PÊNÛS
 
کورد ئایدڵ Ùˆ بنیاتنانی نەتەوە 
     2017-07-16
د. مراد حەکیم

کورد ئایدڵ و بنیاتنانی نەتەوە

 

مراد حەکیم Ø¯Ú©ØªÛ†Ø±Ø§ Ù„Û• کۆمەڵناسی Ù„Û• زانکۆی سەلاحەددین

بەر لە ماوەیەک لە والی فەیسبووکەکەم نووسیبووم "کورد ئایدڵ بەرنامەیەکی گرنگە بۆ یەکێتیی نەتەوەیی"؛ ئەم ڕستەیە کەمترین لایک و کۆمێنتی بەدوی خۆیدا هێنا. دوو کۆمێنت سەرنجیان ڕاکێشام، کە کۆمێنتی دوو کۆمەڵناس بوون. لە کۆمێنتەکاندا هەردووکیان سەرسووڕمانی خۆیان لەم دەربڕینە پیشان دابوو. ئەوان وەک بەرنامەیەکی هونەریی ئەبستراکت تەماشای کورد ئایدڵ دەکەن و لەو باوەڕەدا نین ئەو بەرنامەیە بۆ یەکێتیی نەتەوەیی گرنگ بێت. لەم وتارەدا هەوڵ دەدەم ئەو گریمانەیە تاووتوێ بکەم.

ئەم بەرنامەیە Ù„Û• دیدی خەڵکێکدا بریتییە Ù„Û• کارێکی هونەریی پەتی و، بۆ ئەوانە گرنگ نییە چیی Ù„ÛŽ دەکەوێتەوە؛ ئەوان تەنیا Ú†ÛŽÚ˜ÛŒ Ù„ÛŽ وەردەگرن Ùˆ کاتی دەستبەتاڵییان Ù¾ÛŽ Ù¾Ú• دەکەنەوە، ÙˆÛ•Ú© بەرنامە هونەرییەکانی دیکە. Ú•Û•Ù†Ú¯Û• بەشێکی خەڵکی کوردستان ÙˆÛ•Ú© پێگەیشتنی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© دەنگی نوێ تەماشای بکەن و، کەسانێکیش وەکوو ئەستێرەسازی Ù„ÛŽÛŒ بڕوانن. Ù„Û• لایەکی دیکەوە، بۆ کەسانێک ئەم بەرنامەیە جگە Ù„Û• لاساییکردنەوەیەکی ڕۆژاوایییانەی بێمانا، یان مانادار شتێکی دیکە نییە. بە لای کەسانێکیشەوە (Ú©Û• نابێ ژمارەیان زۆر بێ)ØŒ بەر Ù„Û• هەموو شتێک خزمەتکردنە بە بەرهەمەکانی سەرمایەداری. ئەوانەیش Ú©Û• Ù„Û• بنەڕەتدا دژی زۆر Ù„Û• کارە هونەرییەکانن Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێمەدا، نابێ نادیدە بگیرێن. ئەم گرووپەی خەڵک قەبارەی تا ڕاددەیەک گەورەیە؛ هەموو ئەوانەن Ú©Û• کاریگەرن بە ئیسلامی سیاسی و، دژی گۆرانی Ùˆ موزیکن. ئەم ڕەوتە، Ù„Û• زیادبووندایە. بەڵام کورد ئایدڵ بۆ من جگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ بەرەوپێشبردنی هونەری کوردییە، هەنگاوێکی گەورەیە بۆ لەیەکترنزیککردنی کورد Ùˆ کۆکردنەوەیان Ù„Û• دەوری بابەتێک Ùˆ دروستکردنی کارلێکی سیمبۆلی Ù„Û• نێوانیاندا.

Ù„Û•Ù… وتارەدا دەمەوێ بەکورتی تیشک بخەمە سەر پەیوەندیی نێوان کۆمەڵناسی Ùˆ هونەر Ù„Û• لایەک و، بەرنامەی کورد ئایدل وەکوو بەرنامەیەکی هونەری، Ú©Û• سەرەڕای ئەرکە هونەرییەکەی Ù„Û• خزمەتی بنیاتنانی نەتەوەدایە Ù„Û• لایەکی دیکەوە. پەیوەندیی نێوان Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ هونەر Ù„Û•Ù…ÛŽÚ˜Û• جێگەی بایەخی زانا کۆمەڵایەتییەکان بەگشتی Ùˆ کۆمەڵناسان بەتایبەتی بووە. ئەگەر هونەر بە بەشێک Ù„Û• Ú©Ù‡‌لتوور Ù„Û• Ù‚Û•ÚµÛ•Ù… بدەین، هەمیشە جێگەی بایەخی کۆمەڵناسی بووە، بەتایبەتی کۆمەڵناسیی کلاسیکی، چونکە هەروەکوو "جێفری ئەلێکساندەر" دەڵێت: "بە چاوپێداخشاندنێکی خێرا بە کاری سۆسیۆلۆژیستەکانی سەدەی نوزدە Ùˆ سەرەتای سەدەی بیست، دەبینین هەموویان Ù„Û• داهێنانی شێوازەکانی تێگەیشتنی Ú©Ù‡‌لتووردا بەشدار بوونە..." Ù„Û• سەرەتادا کۆمەڵناسی تەنیا دیراسەی ژیانی کۆمەڵایەتی نەبوو، بەڵکوو دیراسەی ژیانی Ú©Ù‡‌لتووریش بوو. بۆیە بە خوێندنەوەی مارکس، ئەلفرێد ڤێبەر، ماکس ڤێبەر، دورکایم Ùˆ زیمل Ùˆ... بایەخی Ú©Ù‡‌لتوور Ùˆ بەرهەمە Ú©Ù‡‌لتوورییەکان هەست Ù¾ÛŽ دەکەین. بەڵام ئەگەر خۆمان Ù„Û•Ùˆ تێڕوانینە دوور بگرین Ú©Û• دەمانباتەوە سەر Ú©Ù‡‌لتوور و، هەندێک وردتر تەماشای ئەو پەیوەندییە بکەین، دەبینین Ú©Û• کۆمەڵناسانی سەرەتا کەمتر بە لای هونەردا چوونە. دورکایم ئاوڕێکی سادەی Ù„Û• هونەر داوەتەوە و، تەنیا Ù„Û• پەیوەندیدا بە تەوتەمیزم ئاماژەی Ù¾ÛŽ کردووە و، ماکس ڤێبەریش تەنیا وتارێکی لەبارەی موزیکەوە هەیە، Ú©Û• دوای مردنی ئەو بڵاو بووەوە. ڤێبەر Ù„Û•Ùˆ وتارەدا جیاوازی Ù„Û• شێواز Ùˆ جودایییەکانی موزیک، دەگەڕێنێتەوە بۆ مێژووی عەقڵانییەت Ùˆ سەرچاوە تەکنەلۆژییەکانی. بەڵام بۆ زیمل بەو جۆرە نییە. گیورک زیمل Ú©Û• هاوسەردەمی ڤێبەر Ùˆ دورکایمە، Ú©Û•Ù…ÛŽÚ© سنوووری توێژینەوەی Ù„Û•Ùˆ بوارەدا بردە Ù¾ÛŽØ´Û•ÙˆÛ•. Ù„Û• نووسینەکانیدا لەبارەی ڕامبرانت، مایکل ئەنجلو Ùˆ ڕوودان Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دا گونجانی کومەڵایەتیی هونەر ڕوون بکاتەوە، بەتایبەتی Ù„Û• پەیوەندیدا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ مەسیحییەت. بە شێوەیەکی تایبەتیتریش گونجانی Ù„Û• نێوان حەزی هونەریدا، گەڕاندییەوە بۆ Ø´ÛŽÙˆÛ• ڕێکوپێکەوە گونجاوەکان Ùˆ شێوەکانی فەرمانڕەواییی چەوسێنەرانە Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ سۆسیالیستییەکان. هەروەها، Ù„Û• نێوان تاکگەرایی Ùˆ جۆرەکانی لیبڕاڵییەتی دەوڵەت Ùˆ کارە هونەرییە بێزراوەکاندا پەیوەندیی دروست کرد.

هەڵبەت هونەر جێگەی بایەخی ژمارەیەکی زۆر Ù„Û• فەیلەسووفانیش بوو (هەر Ù„Û• زووەوە)ØŒ Ú† Ù„Û• پەیوەندیدا بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ و، Ú† ÙˆÛ•Ú© جوانناسی. سەرەتا Ú©Û• فەیلەسووفان بایەخیان بە هونەر دا، ئەوەی Ú©Û• زیاتر Ù„Û• شتەکانی دیکە سەرنجی ڕاکێشان، ئەو کاریگەرییە بوو Ú©Û• هونەر دەکاتە سەر ژیانی کۆمەڵایەتی. ئەفلاتۆن شاعیران Ù„Û• یۆتۆپیاكه‌ÛŒ دەردەکات، چونکە ÙˆÛ•Ú© مەترسی دەیانبینێت. دواتریش پاش چەند سەدەیەک، باوکانی کلێسا سەرنجڕاکێشییە هەڵخەڵەتێنەرەکانی هونەریان مەحکووم کردن بەوەی، دەبنە Ù‡Û†ÛŒ درەنگخستن، یان ڕێگر Ù„Û• بەردەم بەدیهاتنی شاری خوا.

بایەخدانی کۆمەڵناسان بە هونەر Ù„Û• ئاستی پێویستدا نەبووە و، شوێنگەی کۆمەڵناسیی هونەر Ù„Û• نێوان لقەکانی دیکەی کۆمەڵناسیدا هێشتا زۆر نزمە. بەپیێ توێژینەوەیەک Ù„Û• ئیتاڵیا لەناوەڕاستی نەوەدەکان، دەرکەوت بەشداریی ئەو کایەیە لەناو بەرهەمە کۆمەڵناسییەکاندا Ù„Û• Ù .Ù¥%  (ئەوە Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ توێژینەوە کۆمەڵناسییەکانە Ù„Û• بارەی هونەرەوە) تێپەڕ ناکات. ئەوەیش پێمان دەڵێت Ú©Û• بایەخی ئەم زانستە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ قەبارە چەندێتییەکەی نایەتەوە، ÙˆÛ•Ú© ناتالی ئیبیک بۆی چووە.

مێژووی Ú©Ù‡‌لتووری، بناغەدانەری سەرهەڵدانی کۆمەڵناسیی هونەرە. مێژوونووسە ئینگلیزەکانی هونەر، ÙˆÛ•Ú© جۆن ڕوسکن Ùˆ ولیام مۆریس، بایەخیان بە ئەرکە کۆمەڵایەتییەکانی هونەر Ùˆ  هونەرە پراکتیکییەکان دا. Ù„Û• فەڕەنسا "گوستاف لانسۆن"ØŒ Ú©Û• یەکێک بوو Ù„Û• نزیکەکانی دورکایم، ئاراستەیەکی کۆمەڵناسییانەی بە مێژووی ئەدەب بەخشی. Ù„Û• سەدەی بیست، مێژووی Ú©Ù‡‌لتووریی هونەر بەرەوپێشچوونی گەورەی بەخۆیەوە بینی، بەتایبەتیش Ù„Û• ئەڵمانیا Ùˆ نەمسا Ù„Û• ماوەی نێوان دوو جەنگی جیهانیدا.  ئێرفن بانوفسکی سەرەتا Ù„Û• ئەڵمانیا Ùˆ دواتریش Ù„Û• ئەمریکا، یەکێک بوو Ù„Û•Ùˆ کەسانەی Ú©Û• Ù„Û•Ùˆ ماوەیەدا خەباتێکی زۆری Ù„Û•Ùˆ بوارەدا کرد. بانوفسکی هەرگیز خۆی ÙˆÛ•Ú© کۆمەڵناس نەناساند، بەڵکوو ئەوە "بۆردیو"یە Ú©Û• دەیهێنێتە ڕیزی کۆمەڵناسانی هونەر Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ نووسینی پێشەکییەک بۆ کتێبە وەرگێڕدراوەکەی بۆ سەر زمانی فەڕەنسی Ù„Û• ساڵی ١٩٦٧. دەبێ لێرەدا ئاماژە بەوە بکەین Ú©Û• کۆمەڵناسیی هونەر لەسەر دەستی ئەو کەسانە سەری هەڵداوە، Ú©Û• کاریان Ù„Û• بواری جوانناسی Ùˆ مێژووی هونەردا کردووە.

کەلەپووری مارکسی زۆر خزمەتی بە کۆمەڵناسیی هونەر کردووە. مارکس بۆ خۆی زۆر Ú©Û•Ù… بایەخی بە هونەر داوە؛ تەنیا Ù„Û• کتێبی بەشدارییەک Ù„Û• ڕەخنەی ئابووریی سیاسیدا هەندێک پەرەگراف Ù„Û• بارەی هونەرەوە دەبینرێن. بەڵام پلیخانۆڤ توانیی ئەو بۆشایییە Ù¾Ú• بکاتەوە؛ بەوەی هونەر دەکات بە بەشێک Ù„Û•  Ø³Û•Ø±Ø®Ø§Ù† و، دەیبەستێتەوە بە ژێرخان Ùˆ باری ئابووری Ùˆ ماتریالی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌. دوای جۆرج پلیخانۆڤ، زانای بولگاری، جۆرج لوکاچ دێت Ùˆ تێڕوانینێکی نەرمتر Ùˆ کەمتر ئامێرییانە بەو پەیوەندییە دەبەخشێت و، Ù¾ÛŽÛŒ وایە Ú©Û• ستایلی ژیان Ù„Û• هەر سەردەمێکدا پەیوەندیی نێوان بارودۆخی ئابووری Ùˆ بەرهەمی هونەری دەستنیشان دەکات. Ù„Û• کتێبەکەیدا "مێژوو Ùˆ هۆشیاریی چینایەتی"ØŒ باس Ù„Û• هونەر دەکات Ù„Û• دروستکردنی هۆشیاریی چینایەتی Ù„Û• لای چینی کرێکار.

هەر Ù„Û• درێژەی کەلەپووری مارکسیدا، دەتوانین ئاماژە بە Ú•Û†ÚµÛŒ گەورەی "قوتابخانەی فرانکفورت" بکەین. ئەوان بە پشتبەستن بە Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ گیۆرگ لوکاچ، "گشتخوازیی کۆمەڵایەتی" Ùˆ نووسینەکانی فرۆید، پرژانە سەر هونەر، Ú©Û• بە پشتبەستن بە کارەکەی ئەریک فرۆم، تێکەڵکێشکردنی مارکسیزم Ùˆ فرۆیدیزم، بووە بەردی بناغەی توێژینەوەکانی ئەدۆرنۆ Ùˆ هۆرکهایمەر لەبارەی Ú©Ù‡‌لتووری جەماوەری. ئەوان پێیان وابوو Ú©Û• بەرهەمە Ú©Ù‡‌لتوورییەکانی ÙˆÛ•Ú© کتێب، تابلۆ هونەرییەکان Ùˆ بەرهەمە موزیکییەکان Ù„Û• سەدەی نۆزدە هێندە ملکەچی سیستەمی سەرمایەداری نەبوون، بەڵام Ù„Û• سەدەی بیست بە Ù‡Û†ÛŒ پیشەسازیی قازانجەکانەوە بەتەواوی کەوتوونەتە داوی قازانجەوە. ئەوان پێیان وایە Ù„Û• سەدەی بیست، بەرهەمە Ú©Ù‡‌لتوورییەکان تەنیا Ù„Û• پێناو بەکاربردندا بەرهەم دێن و، تاکە بەهایان بەهای ماددییە Ùˆ چەندە پارە دەکەن، Ù†Û•Ú© بەها هونەرییەکە. یەکێکی دیکە لەوانە "ڤالتەر بنیامین"Û•ØŒ Ú©Û• ئەویش خزمەتێکی گەورەی Ù„Û•Ùˆ بوارەدا کردووە.

مرۆڤناس Ùˆ کۆمەڵناسی فەڕەنسی، "Ú•Û†Ú˜ÛŽ باستید"ØŒ Ù„Û• کتێبەکەیدا، هونەر Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌"ØŒ بەدرێژی Ù„Û• پەیوەندیی نێوان هونەر Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ دەکۆڵێتەوە. باستید Ù¾ÛŽÛŒ وایە کایەیەکی هاوبەش Ù„Û• نێوان کۆمەڵناسی Ùˆ جوانناسیدا هەیە، Ú©Û• ناتوانین بەئاسانی پشکی کارە کۆمەڵایەتی Ùˆ هونەرییەکان تیایدا Ù„Û• یەکتر جیا بکەینەوە، چونکە ئەو دووانە ئاوێتەی یەکتر بوونە. ئەم فۆرمانە دیاردەگەلێک بەرهەم دەهێنن Ú©Û• بە هونەرەکانی کۆمەڵناسانە ناو دەبردرێن. وەکوو جادوو، ئایین، زمان و، نیشانە خێزانی، خێڵەکی Ùˆ نەتەوەیییەکان Ùˆ هتد.

زۆر كه‌سی دیكه‌ Ù„Û• بواری Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ هونەردا کاریان کردووە، ÙˆÛ•Ú©: ئارنۆڵد هاوزەر، لویس گۆڵدمان، هێربەرت ڕید، جانیت وۆلف، ناتالی ئیبیک، ژان دۆڤینیۆ، پییەر بۆردیو Ùˆ هتد. Ù„Û• ئێستادا تاکە گوڤارێک Ú©Û• تایبەتە بە کۆمەڵناسیی هونەر Ù„Û• فەڕەنسا دەردەچێت و، هێندەی من ئاگاداریش بم، فەڕەنسییەکان زۆرترین پشکیان Ù„Û•Ùˆ لقە زانستییەدا هەیە. کارەکانی ئەو توێژەرانەی Ù„Û• سەرەوە ناویان هات، هەموویان دەچنە بواری کۆمەڵناسیی هونەر و، دەکرێ توێژەرانی ئێمەیش بە پشتبەستن بەو سەرچاوانە Ùˆ میتۆدەکانی توێژینەوەیان، ئاوڕێک Ù„Û• کاریگەریی هونەری کوردی Ù„Û• ژیانی کۆمەڵایەتیی ئێمەدا، بدەنەوە. هەموومان دەزانین Ú©Û• گۆرانی Ùˆ موزیک، توانییان Ù„Û• کوردستانی باکوور بەر بە لەناوبردنی زمانی کوردی بگرن. دەزانین Ú©Û• هونەرمەندانی کوردستان بە گۆرانییە شۆڕشگێڕییەکانیان Ù„Û• هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، Ú©Û†Ú•ÛŒ خەباتیان Ù„Û• چیاکان گەرمتر دەکرد و، لەناو شارەکانیش کاسێتەکانی "شڤان پەروەر" Ùˆ "محه‌مەد جەزا" گەنجانیان بەره‌Ùˆ چیاکان پاڵ Ù¾ÛŽÙˆÛ• دەنا. هەڵبەت "کۆما بەرخودان"یش Ù„Û• باکوور هەزاران گەریلای دروست کرد. ئەم حاڵەتە تەنیا تایبەت نییە بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ کوردی، بەڵکوو Ù„Û• زۆر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا Ù„Û• قۆناغی مێژووییی جیاوازدا هونەر نیشانەی ڕێککەوتن Ùˆ هاوبەستەییی کۆمەڵایەتی بووە. Ù„Û• پۆڵەندای داگیرکراودا، ئەوەی بووە Ù‡Û†ÛŒ یەکێتیی نێوان وڵاتپارێزان، ئەدەبیات Ùˆ ÙˆÛŽÙ†Û•Ú©ÛŽØ´ÛŒ بوو؛ Ú©Û• ڕۆحی نەتەوەییی پاراست و، بەره‌نگاری توانەوە لەناو Ú©Ù‡‌لتووری داگیرکەران بووەوە. هەموومان بەردە ڕەنگکراوەکانی پیرەرمان (پیرەر گوندێکە دەکەوێتە نێوان کۆیە Ùˆ دیگەڵە، کۆبوونەوەکانی ئاشتەواییی پارتی Ùˆ یەکێتی Ù„Û•ÙˆÛŽ ئەنجام دەدران) لەیادە Ù„Û• نێوان کۆیە Ùˆ دیگەڵەدا، Ú©Û• هونەرمەندێکی ÙˆÛŽÙ†Û•Ú©ÛŽØ´ بۆ کۆتاییهێنان بە جه‌Ù†Ú¯ÛŒ براکوژی Ù„Û• باشوور Ù„Û• Ù‚Ú•Ú†Û•ÛŒ هاویندا خەریکی ڕەنگکردنیان بوو.

هونەری کوردی بەگشتی و، گۆرانی Ùˆ موزیک، دەشێ بابەتی لێکۆڵینەوە بن بۆ ئێمە. Ú†ÛŒ وا دەکات هەر ناوچەیەکی کوردستان ڕیتم Ùˆ ئاوازێکی تایبەت بە خۆی هەبێت؟ بۆچی تەمبۆر لای یارسانەکان پیرۆزە، لای ئیزدی Ùˆ بارزانییەکانیش بلوێر؟ یان ئەوە چییە Ú©Û• وا دەکات ئاوازی شمشاڵی "قاڵە Ù…Û•Ú•Û•"ØŒ جیاواز بێت Ù„Û•Ùˆ شمشاڵەی بارزانییەکان دەیژەنن و، هیی هەر دوو ناوچەیش جیاواز بێت Ù„Û• ئاوازی شمشاڵی کوردانی ئێریڤان. هێندەی من سەرنجم دابێت، دەنگبێژی، یان ئەوەی لێرە ناوی دەنێن لاوک، کەلەپوورێکی یەکجار گرنگە بۆ نووسینەوەی مێژووی کۆمەڵایەتیی کورد. لەناو لاوکدا داب Ùˆ نەریت، بەها Ùˆ ڕەفتاری خەڵکی کوردستان Ù„Û• سەردەمانی پێشوودا دەدۆزینەوە. یەکێک Ù„Û•Ùˆ کارە بەنرخانەیش Ú©Û• Ù„Û• پەیوەندیی هونەر Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ دەکۆڵێتەوە Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێمەدا، کتێبی "باڵادەستیی ئافرەت Ù„Û• فۆلکلۆری کوردیدا"یه‌ØŒ Ú©Û• توێژینەوەیەکی "ڕۆهات ئالاکۆم"Û•. ئالاکۆم Ù„Û•Ùˆ کتێبەدا بە گەڕانەوە بۆ گۆرانییە فۆلکلۆرییەکانی کوردی، ئاماژە بە Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەرزی ئافرەت Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێمەدا دەکات.

پێویستیی وڵات بە سیاسەتی Ú©Ù‡‌لتووری

وڵاتان سیاسەتی Ú©Ù‡‌لتوورییان هەیە. ئەوان Ù„Û•Ùˆ نێوەدا کار دەکەن بۆ ئەوەی Ú©Ù‡‌لتوور Ùˆ لەگەڵیشیدا هونەر، بخەنە خزمەتی وڵات. یەکێک Ù„Û•Ùˆ وڵاتانەی زۆر بە بەرنامە ئەو کارە دەکات فەڕەنسایە. Ù„Û• فەڕەنسا Ù„Û• ١٩٥٩ Ú©Û• ئەندرێ ماڵرۆ وەزارەتی Ú©Ù‡‌لتووری وەرگرت بۆ یەکەمجار کاروبارە Ú©Ù‡‌لتوورییەکانی تا باڵاترین ئاستەکانی بڕیاردان بردە Ù¾ÛŽØ´Û•ÙˆÛ• و، بایەخدان بە Ú©Ù‡‌لتوور Ùˆ هونەر بەپێچەوانەی ڕابردوو Ú©Û• تەنیا وابەستە بوو بە حەز Ùˆ زەوقی پاشاکان، مانایەکی تازەیان پەیدا کرد. Ù„Û•ÙˆÛ• بەدواوە بایەخدانی ‌حکوومەت بە هونەر، تەنیا Ù„Û• پێناو هونەر نەبوو، بەڵکوو هونەر بووە ئامرازێک بۆ بەرەوپێشبردنی ئامانجگەلێکی وەکوو دیموکراسیی Ú©Ù‡‌لتووری، جەماوەریبوونی هونەر، دروستکردنی هاوبەستەییی کۆمەڵایەتی Ùˆ هتد. Ù„Û• سەرەتای هەشتاکان Ú©Û• "ژاک لانگ"ÛŒ سۆسیالیست پۆستی وەزارەتی Ú©Ù‡‌لتووری فەڕەنسا وەردەگرێت، ئەگەرچی Ù„Û• ڕکابەرەکانی حزبی ماڵرۆ بوو، بەڵام هەمان هەنگاوەکانی ماڵرۆ هەڵدەگرێت Ùˆ بیرۆکەکانی ئەوی زیاتر بەرەو Ù¾ÛŽØ´ بردن؛ ئەویش بڕوای بە دیموکراسیی Ú©Ù‡‌لتووری Ùˆ دەستپێڕاگەیشتنی گشتی بە داهێنانە هونەرییەکان هەبوو. بڕوای بەوە بوو Ú©Û• دەبێت هونەر ببێتە جەماوەری؛ Ù„Û•Ùˆ پێناوەیشدا زۆر هەنگاوی هەڵێنان.

Ù„Û• هەرێمی کوردستان بەداخەوە، ئەو سیاسەتە Ú©Ù‡‌لتوورییە نییە؛ هونەری کوردی کەمتر کاری بۆ دەکرێت. دامەزراوەی هونەری تا ئاستی نەبوون لاوازن و، هونەرمەندان توێژێکی پەڕاوێزی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ù†. Ù„Û• بەرامبەریشدا کەناڵگەلێک Ùˆ ژمارەیەکی زۆری ڕۆژنامە Ùˆ پەیجەکان خەریکی وێرانکردنی زمانن. Ù¾ÛŽÙ… وایە Ù„Û• کابینەی Ø´Û•Ø´Û•Ù…ÛŒ حکوومەت بوو Ú©Û•  بەڕێز "کاوە مەحموود" بووە وەزیری ڕۆشنبیری؛ ناوبراو بە پاساوی گەندەڵی، زۆربەی پرۆژە هونەرییەکانی وەستاند، بەتایبەتی سینەما.

ئێمە Ù„Û• هەرێمی کوردستان لەبەر حەساسییەتی سیاسی Ù„Û• وڵاتانی دەوروبەر، کەمتر دەتوانین هاوکاری کوردەکانی پارچەکانی دیکە بین. پێویست بوو هونەر ئامرازی بەیەکەوەبەستنی ئێمە Ùˆ پارچەکانی دیکە بووایە. ‌حکوومەتی هەرێم دەیتوانی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پرۆژەی هونەرییه‌وه‌ زۆرتر Ú•Û†Úµ ببینێت Ù„Û• یەکخستنی کوردەکان Ùˆ قەرەبووکردنەوەی بەشێکی زۆر Ú©Û•Ù… Ù„Û•Ùˆ یەکێتییەی Ú©Û• لەناو بردراوە. دەکرا حکوومەت فەندی (هاوکاری دارایی) هەبێت بۆ پرۆژەی هونەری Ù„Û• Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ گرووپی شانۆیی، تیپی موزیک Ùˆ کردنەوەی پیشانگه‌ÛŒ وێنەکێشان، Ù†Û•Ú© تەنیا بۆ باشوور بەڵکوو بۆ بەشەکانی دیکەیش. Ù„Û• ڕاستیدا بەر Ù„Û• دەیەیەک Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© کاری Ù„Û•Ùˆ شێوەیە دەبینران؛ Ù„Û•Ùˆ نێوەدا دەیان هونەرمەند Ù„Û• باکوور Ùˆ ڕۆژهەڵاتەوە سەردانی هەرێمی کوردستانیان کرد. بەڵام ئەوە ماوەیەکی درێژە حکوومەت Ùˆ کەرتی تایبەت خۆیان Ù„Û•Ùˆ مەسەلەیە دزیوه‌تەوە، Ú©Û• Ù„Û• ڕاستیدا بۆ من هۆکارەکەی ڕوون نییە.

کورد ئایدڵ چۆن دروست بوو؟

گەنجێکی کوردی ئامەد Ú©Û• بەشێکی گەنجایەتییەکەی Ù„Û• باشوور ژیاوە، Ù„Û• ئامەدەوە دەچێتە ئیستانبۆل Ùˆ کۆمپانیایەک بە ناوی "لایەن بۆ کاری هونەری" دادەمەزرێنێت. زۆرترین کاری ئەم کۆمپانیایە، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کەناڵە کوردییەکانی باشوور دەبێت. دواتر بیرۆکەی کورد ئایدڵ گەڵاڵە دەکات و، ئیدارەی کۆمپانیا دەکەوێتە دانوستانێکی یەکساڵی، یان ڕاستتر بڵێین Ø´Û•Ú•ÛŽÚ©ÛŒ یەکساڵە بۆ بڕوا‌هێنان بەو کۆمپانیایەی خاوەنی لیسانسەکەیە تاکوو لیسانسی کورد ئایدڵیان Ù¾ÛŽ بدەن. کەناڵە تورکییەکان Ùˆ MBCÛŒ عەرەبی ڕێگری دەکەن. یەکەمیان باکوور بە بازاڕی خۆی دەزانێت و، دووەمیان باشوور، بەڵام دواجار Ù„Û• وەرگرتنی لیسانسەکە سەرکەوتوو دەبێت و، بڕیار دەدات بەرنامەکە Ù„Û• باشوور Ù¾ÛŽØ´Ú©Û•Ø´ بکرێت.

پێشکەشکردنی بەرنامەکە لە سلێمانی و لە شاشەی "کوردسات"ەوە، بە لای منەوە گرنگییەکی زۆر تایبەتی هەیە، چونکە لە ئێستادا هێزە باڵادەستەکانی سلێمانی زۆرتر لە هەر کاتێک بانگەشەی هەرێمی سەربەخۆ و لەتکردنی باشوور دەکەن؛ بەتایبەتیش ئەو مەیلە لای ئەو باڵەی کە خاوەنی کەناڵەکەیە شاراوە نییە. ئا لەو ساتەدایە کە بەرنامەیەک لەو کەناڵەوە پەخش دەکرێت، کە زۆرتر لە هەر بەرنامەیەکی دیکەی کەناڵە کوردییەکان، کوردەکانی هەموو گۆشەیەکی جیهان لە یەکدی کۆ دەکاتەوە و، دەبێتە مینبەرێک کە بۆ ماوەی زیاتر لە شەش مانگ ناڕاستەوخۆ پێمان دەڵێت ئێمە یەک نەتەوەین و، ئەوە سنوورە دەستکردەکانن ئێمەیان لە یەکتر دابڕیوە. کورد ئایدڵ بەپێچەوانەی سیاسەتی ئەو شاشەیەی کە لێوەی پەخش دەکرێت و بەپێچەوانەی زۆربەی کەناڵە کوردییەکانی دیکە کە کەمتر بە لای مەسەلە نەتەوەیییەکاندا دەچن و کەمتر لە خەمی نەتەوەدان، کار بۆ یەکێتیی نەتەوەیی دەکات. کۆمپانیای لایەن کە ئامادەکاری بەرنامەکەیە، بەدڵنیایییەوە لە ڕووی ماددییەوە زیانێکی زۆری کردووە، چونکە ئامادەکردنی ئەو ستۆدیویە و گەڕانی لێژنەکانیان بە شارە جیاوازەکانی کوردستان و جیهان، میوانداریکردنی ئەو هەموو بەشداربووە و گوژمەی ئەو ستافە گەورەیە یەکجار زۆرە، بەڵام لە بەرامبەردا ئەوە زیانێکی ئابوورییە بۆ دۆزی نەتەوەیەک (زیانی ئابووریی کۆمپانیایەکە لە پێناو سەرخستنی دۆزی نەتەوەیەک)، کە هەر ئەوەیش لە هەموو خاوەن سەرمایەیەکی ئەو وڵاتە چاوەڕوان دەکرێت.

کورد ئایدڵ و ئاشناکردنەوەی کورد بە گۆرانی و ئاوازە جیاوازەکانی

لەم بەرنامەیەدا گۆرانیی کوردی کە یەکێک بووە لە هۆکارەکانی پەرتکردنی میللەت، بەوەی بە شێوەزاری جیاواز، کە بۆ زۆربەی کورد قورسە لە شێوەزار و گۆرانیی شێوەزارەکانی دیکە تێ بگەن بە هۆی دووری لە یەکتر و نەبوونی کەناڵەکانی پەیوەندی لە نێوانیاندا و گرفتی زمان، هەروەها پەرتکەریشە بەوەی هەر ناوچەیەک شێوەیەک، یان زیاتری گۆرانیی تایبەت بە خۆی هەیە و لەگەڵ حەزی ئەو ناوچەیەدا دێتەوە لە شێوەی دەنگبێژی (کرمانجیی سەروو)، حەیران (هەولێر و موکریان)، سیاچەمانە (هەورامان)، لە کەرکووک ڕیتم و ئاوازێک، لە جەزیرە و شنگاڵ ڕیتم و ئاوازێکی دیکە و، بۆتان ڕیتمێکی تایبەت بە خۆی و، سەرحەد ئاواز و ڕیتمێکی جیاوازتر... هەموو ئەوانە هۆکار بوونە کە نە باکوورییەکان ئاشنای دەنگی عەلی ئەسغەر و نە ئاگاداری مەقامەکانی عەلی مەردان بن، نە باشووری و ڕۆژهەڵاتییەکانیش گوێبیستی لاوکە بەجێماوەکانی عەبداڵێ زەینێ و ناوبانگی شای دەنگبێژی، "شاکرۆ" بن. هەروها ئەو کوردانە زۆر کەمن کە گوێ لە کراپێتێ خاچوو و خدر مریەمخان دەگرن؛ لە لایەکی دیکەوەیش نە ماملێ بە دەنگە بەسۆزەکەی و نە شارۆخی، ئاشنان بۆ کوبانێ و عەفرین. لەم سەردەمەدا کە دەستگەیشتن بە گۆرانیی نەک ناوچە جیاوازەکان بەڵکوو هەموو جیهان زۆر ئاسانە، بەربەستێکی گەورە هەیە بۆ ئاشنابوونمان بە گۆرانی و موزیکی ناوچەکانی دیکەی کوردستان، کە ئەو بەربەستەیش لای زۆربەمان دەروونی و خودییە و، ڕانەهاتنە بە ئاواز و ڕیتمی گۆرانیی ناوچەکانی دیکە لە لایەک و، گرفتی تێگەیشتن لە لایەکی دیکەوە. من وای دەبینم ئەم بەرنامەیە لە ئێستا و لە داهاتوودا خزمەتێکی گەورە بەو لایەنەیش دەکات.

کورد ئایدل و کارلێک

دەتوانین لەسەر هەر دوو ئاستی ماکرۆ Ùˆ میکرۆ Ù„Û•Ùˆ کارلێکە کۆمەڵایەتییە بکۆڵینەوە Ú©Û• Ù„Û• ئەنجامی کورد ئایدڵ دروست بووە. Ù„Û• ئاستی میکرۆدا ئەو پەیوەندییەیە Ú©Û• Ù„Û• نێوان هەموو ئەو گەنجانەدا دروست بوو Ú©Û• بەشدارییان Ù„Û•Ùˆ بەرنامەیەدا کرد؛ هەروەها Ù„Û• نێوان بەشداربووان Ùˆ ستافەکە Ù„Û• لایەک و، دادوەرانی بەرنامەکە Ù„Û• لایەکی دیکەوە. ئیدارەی بەرنامەکە Ù„Û• هۆتێلێکی شاری سلێمانیدا ١٥٠ بەشداربووی Ù„Û• زۆربەی شارە کوردییەکان Ùˆ کوردنشینەکاندا (مەبەست ئەو شارانەن Ú©Û• کوردی نین بەڵکوو کوردیان تێدا نیشتەجێیە، ÙˆÛ•Ú© ئیستانبوڵ، ستۆکهۆڵم، تەفلیس Ùˆ...)ØŒ Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• بۆ ماوەی مانگێک و، ئەوانەی Ú©Û• Ù„Û• ماوەی ئەم حەوت مانگەدا بەردەوامن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەرنامەکە تا ئێستا ماونەتەوە، تەنانەت ئەوانەی ناو سلێمانیش بە مەبەستی یەکترناسین Ùˆ کارلێک، Ú©Û† کردنەوە. هەر یەکێک Ù„Û•Ùˆ بەشداربووانە خەڵکی شارێکه‌ Ùˆ خاوەن وردەکه‌لتوورێکی تایبەتە و، تەنانەت سەر بە گرووپی جیاوازیشن Ù„Û• ئێزدی، زازا، هەورامی، سۆرانی، بادینی Ùˆ... Ú©Û• بۆ هەر یەکێکیان ئاشنایی Ùˆ دیدێکی نوێ دروست دەکات و، هەر یەکێکیش لەوانە پەیوەستە بە گرووپگەلێکی دیکە Ù„Û•Ùˆ شوێنەی Ù„ÛŽÛŒ دەژیت و، Ù„Û• توانای هەر یەکێکیشیاندایە Ù„Û• داهاتوودا ببنە ئەستێرەی گۆرانی و، دەشێ ئەوە Ù„Û• پەیوەندی Ùˆ کارەکانی داهاتوویاندا Ú•Û•Ù†Ú¯ بداتەوە Ùˆ کەسایەتیی کوردستانییان Ù„ÛŽ دروست ببێت؛ چونکە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەک تێکەڵ بوون و، ئەزموونێکی گەورەیان Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• تاقی کردەوە.

هەموومان لە ڕوانینی بەشداربووان بۆ یەکتر، لە گۆرانیگوتنیان پێکەوە بگرە، تا دەگات بە باوەشکردنیان بە یەکتردا، دەتوانین ئەوە بخوێنینەوە کە ئەو پەیوەندییە کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر کەسایەتیی هەر یەکێکیان هەبووە. بەدڵنیایییەوە ئەو پەیوەندییە لە نێوان زۆریاندا بەردەوام دەبێت و، ڕەنگە پەڵ بۆ پەیوەندیی فرەوانتر و گەرمتریش بهاوێژێت. ئەوەیش لەیاد نەکەین کە پێکەوە وەک گرووپی سێ چوار کەسی، یان دوو دوو، کەسیان دوودڵ نەبوو لە گۆرانیچڕین بە شێوەزارە کوردییە جیاوازەکان لە کرمانجییەکانی سەروو و خوارووە بگرە، تا دەگات بە هەورامی و زازایی.

لە ئاستی گەورەدا (ماکرۆ) ئەو بەرنامەیە کاریگەرییەکەی یەکجار زۆرە. ئەوانەی بۆ ئەو بەرنامەیە داواکاریی بەشداربوونیان پێشکەش کردبوو، زیاتر لە پێنج هەزار کەس بووە لە کوردستان و دەرەوەی کوردستان؛ لێژنەکانیان شار بە شار گەڕاون و هەموو ئەو کەسانەیان بینیون. ڕەنگە تاکە شوێنێک کە کوردی لێ بێت و نەیانتوانیبێت بەشدار بن، کوردەکانی خوڕاسان بن، کە هیوادارم بۆ ساڵی داهاتوو ئەو کێشەیە چارەسەر بکەن. دروستبوونی ئەو پەیوەندییە کە لە پینج هەزار کەسەوە دەست پێ دەکات کە داوای بەشدارییان کردووە، دەبێ بۆ چەند کەس لە خێزان و گرووپی هاوڕێ و خزمی ئەو کەسانە لەم هەموو ناوچە جیاوازانەدا، فراوان بووبێت؟

ئەو ماوە درێژەی (حەوت مانگ) کە بەرنامەکەی تێدا پەخش کرا، بۆ خۆی گرنگییەکی تایبەتی هەیە لە دروستکردنی کارلیکێکی ڕەمزی لە نێوان کورددا. ئەوەیش کە خەڵکێکی یەکجار زۆر تەماشای ئەو بەرنامەیە دەکەن، زۆر گرنگە. هەروەها بە نامەکانیان بۆ دەنگدان بە بەشداربووەکان دەردەکەوێت، کە لە هەموو ناوچەیەکی کوردستانەوە و ئەو ناوچانەیش کە کوردیان لێ نیشتەجێیە، نامە بۆ پشتیوانیی بەشداربووان دێت. بەشێکی زۆری نامەکانیش گوزارشت لە ناوچەگەرێتی ناکەن، بەڵکوو بەشێکیان مەرج نییە دەنگ بە خەڵکی ناوچەی خۆیان بدەن، بەڵکوو دەنگ بەو بەشداربووە دەدەن کە حەزیان لە دەنگییەتی، ئەگەرنا چۆن تاکوو فیناڵ هەورامییەک، یان کچێکی کۆبانێ دەمایەوە کە ئەمانە گرووپی گەورە نین لە ڕووی ژمارەوە. هەموو هەورامییەکان بەقەد دانیشتووانی شاری هەولێر نابن، کە هیچ هەولێرییەک بۆ قۆناغی کۆتایی نەمایەوە. هەروەها مانەوەی کچێکی خەڵکی کۆبانێ نیشانەی ئەوەیە کە ئەم بەرنامەیە هەموو سنوورێکی ناوچەگەرێتیی تێ پەڕاندووە و بە ڕاستی بەرنامەیەکی کوردانەیە، چونکە کوبانێ دەکەوێتە بچووکترین پارچەی کوردستان و لێقەوماوترین شارێک و دەربەدەرترین خەڵکێک کە کەمتر لە توانایاندایە نامە بۆ پشتیوانیی "ژیندا" بنێرن.

دەبێت ئەوە بێنینە بەرچاوی خۆمان Ú©Û• زۆرترین کورد Ù„Û• یەک کاتدا سەیری بەرنامەیەک دەکەن Ùˆ Ù„Û•Ú¯Û•ÚµÛŒ یەکانگیر دەبن. ئەم بەرنامەیە جگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ ناچارمان دەکات Ú¯ÙˆÛŽ بۆ گۆرانیی ناوچەیەکی دیکە بگرین Ú©Û• Ú•Û•Ù†Ú¯Û• هەرگیز پێشتر گوێمان Ù„ÛŽÛŒ نەگرتبێت، حەزکردن Ù„Û• گۆرانیی ناوچە جیاوازەکان Ùˆ خەڵکی دیکەی ناوچە جیاوازەکانی کوردستان، بەبێ ئەوەی ئاگاداری بین بەسەرماندا دەسەپێنێت. ئەوە "ڤەدات"Û•ØŒ دەنگبێژی Ùˆ  شاکرۆ بە ناوچەکانی دیکەی کوردستان Ùˆ Ù†Û•ÙˆÛ•ÛŒ نوێ دەناسێنێت؛ ئەوە "غەزاڵ"Û• شارۆخی بە باکوورییەک و، ئەوە "ژیندا"یە گوڵیزاری مەحموود عەزیزی دەچرپێنێتە Ú¯ÙˆÛŽÛŒ ڕۆژهەڵاتییەک یان هەورامییەک.

Ù„Û• نێوه‌ندی ئەم بەرنامەیە Ùˆ گوێگرتن Ù„Û•Ùˆ گۆرانییانە، کوردەکان دەکەونە کارلێکەوە Ùˆ کارلێکێکی سیمبۆلی دروست دەبێت، Ú©Û• یەکێکە Ù„Û• مەرجەکانی دروستبوونی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌. گرنگیی ئەم کارلێکە سیمبۆلییە لەوەدایە، Ú©Û• Ù„Û• نێوان کورددا زۆر لاواز بووە. ئێمەی کورد ڕووداوی هاوبەش Ùˆ پرۆسەی هاوبەش Ùˆ دامەزراوەی هاوبەشمان یەکجار Ú©Û•Ù…Û•Ø› Ú©Û• ئەمانە بۆ دروستبوونی نەتەوە زۆر گرنگن. ئەو ڕووداو Ùˆ شتانەی ئێمەی کورد Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• Ú©Û† دەکەنەوە زۆر کەمن. بە درێژاییی سەدەی بیست، ئێمە زیاتر Ùˆ زیاتر پەرت بووینە Ùˆ Ù„Û• یەکتر دوور کەوتووینەتەوە. ئەوەی Ù„Û• سەدەی بیستدا ئێمە Ú©Û† دەکاتەوە، بۆنەیەکی خۆشی ÙˆÛ•Ú© نەورۆزە بە دەنگی نەمر حەسەن زیرەک و، چەند کارەساتێکی جەرگبڕە ÙˆÛ•Ú© هەڵەبجە بە دەنگی شڤان پەروەر؛ نسکۆی ١٩٧٥ Ùˆ Ú©Û†Ú•Û•ÙˆÛŒ ١٩٩١یش Ù„Û•Ùˆ ڕووداوانەن Ú©Û• کوردەکانی هەموو بەشەکان تێیدا ئامادەیییان هەبووە، بەڵام ئەو کاریگەرییەیان Ù„Û• ئێستادا نەماوە. ئەوانە ئەو ڕووداوە گرنگانەن Ú©Û• یادەوەریی نەتەوەیەک Ù¾ÛŽÚ© دەهێنن Ùˆ وێستگەی گرنگ بوون بۆ یەکێتیی نەتەوەیی. Ù„Û•Ù… دوایییانەیش شنگاڵ Ùˆ کۆبانێ Ùˆ هێرشی داعش بۆ سەر دوو پارچەی کوردستان، Ú•Û†ÚµÛŒ گەورەیان Ù„Û• دروستکردنی کۆیادی نەتەوەییدا بینی. من Ù¾ÛŽÙ… وایە کاریگەریی کورد ئایدڵ Ù„Û• داهاتوودا Ù„Û• کاریگەریی ئەو بۆنە Ùˆ ڕووداوانە کەمتر نابێت، بەتایبەتیش Ú©Û• بەرنامەیەکە بۆ هەموو کورد Ùˆ ساڵانە چەند مانگێک Ù„Û• شاشەیەکدا دەیبینین. ئەوەیش لەبیر نەکەین Ú©Û• هونەر کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر مرۆڤ هەیە. بۆیە پشتیوانیکردنی ئەو بەرنامەیە بە لای منەوە، یەکێکە Ù„Û• ئەرکە نەتەوەیییەکان و، دەبێ خەمخۆرانی نەتەوەیی پشتیوانیی بکەن.

 
 
« بەرەو کوردستانێکی سەربەخۆ
« مێژووی زارەکی
« ڕەوشی کۆمەڵگه‌ی مەدەنی Ù„Û• هەرێمی کوردستان
« کورد ئایدڵ Ùˆ بنیاتنانی نەتەوە

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون