا سه‌ره‌تا پێشینه‌ به‌ هه‌رێم ده‌درێت و، پاشان له‌به‌ر ڕۆشناییی ته‌رازووی پێداچوونه‌وه‌ÛŒ مانگانه‌دا پاكتاو ده‌كرێت، یان له‌سه‌ر بنه‌مای ژمێره‌ÛŒ كۆتاییی ساڵانی ڕابردوو Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌كه‌ دیاری ده‌كرێت؟ له ‌كاتێكدا كه‌ بنچینه‌ÛŒ دروست به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕێساكانی بوودجه‌ÛŒ گشتی Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ ژمێریاریی حكوومی، ئه‌وه‌یه‌ كه‌‌ هه‌موو لایه‌Ù† Ùˆ دامه‌زراوه‌كان ده‌رفه‌تی خه‌رجكردنی ته‌واوی ته‌رخانكراوه‌كانیان بۆ بڕه‌خسێنرێت و، مانگانه‌ ته‌رازووی پێداچوونه‌وه بگه‌ڕێنرێته‌وه‌ بۆ وه‌زاره‌تی دارایی، پاشان هه‌موو بڕێكی ماوه‌ Ùˆ خه‌رجنه‌كراو له ‌بوودجه‌ÛŒ ته‌رخانكراو، بكرێته‌ Ú•Ù‡‌سیدی سووڕاو بۆ ساڵی داهاتوو Ùˆ هه‌ژماری بۆ بكرێت و، پاشتریش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌نجامه‌كانی ژمێره‌ÛŒ كۆتایییه‌وه‌ ئه‌Ùˆ بڕانه‌ پاكتاو Ùˆ یه‌كلایی بكرێنه‌وه‌.

ت‌- پاساوی پشت ئه‌Ù… داهێنانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه،‌ له‌ به‌شه‌كانی تری عێراق Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ جێبه‌جێكردنی بوودجه‌ له ‌ئاستێكی نزمدایه‌ و، ساڵانه‌ كه‌متر له ‌70%ÛŒ Ù„ÛŽ‌ خه‌رج ده‌كرێت و، بڕه‌كه‌ÛŒ تر به‌ شێوه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌سیدی سووڕاو، ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ بوودجه‌ÛŒ ساڵی داهاتوو. واته،‌ به ‌پاساوی نزمیی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ جێبه‌جێكردنی بوودجه‌ له ‌به‌شه‌كانی تری عێراق، سزای هه‌رێم ده‌درێت به ‌سنووربه‌ندكردنی مافی خه‌رجكردن له‌ پشكی خۆی، له ‌كاتێكدا ئه‌Ùˆ سنووربه‌ندییه‌ بۆ هیچ وه‌زاره‌ت Ùˆ پارێزگه‌ Ùˆ لایه‌Ù†ÛŽÙƒÛŒ تر نه‌كراوه‌. جگه ‌له‌وه،‌ ئه‌Ù… بابه‌ته‌ سه‌رله‌نوێ سه‌رنجمان بۆ لای ئه‌وه‌ ڕاده‌ÙƒÛŽØ´ÛŽØŒ كه‌ بۆچی به ‌درێژاییی زیاتر له‌ ده‌ ساڵ، بوودجه‌ÛŒ عێراق به‌ كورتهێنانه‌وه‌ په‌سه‌ند ده‌كرێت Ùˆ ئه‌نجامه‌كه‌ÛŒ به‌ زیاده كۆتایی دێت له‌به‌ر نزمیی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ جێبه‌به‌جێكردن، كه‌ زۆربه‌ÛŒ جاریش بڕی زیاده‌ÛŒ فیعلی، زیاتر بووه‌ له ‌بڕی كورتهێنانی خه‌مڵێنراو، كه‌Ú†ÛŒ به‌رده‌وام قه‌رزه‌كانی سه‌ر عێراق كه‌ÚµÙ‡‌كه‌ ده‌بن و، دانه‌وه‌ÛŒ سوود Ùˆ پابه‌ندییه‌كانیشیان بارگرانییه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ له‌سه‌ر بوودجه‌ÛŒ عێراق به‌گشتی و، پشكی هه‌رێم به‌تایبه‌تی درووست كردووه‌.

Ø«‌- بوونی ئه‌Ùˆ ده‌سته‌واژه‌یه‌ Ùˆ جێبه‌جێكردنی، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ بێبه‌شبوونی هه‌رێم له‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ  30%ÛŒ بوودجه‌ÛŒ عێراق،  Ù„Ù‡ ‌كاتێكدا كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ داشكاندنی خه‌رجییه‌كانی سیادی Ùˆ فه‌رمانڕه‌واییشه‌وه‌ØŒ هه‌رێم له‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 35%ÛŒ بوودجه‌ÛŒ عێراق بێبه‌Ø´ ده‌بێت. به‌Ù… جۆره‌یش ئه‌Ù… داهێنانه‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 17%ÛŒ پشكی هه‌رێمی كوردستان له‌سه‌ر بنه‌مای 45%ÛŒ بوودجه‌ÛŒ عێراق هه‌ژمار بكرێت.  ÙˆØ§ØªÙ‡‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بوودجه‌ÛŒ عێراق (100) ملیار بێت، ئه‌وا به‌ر له‌ هه‌ر شتیك به‌ Ù‡Û†ÛŒ داشكاندنی خه‌رجییه‌كانی سه‌روه‌ری Ùˆ فه‌رمانڕه‌وایی و، هه‌روه‌ها به‌ Ù‡Û†ÛŒ ته‌ÚµÙ‡‌زگه‌ÛŒ ده‌سته‌واژه‌ÛŒ خه‌رجیی فیعلییه‌وه، نزیكه‌ÛŒ (65) ملیار دینار ده‌خرێته‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ژماره‌یه‌ÛŒ كه‌ پشكی هه‌رێمی له‌سه‌ر هه‌ژمار ده‌كرێت. به‌ واتا، پشكی هه‌رێم ده‌بێته‌ 17%ÛŒ  (35) ملیار دینار؛ واته‌ نزیكه‌ (6) ملیار دینار. به‌Ù… جۆره‌ له‌ یاساكانی بوودجه‌ÛŒ ئه‌Ù… سێ ساڵه‌ÛŒ دواییدا به‌ Ù‡Û†ÛŒ فێڵێكی یاسایییه‌وه‌ پشكی ڕاسته‌قینه‌ÛŒ هه‌رێم له‌ 11%Ù‡‌وه،‌ كه‌Ù… كراوه‌ته‌وه‌ بۆ 6%Ø› ئه‌مه‌یش فێڵ Ùˆ داوێكه‌ گره‌نتیی جێبه‌جێنه‌كردنی ڕێككه‌وتنه‌كه‌ له‌ لایه‌Ù† هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ ده‌سته‌به‌ر ده‌كات.

  1. له ‌مادده‌ÛŒ (9)ÛŒ بڕگه‌ÛŒ یه‌كه‌Ù…ØŒ ‌خاڵی (Ø£)دا هاتووه‌: "دیوانی چاودێریی داراییی فیدراڵی، به ‌هه‌ماهه‌Ù†Ú¯ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دیوانی چاودێریی داراییی هه‌رێم، داهاته‌ ئیتیحادییه‌ به‌ده‌ستهاتووه‌كان له ‌هه‌رێم ‌دیاری ده‌كه‌Ù† Ùˆ هه‌ژمار ده‌كه‌Ù† و، ‌وه‌زاره‌تی داراییی هه‌رێم مانگانه‌ ده‌یاننێرێته‌وه‌ بۆ وه‌زاره‌تی داراییی فیدراڵی." ‌له‌ خاڵی (ب)دا هاتووه‌: "پاكتاوی شایسته‌كانی نێوان حكوومه‌تی هه‌رێم Ùˆ حكوومه‌تی فیدراڵی ده‌كرێت، بۆ ساڵانی 2004-2016ØŒ پاش وردبینیكردن له‌ لایه‌Ù† دیوانی چاودێریی داراییی فیدراڵی به‌ هه‌ماهه‌Ù†Ú¯ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دیوانی چاودێریی هه‌رێم."

له‌ بڕگه‌ÛŒ دووه‌Ù…ÛŒ هه‌مان ماده‌‌دا هاتووه‌: "له ‌كاتی ‌Ú•Ù‡‌وانه‌نه‌كردنی داهاته‌ فیدراڵییه‌كان له‌ لایه‌Ù† هه‌رێمه‌وه‌ بۆ Ú¯Ù‡‌نجینه‌ÛŒ گشتیی فیدراڵی، ئه‌وا وه‌زاره‌تی داراییی فیدراڵی، ده‌ست ده‌كات به‌ لێبڕێنی پشكی دیاریكراو؛ به ‌ئه‌ندازه‌یه‌Ùƒ كه‌ یه‌كسان بێت به‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ بوودجه‌ÛŒ فیدراڵیدا بۆی خه‌مڵێنراوه‌..." له‌Ù… ڕووه‌یشه‌وه‌ ئه‌Ù… خاڵانه‌ جێگه‌ÛŒ سه‌رنجن:

Ø£‌- تاكوو ئیستا یاسا Ùˆ پێوه‌رێكی ڕوون نییه بۆ جیاكاری له ‌نێوان داهاته ‌ئیتیحادی Ùˆ نائیتیحادییه‌كان له‌ هه‌رێم، وه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ گشت ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵی به‌ شێوه‌ÛŒ جیاواز هه‌یه‌. هه‌ر بۆیه‌ØŒ حكوومه‌تی فیدراڵ گشت داهاته‌كان به ‌داهاتی ئیتیحادی ده‌زانێ و، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ گشت داهاتەكانى گومرك Ùˆ باجەكان Ùˆ ڕەسم Ùˆ...ÛŒ بەدەستهاتوو Ù„Û• هەرێم، ڕاستەوخۆ مانگانە Ù„Û• تەرخانكراوەكانى هەرێم Ù„Û• لایەن فەرمانگەى ژمێركاریى فیدراڵ دەبردڕێت، كه‌Ú†ÛŒ به‌ به‌رده‌وامیش له ‌یاسای بوودجه‌دا داوای پاكتاو Ùˆ ڕاده‌ستكردنه‌وه‌ÛŒ داهاته‌ ‌ئیتیحادییه‌كان له‌ هه‌رێم ده‌كرێت. بۆیه‌ له‌ كاتی مانه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كانی هه‌رێم Ùˆ به‌غدادا، به‌ر له‌ هه‌ر شتێك، پێویسته به‌Ù¾ÛŽÛŒ پره‌نسیپه‌ دارایییه‌كانی سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵی Ùˆ به ‌سوودوه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵی، Ù¾Û†Ù„ÛŽÙ† Ùˆ جیاكاریی داهاته‌كان له ‌نێوان داهاته‌ خودسه‌رچاوه‌یییه‌كان Ùˆ داهاته‌ هاوبه‌شه‌كان Ùˆ داهاته‌ گوازراوه‌كاندا بكرێت.

4- ئه‌Ùˆ بڕگانه‌ Ú•Ù‡‌چاوی ئه‌وه‌یان تێدا نه‌كراوه،‌ كه‌ پێویسته‌ چاودێریی ته‌رخانكردنی داهاته‌ ‌ئیتیحادییه‌كان سه‌رانسه‌ری عێراق بگرێته‌وه ‌و، له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ بنه‌مایه‌ شایسته‌كان پاكتاو Ùˆ یه‌كلایی بكرێنه‌وه‌Ø› ئه‌مه‌یش پاڵپشت به‌ مادده‌ÛŒ (106)ÛŒ ده‌ستوور، كه‌ ده‌ÚµÛŒ: "پێویسته‌ به‌ یاسا ده‌سته‌یه‌ÙƒÛŒ هاوبه‌Ø´ بۆ چاودێریی ته‌رخانكردنی داهاته‌ ‌ئیتیحادییه‌كان Ùˆ دابه‌شكردنیان Ùˆ باش به‌كارهێنانیان Ù¾ÛŽÙƒ بهێنرێت." له ‌كاتێكدا كه ‌ئه‌Ùˆ ده‌سته‌یه‌ دانه‌مه‌زراوه‌ØŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كان به‌رده‌وام بوون، ئه‌وا تاكوو پێكهێنانی ده‌سته‌كه‌ØŒ ده‌كرێت هه‌ر دوو دیوانی چاودێریی دارایی به‌ هه‌مان شێوه‌ÛŒ كه ‌له بڕگه‌ÛŒ یه‌كه‌Ù…ÛŒ مادده‌ÛŒ (9)دا هاتووه‌: "كاری وردبینی Ùˆ پێداچوونه‌وه‌ÛŒ ته‌واوی داهاته‌ ئیتیحادییه‌كان له‌ سه‌رانسه‌ری عێراق ئه‌نجام بده‌Ù†." ئه‌مه‌یش بۆ جێبه‌جێكردنی بنه‌ما ده‌ستوورییه‌كان له‌Ùˆ بوارده‌دا و، ‌بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ بڕگه‌یه‌ نه‌بێته‌ ئامرازێكی ده‌ستی لایه‌Ù†ÛŒ فیدراڵی له‌ هاوكێشه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كاندا؛ چونكه‌ له ‌ده‌ستووردا چاودێریی داهاته‌ ئیتیحادییه‌كان له‌ سه‌رانسه‌ری عێراقدا له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ده‌سته‌یه‌‌ÙƒÛŒ هاوبه‌شه‌وه،‌ به‌ڕوونی جه‌ختی له‌سه‌ر كراوه‌.

  1. هه‌ر له ‌مادده‌ÛŒ (9)ÛŒ بڕگه‌ÛŒ سێیه‌Ù… هاتووه‌: "له‌ كاتی پابه‌ندنه‌بوونی هه‌ر لایه‌Ù†ÛŽÙƒ به‌ پابه‌ندییه‌ نه‌وتی Ùˆ دارایییه‌كان كه‌ ڕێككه‌وتنیان له‌سه‌ر كراوه،‌ ئه‌وا لایه‌نه‌كه‌ÛŒ تریش پابه‌ند نابێت به ‌جێبه‌جێكردنی ئه‌وه‌ÛŒ له‌سه‌ریه‌تی." ناوه‌رۆكی ڕێككه‌وتنه‌كه‌یش ئه‌وه‌یه‌ كه ‌هه‌رێم ڕۆژانه‌ 550 هه‌زار به‌رمیل نه‌وت له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ‌ كۆمپانیای "سۆمۆ"وه‌ هه‌نارده‌ÛŒ ده‌ره‌وه‌ بكات، به‌رامبه‌ر به‌وه‌یش، حكوومه‌تی فیدراڵی پشكی هه‌رێم له ‌بوودجه‌ÛŒ فیدراڵی دابین ده‌كات؛ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ بڕگه‌ÛŒ سێیه‌Ù…ÛŒ ئه‌Ù… مادده‌یه‌دا هاتووه‌ Ùˆ ناوه‌Ú•Û†ÙƒÛŒ ڕێككه‌وتنه‌كه‌یش سه‌رله‌به‌ری نه‌گونجاون له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پره‌نسیپه‌كانی فیدراڵیزمی دارایی Ùˆ ڕێساكانی بوودجه‌ÛŒ گشتی.  Ù„Ù‡ ‌هه‌مان كاتیشدا، پێویسته‌ ئه‌وه‌ Ú•Ù‡‌چاو بكرێت كه‌ له‌ كاتی بوونی ده‌Ù‚ÛŒ مادده‌ÛŒ (8)ÛŒ بڕگه‌ÛŒ یه‌كه‌Ù… Ùˆ دووه‌Ù…  Ø¨Ù‡‌Ùˆ شێوه‌یه‌ Ùˆ ده‌Ù‚ÛŒ مادده‌ÛŒ (19) Ùˆ (29)ÛŒ  یاساكه‌ØŒ ڕێگرێكی ته‌واوه‌ له‌ جێبه‌جێكردنی ڕێككه‌وتنه‌كه‌ و، به‌‌گره‌نتییه‌وه‌ حكوومه‌تی هه‌رێم ناچار ده‌كه‌Ù† بۆ جێبه‌جێنه‌كردنی هه‌ر ڕێككه‌وتنێكی له‌Ùˆ جۆره‌.
  2. له ‌مادده‌ÛŒ (19)دا هاتووه‌: "شایسته‌ÛŒ كۆمپانیا بیانییه‌كانی ده‌رهێنانی نه‌وت له ‌هه‌رێم، له‌ پشكی 17%ÛŒ هه‌رێم هه‌ژمار ده‌كرێت." ئه‌مه‌یش له ‌كاتێكدا كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ حوكمه‌كانی مادده‌ÛŒ (1) یه‌كه‌Ù… (ب) و، مادده‌ÛŒ (9)ØŒ بڕگه‌ÛŒ سێیه‌Ù…ØŒ هه‌رێم پابه‌نده‌ به‌ هه‌نارده‌كردنی (550) هه‌زار به‌رمیل نه‌وت ڕۆژانه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆمپانیای سۆمۆوه‌. به‌Ù¾ÛŽÛŒ مادده‌ÛŒ (29)یش، هه‌ر زیاده‌یه‌Ùƒ له‌ هه‌نارده‌ÛŒ نه‌وت، پێویسته‌ داهاته‌كه‌ÛŒ‌ بۆ Ú¯Ù‡‌نجینه‌ÛŒ فیدراڵی بگه‌ڕێته‌وه. هه‌ر بۆیه‌ØŒ وا پێویست بوو كه‌ گشت شایسته‌ÛŒ كۆمپانیا بیانییه‌كانی ده‌رهێنانی نه‌وت، له‌ Ú¯Ù‡‌نجینه‌ÛŒ فیدراڵی Ùˆ له‌ناو خشته‌ÛŒ خه‌رجییه‌ سیادییه‌كاندا هه‌ژمار بكرێن، وه‌Ùƒ هاوشێوه‌كانیان له‌ شایسته‌ÛŒ كۆمپانیاكان Ùˆ هاوبه‌شیی تێچوونی نه‌وتی ناوچه‌كانی تری عێراق. حوكمی ئه‌Ùˆ مادده‌یه‌ له‌ خۆیدا نابابه‌تییه‌ و، جیاكه‌رییه‌كه‌یش كارێكی نالۆژیكییه‌.
  3. له‌ مادده‌ÛŒ (29)دا هاتووه‌: ‌"هه‌ر زیاده‌یه‌Ùƒ له‌ هه‌نارده‌ÛŒ نه‌وت له ‌بڕی دیاریكراو، پێویسته‌ داهاته‌كه‌ÛŒ بدرێته‌وه‌ به ‌Ú¯Ù‡‌نجینه‌ÛŒ گشتیی فیدراڵی." ئه‌مه‌یش له ‌كاتێكدایه‌ كه‌ هه‌نارده‌كردنی كه‌متر له‌ بڕی دیاریكراو، (550) هه‌زار به‌رمیل، سزای له‌سه‌ره‌ØŒ به‌ڵام هه‌ر زیاده‌یه‌Ùƒ به‌بێ به‌رامبه‌ر ده‌چێته‌ Ú¯Ù‡‌نجینه‌ÛŒ فیدراڵییه‌وه‌Ø› ئه‌مه‌یش دووفاقی Ùˆ دووباره‌ مامه‌ÚµÙ‡‌یه‌ÙƒÛŒ نادروسته‌ و، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سیسته‌Ù…ÛŒ فیدراڵییه‌تی دارایی Ùˆ ڕێسا گشتییه‌كانی بوودجه‌دا ناگونجێت‌.

ده‌ره‌‌نجام

له ‌سایه‌ÛŒ نه‌بوونی زه‌مینه‌ÛŒ كه‌لتووری Ùˆ سیاسیی له‌بار و، نائاماده‌ییی یاسا Ùˆ ڕێكاره‌ پێویسته‌كانی جێبه‌جێكردنی فیدراڵییه‌تی دارایی له‌ عێراق، ئه‌Ùˆ سیسته‌مه وه‌Ùƒ دوا بژارده‌ بۆ چاره‌سه‌ری كێشه‌كانی تایبه‌ت به ‌ده‌سه‌ڵات Ùˆ سامان Ùˆ دارایی، ‌نه‌Ùƒ هه‌ر نه‌یتوانی چاره‌سه‌رێكی گونجاو به‌رجه‌سته‌ بكات، به‌ڵكوو به‌ شكستهێنانیشی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ له‌ به‌رده‌Ù… لێكترازاندا زیاتر واڵا كرد.

تاكوو ئێستا له‌ عێراقدا، نه‌ باوه‌Ú• به ‌هاوبه‌شیكردن له‌ ده‌سه‌ڵات Ùˆ دادوه‌ری له‌ دابه‌شكردنی سامان Ùˆ داهات هه‌یه ‌و، نه‌ ویستی پێكه‌وه‌ژیانی شكۆمه‌ندانه‌. ئه‌وه‌ÛŒ له‌ عێراقدا به‌فیعلی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی به‌ڕێوه‌ ده‌بات ده‌سه‌ڵاتێكی هاوبه‌Ø´ نییه، به‌ڵكوو به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵیی دنیاوه،‌ نوخبه‌یه‌ÙƒÛŒ سیاسی نوێنه‌ری پێكهاته‌یه‌ÙƒÛŒ عێراقه‌. له‌ عێراقدا تاكوو ئێستایش هه‌رێمی كوردستان تاكه‌ هه‌رێمه‌ و، ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی، هه‌Ù… Ú•Û†ÚµÛŒ هه‌رێمێكی نه‌یار Ùˆ كێبركێكه‌ر له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێمی كوردستان ده‌گێڕێت و، هه‌Ù… Ú•Û†ÚµÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌‌تی فیدراڵییش. بۆیه‌ تاكوو ئێستا عێراق سیمای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵیی له‌خۆ نه‌گرتووه‌ØŒ وه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ كه سیسته‌Ù…ÛŒ ڕێكخستنی ‌په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌سه‌ڵاتێكی هاوبه‌Ø´ÛŒ فیدراڵی Ùˆ Ú†Ù‡‌ند هه‌رێمێك بێت له‌سه‌ر بنه‌مای ده‌ستوور Ùˆ یاسا تایبه‌ته‌كان، له ‌شێوازی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵی دنیادا.

‌ سه‌ره‌ڕای Ú†Ù‡‌ندین ده‌Ù‚ÛŒ ده‌ستووری بۆ دانانی یاسای دیاریكراو Ùˆ پێكهێنانی ده‌سته‌ Ùˆ لیژنه‌ÛŒ پسپۆڕ Ùˆ هاوبه‌Ø´ØŒ بۆ چاودێری Ùˆ دابه‌شكاریی سامان Ùˆ داهات Ùˆ ڕێكخستنی په‌یوه‌ندییه‌ دارایییه‌كان Ùˆ دانانی پێوه‌ری گونجاو بۆ ئه‌Ùˆ كاره‌ØŒ به‌ڵام دواجار نه‌ یاساكان دانران Ùˆ نه‌ ده‌سته‌ Ùˆ لیژنه‌كان Ù¾ÛŽÙƒ هێنران Ùˆ نه‌ هیچ پێوه‌رێكیش دانرا. سه‌ره‌نجام عێراق به ‌هه‌مان دیدگه‌ÛŒ ناوه‌ندخوازییه‌وه‌ سه‌رگه‌رمی ڕێكخستن Ùˆ به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری داراییی عێراقه ‌و، بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌یش یاسای بوودجه‌ی، كردووه‌ته‌ جێگره‌وه‌ÛŒ گشت ڕێوشوێنه‌ یاسایی Ùˆ ده‌ستووری Ùˆ دامه‌زراوه‌یییه‌كان و، تاكلایه‌نه‌یش به ‌جۆرێك ئه‌Ùˆ یاسایه‌ داده‌ڕێژێت كه‌ له‌ بری ده‌رفه‌تی سازان، بكرێته‌ پرۆژه‌ÛŒ لێكترازان و، به ‌جۆرێك بێت كه‌ نادادپه‌روه‌ریی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ به‌زه‌Ù‚ÛŒ تێدا دیار بێت و، ‌جێبه‌جێكردنیشی له‌ زیانی هه‌رێمی كوردستاندا بێت.

له ‌به‌رامبه‌ریشدا هه‌رێمی كوردستان، تاكلایه‌نه‌ سه‌رگه‌رمی به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری ئابووری Ùˆ داراییی خۆیه‌تی و، به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ به‌ڕێوه‌بردنی سامانی نه‌وت Ùˆ گاز به‌ مافی ده‌ستووریی خۆی ده‌زانێ و، له‌ ئه‌نجامی تێڕوانین Ùˆ تێگه‌یشتنی نه‌رێنییانه‌ÛŒ بۆ ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندخوازی له‌ به‌غدا Ùˆ قبووڵنه‌كردنی ئه‌Ùˆ ڕێكار Ùˆ ڕێوشوێنانه‌ÛŒ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی له‌ به‌غدا هه‌ÙˆÚµÛŒ سه‌پاندنیان ده‌دات، پابه‌ندی مه‌رج Ùˆ داواكارییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی به‌غدا نابێت و، وه‌Ùƒ هه‌رێمێك لهناو‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی فیدراڵیدا Ú•Ù‡‌فتار ناكات؛ چونكه‌ هه‌رێم Ù¾ÛŽÛŒ وایه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق گشت خه‌سڵه‌ته‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵیی له‌ده‌ست داوه‌.

سه‌رچاوه‌كان

  1. دستور جمهورية العراق.
  2. قانون الموازنة الفدرالية لعدة سنوات ( 2006 لغاية 2017).
  3. جورج اندرسون, الفدرالية المالية , مقدمة مقارنة, منتدى الاتحادات الفدرالية, ترجمة مهلا تكلا, 2009.
  4. سفر حسكو عزيز, المشاركة بالايرادات في الانظمة الفدرالية, رسالة ماجستير غير منشورة, جامعة صلاح الدين, 2014.
  5. وحيد علي عبدي السليفانى, تقاسم الثروات في الدول الفدرالية, رسالة ماجستير, جامعة دهوك, 2014.
  6. جهانگیر صدیق احمد، الاختلالات الهيكلية للموازنة العامة واليات المعالجة/ اقليم كوردستان العراق (حالة دراسية للمدة 2000-2013), رسالة ماجستير غير منشورة, جامعة صلاح الدين, 2015.
  7. حسن محمد مشيكة, الفدرالية المالية في السودان, التحديات الناشئة و فرص الاصلاح: http://www.causlb.org/PDF/EmagazineArticles/mustaqbal_429_hasanhamad.pdf
  8. د. عبد الحسين العنبكي, الموازنة العامة الفدرالية والتوزيع الامثل للايرادات النفطية العراقية, المجلة العراقية للعلوم الاقتصادية, عدد السابع عشر, 2008.
  9. التنظيم الدستوري للفدرالية المالية في دستور جمهورية العراق لعام 2005, مجلة رسالة الحقوق, السنة الخامسة, العدد الثالث, 2013.

 

 

په‌راوێزه‌كان

[1] - به‌ڕێوه‌بردنی ئابووری یه‌كێكه‌ له‌ ته‌وه‌ره‌ سه‌ره‌كییه‌كانی فیدراڵییه‌تی دارایی تایبه‌ته‌ به‌ شێوازی ڕێكخستنی په‌یویه‌ندییه‌كان Ùˆ دابه‌شكردنی تایبه‌تمه‌ندی Ùˆ ده‌سه‌ڵاته‌كان له‌ بواره‌كانی (به‌ڕێوه‌بردنی ئابووریی گشتی یان ماكرۆئابووری (الاقتصاد الكلی)ØŒ  سیاسه‌تی نه‌ختینه‌یی، سیاسه‌تی دارایی Ùˆ سه‌قامگیركردنی، Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی هه‌رێمی (التنمیه‌ الاقلیمیه‌), سیاسه‌تی مایكرۆئابووری (الاقتصاد الجزئی)،و.. هتد).. بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانه‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ ژماره‌ 3  Ù„ 60-68.

  1. بۆ زانینی هاوكێشه‌ÛŒ ده‌رهێنانی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ چڕبوونه‌وه‌ÛŒ دارایی له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵیدا، بڕوانه:‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ ژماره‌ 7ØŒ Ù„ 113 Ùˆ 114.

[3]- بڕوانه‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ ژماره‌ 6  Ù„96

4-  ÙˆØ´Ø©Ù‰ كؤمنولث له‌ ناوى كۆمسیۆنه‌كه‌دا Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ ناوی فه‌رمیی ئوسترالیا كه‌بریتیه‌ له‌ كۆمنولپی ئوسترالیا (Commonwealth of Australia)  بڕوانه‌: سه‌رچاوه‌ÛŒ ژماره 3  Ù„71‌.

[5]- بۆ زانیاریی زیاتر، بڕوانه‌: سه‌رچاوه‌ ژماره‌ 3  Ù„ 69-72.

[6]- بۆ زانیاریی زیاتر له‌Ù… باره‌یه‌وه‌ بڕوانه‌: سه‌رچاوه‌كانی ژماره‌ØŒ 3 Ùˆ 4 Ùˆ 5.

7- بۆ بینینی ده‌Ù‚ÛŒ مادده‌كانی ده‌ستوورى بڕوانه‌: ده‌Ù‚ÛŒ ده‌ستووری عێراق له‌ ماڵپه‌Ú•ÛŒ مجلس (القضاء) الاعلى: http://iraqja.iq/view.77/

[8] - بۆ زانینی زانیاری ده‌رباره‌ÛŒ شێوازی به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری باجه‌كان Ùˆ دابه‌شكردنی داهاته‌كانیان له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵیدا بڕوانه‌: سه‌رچاوه‌ÛŒ ژماره‌ 4, Ù„ 21 Ùˆ Ù„ 25

[9] - مه‌به‌ست له‌ ڕوته‌نكردن (المقاصه‌) به‌ واتای گلدانه‌وه‌ یان لێبڕینی بڕێكی دیاریكراو دێت له‌ پشكی بوودجه‌ÛŒ هه‌رێم له‌لایه‌Ù† وه‌زاره‌تی داراییی عیراق (Ú¯Ù‡‌نجینه‌ÛŒ گشتیی فیدراڵییه‌وه‌) به‌رامبه‌ر ئه‌Ùˆ داهاته‌ ئیتحادییانه‌ÛŒ له ‌هه‌رێم وه‌رده‌گیران.

[10] - (پاڵپشته‌ÛŒ دارایی)  Ø¨Ú•ÛŽÙƒ پاره‌ÛŒ دیاریكراوه‌ كه‌ لایه‌Ù† Ú¯Ù‡‌نجینه‌ÛŒ گشتییه‌وه‌ ته‌رخان ده‌كرێت بۆ لایه‌Ù† Ùˆ د‌اموده‌زگا Ùˆ هه‌رێم Ùˆ پارێزگاكان بۆ جێبه‌جێكردنی خه‌رجییه‌كانیان، ئه‌وه‌Ø´ له‌سه‌ر بنه‌مای ته‌رخانكراوه‌كانی بوودجه‌ÛŒ گشتی (تخصیصات الموازنه‌ العامه‌).  Ù‡Ù‡‌ریه‌Ùƒ له‌Ùˆ لایه‌نانه‌ مافی به‌كارهێنان Ùˆ خه‌رجكردنی ئه‌Ùˆ بڕه‌ پارانه‌ÛŒ هه‌یه‌ به‌پیی په‌یڕه‌Ùˆ  Ùˆ ڕێنمایییه‌ ژمێریاری Ùˆ دارایییه‌كان.

 
 
« دەوڵەتى سەربەخۆ Ù„Û• دیالێکتیکى نێوان سیاسەت Ùˆ ئابووریدا
« ڕیفراندۆم Ùˆ سەربەخۆیى؛ Ù„Û• نێوان مافى سروشتى Ùˆ ویستى پەراوەکردندا
« شكستی فیدراڵییه‌تی دارایی له‌ عێراق
« توانای ئابووریی هه‌رێم Ùˆ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ
« ئایینده‌ی ئابووریی هه‌رێم؛ له ‌نێوان ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ Ùˆ مانه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی عێراقدا
« بنه‌ما ئابوورییه‌كانی هه‌رێم؛ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ی بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت
« بنه‌ما ئابووریيه‌كانی هه‌رێم: سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ پرۆسه‌ی بنیاتنانی ده‌وڵه‌ت

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون