PÊNÛS
بۆچی دیموكراته‌كان له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تیدا سه‌ركه‌وتوو ده‌بن؟  

2016-08-30

بۆچی دیموكراته‌كان له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تیدا سه‌ركه‌وتوو ده‌بن؟

 

ڕۆناڵد برۆنێشته‌Ù†

   پێنووس: "ئه‌Ú¯Ù‡‌ر دۆناڵد ترامپ (Donald Trump) سه‌ركه‌وتوو نه‌بێت له قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ÛŒ سه‌ركه‌وتنه‌كانی هیلاری كلینتۆن (Hillary Clinton) له‌ Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانی كێبركێ بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كانی سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری، ئه‌وه‌ حزبی كۆماری ØªÙˆÙˆØ´ÛŒ بژارده‌یه‌ÙƒÛŒ ئازاربه‌خش ده‌بێت. دیموكراته‌كان له‌ ساڵی 1992وه‌ تا ئێستا له‌ پێنج هه‌ڵبژاردن له‌ شه‌Ø´ هه‌ڵبژاردنی گشتی له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا سه‌ركه‌وتوو بوونه‌.

هه‌روه‌ها له‌ ساڵی 2000یش ئه‌لگۆر (Al Gore)ØŒ پاڵیوراوی دیموكراته‌كان، ‌زۆرینه‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌ گشتییه‌كانی به‌ده‌ست هێنا، به‌ڵام له‌ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانی ئێلێكتۆرال ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜ (Electoral College) به‌ جۆرج بۆش (George W. Bush) دۆڕاندی. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هیلاری كلینتۆن بتوانێت له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌كانی بیروڕای گشتی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی، سه‌رووتربوونی خۆی تاوه‌كو Ú•Û†Ú˜ÛŒ هه‌ڵبژاردنه‌كان بپارێزێت، به‌Ù… مانایه‌یه‌ كه‌ پارتی دیموكرات له‌ شه‌Ø´ هه‌ڵبژاردن له‌ حه‌وت هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیی كۆماریدا توانیویه‌تی به‌رده‌وام زۆرینه‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئه‌مریكییه‌كان به‌ده‌ست بێنێت. ڕووداوێك كه‌ له‌ Ù†ÛŽÙˆ كه‌Ø´ÛŒ سیاسیی ئه‌مریكادا بێهاوتایه‌.

له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ساڵی 1828وه‌ Ùˆ سه‌ركه‌وتنی ئه‌ندرۆ جه‌كسۆن (Andrew Jackson) وه‌كو یه‌كه‌مین سه‌رۆككۆماری دیموكرات، كه‌ مێژوونووسان به‌ له‌دایكبوونی سیسته‌Ù…ÛŒ نوێی دووحزبی  له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ده‌زانن، هیچ حزبێك نه‌یتوانیوه‌ له‌ شه‌Ø´ هه‌ڵبژاردنی یه‌Ùƒ له‌دوای یه‌Ùƒ له‌ حه‌وت هه‌ڵبژاردن، زۆرینه‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئه‌مریكییه‌كان (بێجگه‌ له‌ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئێلێكتۆراڵ) وه‌ده‌ست بخات. ته‌نانه‌ت سه‌ركه‌وتووترین كه‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌كانیش نه‌یانتوانیوه‌ بگه‌نه‌ ئه‌Ù… ئاست یاخود ستاندارده‌.

به ‌درێژاییی مێژووی ئه‌مریكا، ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ قازانجێكی حزبی بتوانێت له‌ Ú†Ù‡‌ندین هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری درێژه‌ÛŒ هه‌بێت، به‌ ڕێكه‌وت ڕوو نادات.  هه‌روه‌ها ناكرێت ئه‌Ù… قازانجه‌ حزبییه ڕووكه‌شیانه،‌‌ به‌Ùˆ پرسه‌وه‌ گرێ بده‌ین‌ كه‌ ئه‌مه‌ به ‌Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ لایه‌Ù†ÛŽÙƒ پاڵیوراوی سه‌ره‌نجڕاكێشتری هه‌بووه‌ یاخود شێواز Ùˆ ته‌كنیكی باشتری له‌ كێبركێی هه‌ڵبژاردنه‌كان به‌كار هێناوه‌. پارتی دیموكرات له‌ ساڵی 1992وه‌ ئه‌Ùˆ قازانجه‌ حزبییه‌ÛŒ له ‌رێگه‌ÛŒ گرێدان Ùˆ به‌هێزكردنی په‌یوه‌ندی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ توێژه‌ جۆراوجۆره‌كانی ده‌نگده‌رانی ئه‌مریكی (كه‌مینه‌كان Ùˆ ژنان، تاوه‌كو توێژی خوێنده‌واری سپیپێست) توندوتۆڵتر كردووه‌. ئالێن ئابرامۆویچ (Alan Abramowitz)ØŒ پسپۆری زانسته‌ سیاسییه‌كانی زانكۆی "Emory University" ده‌ڵێت: "ئه‌وه‌ به‌مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هاوپه‌یمانییه‌ÙƒÛŒ جێگیری Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یی، هاوته‌ریب‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پارتی زاڵ، بوونی هه‌یه‌".

بۆ نموونه‌ØŒ بۆ كۆمارییەكان كۆتاییی سه‌ده‌ÛŒ 19ÛŒ زایینی، به‌مانای زاڵبوون Ùˆ باڵكێشانی ڕووه‌Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ پارتی كۆماریخواز له‌سه‌ر ویلایه‌ته‌ پرۆتێستانته‌كانی باكووری ئه‌مریكا بوو. سه‌ره‌تا وه‌كو حزبی یه‌كێتی Ùˆ پاشان وه‌كو قاره‌مانانی شارنشینی Ùˆ Ù¾ÛŽØ´Ú•Ù‡‌وانی به‌پیشه‌سازیكردن له ‌هه‌مبه‌ر پۆپۆلیزمی كشتوكاڵیی پارتی دیموكراته‌كان. به‌ڵام "فرانكلین ڕۆزڤێڵت" (Franklin Roosevelt)ÛŒ دیموكرات، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌ڵاڵه‌یه‌Ùƒ به‌ناوی "New Deal" Ùˆ به‌شداریپێكردنی ئه‌فریقی- ئه‌مریكییه‌كانی شاره‌ پڕحه‌شیمه‌ته‌كانی باشوور، هاته‌ مه‌یدان Ùˆ له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ساڵی 1932 براوه‌ بوو.

 Ø¦Ù‡‌Ù… به‌رده‌وامیی سه‌ركه‌وتنه‌ÛŒ دیموكراته‌كان درێژه‌ÛŒ هه‌بوو، تا ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ "ڕیچارد نیكسۆن"(Richard Nixon) Ùˆ ڕۆناڵد ڕێیگه‌Ù† (Ronald Reagan) له‌ ده‌یه‌ÛŒ 1960 له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌كارهێنانی گوشاره‌كانی كێشه‌ كه‌لتوورییه‌كان، وه‌كو "به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ ئاستی تاوانكاری" له‌ ئه‌مریكا Ùˆ "له‌باربردنی كۆرپه‌له"‌  له‌ ده‌یه‌ÛŒ 60Ù‡‌كان له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا، هاتنه‌ گۆره‌پانه‌كه‌ Ùˆ بۆ ماوه‌یه‌ÙƒÛŒ كاتی، باره‌كه‌ هه‌ڵسووڕایه‌وه‌. ئه‌Ùˆ هاوپه‌یمانه‌تییانه‌ بۆ Ú†Ù‡‌ند خولی جێگیر، ده‌Ù†Ú¯ÛŒ زۆرینه‌یان ئاراسته‌ كرد، به‌ڵام ئێستا هه‌لومه‌رجه‌كه‌ گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌.

‌سه‌رۆك جه‌كسۆن (Jackson) Ùˆ زۆربه‌ÛŒ دیموكراته‌ جێنشینه‌كانی، سیاسه‌ته‌كانی ئه‌مریكایان له‌ Ù¾ÛŽØ´ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆیی كۆنترۆڵ ده‌كرد. به‌ڵام هه‌شت هه‌ڵبژاردن، له ‌نێوان ساڵانی 1828 تا 1856 درێژه‌ÛŒ كێشا تاوه‌كو له‌ شه‌Ø´ هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكایه‌تیی كۆماردا، ده‌Ù†Ú¯ÛŒ زۆرینه‌ÛŒ ده‌نگده‌ره‌ ئه‌مریكییه‌كان وه‌ده‌ست بخه‌Ù†. هه‌روه‌ها هه‌شت هه‌ڵبژاردن درێژه‌ÛŒ كێشا (له‌ ساڵی 1932 تا 1960)ØŒ تاوه‌كو دیموكراته‌كان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ فرانكلین دیلانۆ ڕۆزڤێڵت (Franklin D. Roosevelt) Ùˆ هه‌ری ترۆمه‌Ù† (Harry Truman) Ùˆ جۆن ئێف كه‌نه‌دی (John F. Kennedy)  له‌ شه‌Ø´ هه‌ڵبژاردندا زۆرینه‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌ گشتییه‌كان وه‌Ú†Ù‡‌Ù†Ú¯ بخه‌Ù†.

به‌ ڕێبه‌رایه‌تیی كه‌سانی وه‌Ùƒ ڤیلیام مه‌Ùƒ كێنلی (William McKinley) Ùˆ تیۆدۆر ڕۆزڤێلت  (Theodore Roosevelt) Ùˆ هێربێرت Ù‡Û†Ú¤Ù‡‌ر (Herbert Hoover)ØŒ كۆماریخوازه‌كان سه‌ركه‌وتنی هاوشێوه‌یان له‌ ساڵی  1896 تا ساڵی 1924 Ùˆ له‌ ساڵی 1900 تا ساڵی 1928 مسۆگه‌ر كرد.

ئه‌وه‌ له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ "پارتی كۆماری" له‌ حه‌وت (7) هه‌ڵبژاردن له‌ هه‌شت(8) هه‌ڵبژاردنه‌كانی ساڵانی 1860 تا 1888ØŒ زۆرینه‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ ئێلیكتۆراڵیان به‌ده‌ست هێنا، به‌ڵام له‌ هه‌مان كاتدا ته‌نیا توانییان له‌ پێنج (5) هه‌ڵبژاردندا زۆرینه‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ گشتی به‌ده‌ست بێنن. هه‌روه‌ها "كۆمارییەکان" توانییان له‌ پێنج (5) هه‌ڵبژاردن له‌ شه‌Ø´(6) هه‌ڵبژاردنه‌كانی ساڵانی 1968 تا 1988 ده‌Ù†Ú¯ÛŒ زۆرینه‌ÛŒ خه‌ÚµÙƒ به‌ده‌ست بێنن. به‌ڵام پاشان، سه‌ركه‌وتن له‌ كێبركێیه‌كانی هه‌ڵبژاردنه‌كانی دوایییان له‌ده‌ست چوو Ùˆ ته‌نیا  به‌ تۆماركردنی به‌ده‌ستهێنانی زۆرینه‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ خه‌ÚµÙƒ له‌ پێنج (5) هه‌ڵبژاردن له‌ حه‌وت (7) هه‌ڵبژاردن  كۆتایییان به ‌كاری خۆیان هێنا. به‌ دیوێكی تردا، ده‌توانین بڵێین كه‌ دیموكراته‌كان هێشتا نه‌یانتوانیوه‌ بگه‌نه‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ ئاستی كۆماریخوازه‌كان. له‌ پێنج سه‌ركه‌وتن له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌ ساڵی 1992وه‌ØŒ دیموكراته‌كان له‌ دوو هه‌ڵبژاردن كه‌ "باراك ئۆباما"  براوه‌ÛŒ بوو، توانییان زۆرینه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌ها یاخود یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان به‌ده‌ست بێنن.

 Ø³Ù‡‌ره‌ڕای ڕاگه‌یاندنی ناڕاسته‌وخۆی پاڵپشتیی لیبراڵه‌كان Ùˆ پاڵیوراوه‌كانی پارته‌‌ Ú†Ù‡‌په‌كان،  هیلاری كلینتۆن، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر زاڵبوون Ùˆ سه‌رووتربوون (باڵاده‌ستی)ÛŒ خۆیشی بپارێزێت، ئه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ نه‌توانێت Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ زۆرێنه‌ÛŒ 50%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان به‌ده‌ست بێنێت. له‌ كاتێكدا له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی پێشووتر، پارتی براوه،‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 50%ÛŒ ده‌Ù†Ú¯Ù‡ گشتییه‌كانی وه‌ده‌ست ده‌خست. له‌وه‌یش گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ "دیموكراته‌كان" زۆرینه‌ÛŒ كۆنگرێسیشیان له‌ده‌ستدا نییه‌. به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وانه‌یش ئه‌Ú¯Ù‡‌ر‌ هیلاری كلینتۆن، سه‌ركه‌وتنێك‌ به‌ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ زۆرینه‌ÛŒ گشتیی ده‌نگده‌ران به‌ده‌ست بێنێت،‌ ده‌توانێت ده‌ربڕی قازانجی حزبیی بێوێنه‌ÛŒ پارتی دیموكراته‌كان بێت له‌ حه‌وت هه‌ڵبژاردنی ئه‌Ù… دواییه‌ÛŒ سه‌رۆكایه‌تیی كۆمار له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكادا.

ئه‌وه‌ به‌Ùˆ مانایه‌یه‌ كه‌ وه‌كو ڕابردوو، دیموكراته‌كان توانیویانه پاڵپشتیی كه‌مینه‌كان، سپێپێسته‌ خاوه‌Ù† بڕوانامه‌‌ زانستییه باڵا‌كان، ‌ سیكۆلاره‌كان Ùˆ ده‌نگده‌ره‌ سه‌ڵته‌كان(به‌تایبه‌ت ئافره‌تان) مسۆگه‌ر بكه‌Ù† Ùˆ هاوپه‌یمانی Ùˆ به‌ره‌یه‌ÙƒÛŒ هاوته‌ریب Ùˆ هاوئاراسته‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پارتی دیموكرات له‌ كۆمه‌ڵگادا Ù¾ÛŽÙƒ بێنن."

ئه‌وه‌ له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ دۆناڵد ترامپ، به‌ دژایه‌تیكردنی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ مسوڵمانان Ùˆ كۆچبه‌ره‌ نایاسایییه‌كان Ùˆ گوتاری نه‌خوازراو Ùˆ قبووڵنه‌كراوی له ‌هه‌مبه‌ر ژنان، پارتی كۆماری خستووه‌ته‌ خاڵی به‌رامبه‌ری ئه‌Ùˆ گۆڕانكارییانه‌وه‌ØŒ‌ كه‌ ده‌Ù†Ú¯Ù‡‌ره‌ ئه‌مریكییه‌كان خوازیار Ùˆ به‌دوایه‌وه‌Ù†.

 

سه‌رچاوه:‌ The Atlantic

 

 

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون