PÊNÛS
 
دەوڵەت Ù„Û• دیدگه‌یەكی هزرییەوە 
     2017-07-17
سەروەر حەمە

دەوڵەت Ù„Û• دیدگه‌یەكی هزرییەوە

 

سەروەر Ø­Û•Ù…Û•ØŒ مامۆستا Ù„Û• بەشی زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەڵاحەددین – هەولێر

دەوڵەت بریتییە Ù„Û• قەوارەیەك، ÙƒÛ• سروشتێكی سیاسی ‌Ùˆ یاساییی هەیە ‌و، بەگوێرەی یاسای نێودەوڵەتیش خاوەنی چەند ماف Ùˆ ئەركێكە. بەگوێرەی "پەیماننامەی مۆنتیڤیدیۆ"Montevideo) Convention) ÙƒÛ• Ù„Û• 26ÛŒ كانوونی یەكەمی 1933ØŒ Ù„Û• ئۆرۆگوای واژوو كراوە، پێكهاتەی بنچینه‌ییی دەوڵەت بریتییە Ù„Û• دانیشتووانێكی هەمیشەیی، نیشتمانێكی دیاریكراو، حكوومەتێكی كارا‌ ‌Ùˆ توانای دروستكردنی پەیوەندیی نێوەدەوڵەتی. واتە دەوڵەت یەكەیەكی سیاسیی سەربەخۆیە، دەسەڵاتی بەسەر هەرێمێكدا هەیە، ÙƒÛ• خاوەنی دانیشتووانێكی هەمیشەیی ‌Ùˆ دەسەڵاتێكی تەواوە بەسەر كاروبارە ناوخۆیی Ùˆ دەرەكییەكانیدا. Ù„Û• فەرهەنگی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانیشدا هاتووە، ÙƒÛ• دەوڵەت چەمكێكی یاسایییە بۆ گرووپێكی كۆمەڵایەتی ÙƒÛ• Ù„Û• خاكێكی دیاریكراودا ‌Ùˆ Ù„Û• سایەی دامەزراوەیەكی سیاسی Ùˆ حكوومەتێكی كارا ‌Ùˆ ڕێكخراودا نیشتەجێ دەبن. دەوڵەتیش Ù„Û• ڕووی یاسایییەوە ئەو كاتە دێتە ئاراوە ÙƒÛ• ئەندامانی دیكەی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتی دانی پێدا دەنێن؛ بەم جۆرەیش دەبێتە یەكێك Ù„Û• پێكهێنەرانی سیستەمی نێودەوڵەتیی هاوچەرخ.

بۆ ئەوەی زیاتر Ù„Û• ڕیشە مێژوویییەكەی دەوڵەت و، گرنگییه‌كه‌ÛŒ Ù„Û• دیدی بیرمەند Ùˆ فەیلەسووفەكانەوە بزانین، پێویستە ئاگامان Ù„Û• خوێندنەوەی قوتابخانە جیاوازەكانی بیری سیاسی هەبێت ÙƒÛ• باسیان Ù„Û• دەوڵەت كردووە. ئێمە لێرە، Ù„Û• چوارچێوەی ئەم وتارەماندا، دەمانەوێت Ù„Û• دیدگه‌یەكی هزرییەوە Ù„Û• دیدی بیرمەندان ‌Ùˆ فەیلەسووفانەوە باس Ù„Û• دەوڵەت بكەین.

دەوڵەت لە دیدی "هۆبز"دا:

لە ڕوانگەی بیرمەندی ئینگلیزی "تۆماس هۆبز" (Thomas Hobbes)، دەوڵەت دروستكراوی دەستی تاكە لە دەرەنجامی گرێبەستی كۆمەڵایەتی. بە واتایەكی دیكە، هۆبز سەیری دەوڵەت دەكات وەك ئەوەی كیانێكی دروستكراوە و مروڤ هێناویەتییە بوون. واتە دەوڵەت گەشەیەكی سروشتی نییە، بەڵكوو پەیدابوونێكی دروستكراوە لە لایەن مرۆڤەكانەوە. لێرەوە هۆبز ئەوە دەردەبڕێت كە دەوڵەت لە بەرامبەر تاكەكاندا دەسەڵاتی ڕەهای هەیە. بە ڕای هۆبز مرۆڤەكان لە دۆخی "بێدەوڵەتی"دا چارەنووسیان دیار نییە؛ واتە تەنیا لەناو دەوڵەتدا مرۆڤەكان چارەنووسیان دیارە، چونكە بە ڕای هۆبز پێش دروستبوونی دەوڵەت، كۆمەڵگە لە دۆخی سروشتیدایە.

دەوڵەت لە هزری "هیگڵ"دا:

لای فەیلەسووفی ئەڵمانی "فریدریك هیگل" (Friedrich Hegel)ØŒ دەوڵەت بەرزترین قۆناغی گەشەسەندنی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مرۆڤایەتییە. Ù„Û•Ù… دۆخەدا مرۆڤەكان پێوەرە ڕەوشتییەكان بەرامبەر بە یەكتر پەیڕەو دەكەن، چونكە هەر تاكێك بە تاكێكی دیكەوە بەستراوەتەوە. دەوڵەت بۆ پارێزگاریكردن Ù„Û• مۆڵكداریی تایبەت دروست دەكرێت. بە لای هێگله‌وه‌ØŒ Ù„Û• دۆخی دەوڵەتبووندا تاك بەئازادی دەگات. هه‌روه‌ها هیگل Ù¾ÛŽÛŒ وایە تاك Ù„Û• دەرەوەی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• ‌Ùˆ دەوڵەت هیچ نرخێكی نییە؛ كەواتە بوونی تاك، پەیوەستە به‌ بوونی دەوڵەتەكەیەوە. لای هیگڵ كەسەكان ناتوانن گوزارشت Ù„Û• خۆیان بكەن تەنیا Ù„Û• دەوڵەتدا نەبێت ‌و، تاكەكان هەموو بەها ڕۆحی Ùˆ ڕاستییەكان Ù„Û• دەوڵەتەوە وەردەگرن.

دەوڵەت لای ئەفڵاتۆن و ئەرستۆ:

هەر دوو فەیلەسووفی مەزنی یۆنانی كۆن، "ئەفڵاتۆن" (Plato) Ù„Û• كتێبی بەناوبانگی "كۆمار" و، "ئەرستۆ" (Aristotle) Ù„Û• كتێبی "سیاسەت"دا، بابەتی سەرەكییان بریتی بووە Ù„Û• دەوڵەت. بە جۆرێك، ئەم دوو بیرمەندە گەیشتوونەتە ئەو بڕوایەی، ÙƒÛ• تاك ناتوانێ بەبەردەوامی ململانێی دەوروبەری بكات، بۆیە پێویستیی بە پێكەوەژیانە. لێرەوە بیرۆكەی ڕێكخستن Ùˆ بەڕێوەبردنی مرۆڤ بە مرۆڤ سەر هەڵدەدات، ÙƒÛ• مەبەست Ù„ÛŽÛŒ دروستكردنی دەوڵەتە ÙˆÛ•Ùƒ چوارچێوەی كار ‌Ùˆ ڕێكخستنی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•.

دەوڵەت لای ڕۆسۆ ‌Ùˆ سپینۆزا:

فەیلەسووفی فەڕەنسی "ژان ژاك ڕۆسۆ" (Jean-Jacques Rousseau) Ù¾ÛŽÛŒ وایە دەوڵەت، مرۆڤەكان Ù„Û• قۆناغ ‌Ùˆ حاڵەتی سروشتییەوە دەگوازێتەوە بۆ قۆناغی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ ڕێكخراو. بۆ گەیشتن بەو حاڵەت ‌Ùˆ مەبەستەیش، دەبێت ئەو دەوڵەتە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پەیمانێكی كۆمەڵایەتییه‌وه‌ Ù„Û• نێوان تاكەكانی ئەو كۆمەڵگەیەدا بێتە  دی و، خاڵی هەرە گرنگی ئەو پەیمانەیش، دەبێت بریتی بێت Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ دەوڵەت مافی تاكەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• دابین بكات Ùˆ ئازادییەكانیان بۆ فەراهەم بكات.

بیرمەندی هۆڵەندی "باروخ سپینۆزا" (Baruch Spinoza)، پێی وایە بۆ ئەوەی دەوڵەت نەبێتە كەرەستەیەك بە دەست ستەمكار و دیكتاتۆرەكانەوە، نابێ دەوڵەت خەڵك بتۆقێنێ و ملیان پێ كەچ بكات. بۆیە، دەبێ لەو پەیمانی كۆمەڵایەتییەدا دەوڵەتمەدارەكان بە كۆمەڵێك كۆت و مەرجی یاسایی ڕازی بن و، تاكەكانی كۆمەڵگە جگە لە پیادەكردنی ئازادییەكانیان، ترسیان لە كەس نەبێت.

Ù„Û†Ùƒ ‌Ùˆ دەوڵەت:

فەیلەسووفی ئینگلیزی "جۆن Ù„Û†Ùƒ" (John Locke) دەڵێت: "كاری دەوڵەت تێپەڕاندنی دۆخی سروشتیی نییە بە تەنیا، بەڵكوو پاراستنی مافە سروشتییەكانی تاكەكانیشە." Ù„Û†Ùƒ ڕای وایە ڕاستە ÙƒÛ• ئێمەی مرۆڤ پێویستمان بە پەیمانێكی كۆمەڵایەتی هەیە، بەڵام ئەم پەیمانە مانای ئەوە نییە ÙƒÛ• دەوڵەت Ù„Û• لێپرسینەوە بێبەری بكەین. لای Ù„Û†Ùƒ سەروەری، بەشێكی دانەبڕاوی ئەو پەیمانە كۆمەڵایەتییەیه‌ØŒ ÙƒÛ• دەبێت دەوڵەت خۆی Ù¾ÛŽÙˆÛ•ÛŒ پابەند بێت؛ واتە بەرامبەر بە Ù‡Û•ÚµÛ• Ùˆ كەموكورتییەكانی بەرپرسیار بێت. بۆ ئەم مەبەستەیش، Ù„Û†Ùƒ سیستەمی دابەشكردنی دەسەڵات دەهێنێتە ناو پرسی فەلسەفەی دەوڵەتدارێتییەوە، ÙƒÛ• خۆی Ù„Û• چەمكی لیبراڵیزمدا دەبینێتەوە. دابەشكردنی دەسەڵات Ù„Û• نێوان ئەو ئۆرگانەی یاسا دادەنێت Ùˆ ئەو ئۆرگانەی ÙƒÛ• یاسا جێبەجێی دەكات، گەرەنتییەكە بۆ پاراستنی ئاسایشی كۆمەڵایەتی Ùˆ ئازادی Ùˆ مافەكانی تاك.

دەوڵەت Ù„Û• هزری "ڤیبەر" ‌Ùˆ "كیلین"دا:

Ù„Û• هزری بیرمەندی ئەڵمانی "ماكس ڤیبەر" (Max Weber)ØŒ دەوڵەت بریتییە Ù„Û• كۆمەڵگەیەكی مرۆیی، ÙƒÛ• بە شێوەیەكی سەركەوتووانە شەرعییەتی بەكارهێنانی هێز Ù„Û• ناوچەیەكی دیاریكراودا بەدەست دێنێت. واتە كرۆكی دەوڵەت بریتییە Ù„Û• هێز. "ڕۆدۆلف كیلین" (Rudolf Kjellén)ØŒ زانای سیاسیی سویدی، یەكێكە Ù„Û• ناسراوترین زانایانی بواری جیۆپۆلیتیك و، Ù¾ÛŽÛŒ وایە تەواوی زانستی جیۆپۆلتیك بریتییە Ù„Û• دەوڵەت.

دەوڵەت لە دیدی دۆركهایم:

فەیلەسووفی دیاری فەڕەنسی "ئیمیل دۆركهایم" (Émile Durkheim)ØŒ گوزارشت Ù„Û• دەوڵەت دەكات لەسەر بنەمای دابەشكردنی كار Ù„Û• نێوان تاكەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•. ئەم ڕوانینەی دۆركهایم بۆ دەوڵەت، سروشتێكی ئابووری بە دەوڵەت دەبەخشێت، بە مەبەستی ئەوەی دەوڵەت سەروەت Ùˆ سامانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بە شێوەیەكی دادپەروەرانە بەسەر تاكەكان دابەش بكات.

هەموو ئە‌Ùˆ بیریار ‌Ùˆ فەیلەسووفانەی ئاماژەمان Ù¾ÛŽ دان، لەسەر ئەوە كۆكن ÙƒÛ• مرۆڤایەتی پێویستیی بە پەیمانێكی كۆمەڵایەتی هەیە، بۆ ئەوەی پێكەوەژیانی خۆیان لەناو كۆمەڵگەدا Ú•ÛŽÙƒ بخەن. بەم جۆرە، بۆمان دەردەكەوێت ÙƒÛ• بوونی دەوڵەت پێداویستییەكی گرنگە بۆ ڕێكخستنی ژیانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوە، خواستی هەموو تاكێكە بۆ ڕزگاربوون Ù„Û• حاڵەتی سروشتی ÙƒÛ• تێدا هەمووان Ù„Û• دژی هەمووان دەجەنگن و، مانەوەیش بۆ بەهێزەكانە. ئەوەی باس كرا، تێڕوانینی بیرمەندان بوو بۆ دەوڵەت. بۆیە دەكرێت كوردستان Ù„Û• هەنگاونان بۆ دروستبوونی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستانی، Ù„Û• ڕووی تیۆرییەوە سوود Ù„Û• دیدی فەیلەسووف Ùˆ بیریاران وەربگرێ‌.

 
 
« ئەمریكییه‌كـان چــۆن سەرۆكـی وڵاتەكەیـان هەڵدەبژێـرن؟
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ به‌دیهێنانی ڕۆشنبیریدا
« تێڕامانێک Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی
«  ڕۆڵی حزبە سیاسییەکان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا
« تێــڕامانێــك سەبارەت بە سازان
« كۆتایییەكانی داعش‌
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• بەدیهێنانی پرسی دیموكراسیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون