PÊNÛS
 
Ù¾ÛŽØ´ ڕيفراندۆم Ùˆ دوای ڕيفراندۆم 
     2017-07-13
د. بڕیار شێرکۆ بابان

پێش ڕيفراندۆم و دوای ڕيفراندۆم

دکتۆر بڕیار شێرکۆ بابان، پرۆفيسۆری یاریدەدەر، زانکۆی سەڵاحەددین- هەولێر

پێشەکی:

هەرێمی کوردستان و ناوچەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم لە ڕۆژی ٢٥/٩/٢٠١٧، بە یەك هەڵوێست بڕیاری خۆیان دەدەن. ڕاستە، وتوێژ و ناکۆکییەکی دیار هەیە سەبارەت بە ئامراز و چۆنێتیی بەستنی ڕيفراندۆم، بەڵام ئەوەی ئاشکرایە، زۆربەی زۆری لایەنە سیاسییەکان هەمان ئامانجیان هەیە کە کوردستان دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی هەبێت. کێشەکان تەنیا لە ميکانيزمەکانن، لە ئامانج نییە. ئەگەر هەموو ڕێوشوێنەکان بەئاسایی بڕۆنە پێشەوە، چاوەڕێ دەکرێت کە زۆرينەی خەڵكی کوردستانی عێراق دەنگ بۆ دەوڵەتێکی نوێ بدات. پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە: ئایا ئەو ئەزموونە سەد ساڵییە تاڵەی لە عێراقدا برایە سەر، لە ڕۆژی ٢٥/٩/٢٠١٧ کۆتایی دێت؟

ئێستا Ú¯Û•Ù„ÛŒ کوردستانی عێراق Ù„Û• کۆتاییی قۆناغێکدا دەژيت، كه‌ ئێمە لێرەدا ناوی Ù„ÛŽ دەنێین سەردەمی "Ù¾ÛŽØ´ ڕيفراندۆم". دوای چەند مانگێك، ئەو شوێنانەی ڕيفراندۆمی تێدا دەکرێت دەکەونه‌ Ù†ÛŽÙˆ قۆناغێکی نوێوە، كه‌ ئێمە لێرەدا ناوی Ù„ÛŽ دەنێین سەردەمی "دوای ڕیفراندۆم". Ù„Û•Ù… کورتە باسەدا، هەوڵدەدەین جیاوازی Ùˆ بەراوردکارییەك Ù„Û• نێوان ئەو دوو قۆناغە دەربخەین. ئایا Ù„Û• نێوان سەردەمی Ù¾ÛŽØ´ ڕیفراندۆم Ùˆ سەردەمی دوای ڕيفراندۆمدا، جیاوازی دەبێت؟ سەردەمی Ù¾ÛŽØ´ ڕیفراندۆم، قۆناغێکی تێکەڵوپێکەڵە Ù„Û• ژیانی یاسایی Ùˆ سیاسیی هەرێمی کوردستاندا. ئەم ناوچەیە Ù„Û• کایەی سیاسیدا Ú•Û†Ú˜ÛŽÙƒ ون کراوە، Ú•Û†Ú˜ÛŽÙƒ دەرکەوتۆتەوە. Ù„Û• ساڵانی بیستەکانەوە، هەرێمی کوردستان سڕابووه‌ÙˆÛ•. Ù„Û• دوای ساڵانی هەفتاکانەوە سەردەمێكی تر دروستبوو Ùˆ هەرێمێکی ئۆتۆنۆم ڕاگەیەندرا، بەڵام تەنیا لەسەر کاغەز بوو. سەردەمێك کوردستانێك هەبوو سەربەخۆیییەکی دیفاکتۆ هەبوو Ù„Û• ساڵانی دوای ١٩٩١. سەردەمێك کوردستان هەبوو، عێراق نەمابوو Ù„Û• نێوان (٢٠٠٣-٢٠٠٥). سەردەمێك کوردستان کرا بە هەرێمێکی فیدراڵ Ù„Û• چوارچێوەی عێراقدا. دوای ڕیفراندۆم، هەموو هیواکان ئەوەن Ú©Û• ئەم بەرزی Ùˆ نزمییە نەمێنێت؛ کوردستانێکی سەربەخۆی بێ پێچوپەنا دروست بێت. ئەگەر دیسانەوە بەم قۆناغە پێچاوپێچانەدا تێپه‌Ú• ببینه‌وه‌ØŒ ئەوا هەرگیز ئەم ناوچەیە Ùˆ دەوروبەرەکەی بەسەقامگیری نابينرێنەوە.

ڕاپرسییەکەی ساڵی ١٩٢٥ (پرسەگورگانە)

لکاندنی هەرێمی کوردستان بە عێراق، نە بە ئارەزووی گەلی کوردستان بووە، نە دەستکاریی عەرەبی عێراقیش بووە؛ خواستێکی ئینگليزەکان بووە لە دۆخێکی دیاریکراودا لە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم دژی نایارە تورکەکانیان. لەو سەردەمەدا، هەرێمی کوردستان، ئەو کاتە زیاتر بە ویلایەتی مووسڵ ناسراوبوو، سەرچاوەی کێشەیەکی نێودەوڵەتی بوو لە نێوان تورکەکان و ئینگليزەکان. خاوەن هێز و دەسەڵاتەکانی کوردیش لەو کاتەدا نەیانتوانی ئەو هەلە بقۆزنەوە. ناچار، لە ساڵانی بیستەکانی سەدەی بیستەوە تا ئەمڕۆ، هەرێمی کوردستان بەفەرمی خرایە سەر عێراقێکی ناسەقامگیر، شەڕانگێز و جیاوازکوژ.

ئەم Ú©ÛŽØ´Û• نێودەوڵەتییە بەشێواوی خرایە بەردەم ڕێکخراوی شکستخواردووی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گەلان. Ù„Û• ساڵی ١٩٢٤، ئەم ڕێکخراوە بڕیاریدا لێژنەیەکی نێودەوڵەتی بۆ لێکۆڵینەوە Ùˆ پێشنیارکردنی چارەسەری گونجاو بۆ ئەو Ú©ÛŽØ´Û• نێودەوڵەتییە Ù¾ÛŽÚ© بێنێت. Ù„ÛŽÚ˜Ù†Û•Ú©Û• Ù„Û• سێ کەس Ù¾ÛŽÚ© هاتبوو: ئەفسەرێکی سویدی بە ناوی WirsénØŒ سیاسەتمەدارێکی هەنگاری بە ناوی Telekiو، ئەفسەرێکی بەلژيکی بە ناوی Paulis. ئەو Ù„ÛŽÚ˜Ù†Û• سێ کەسییە Ù„Û• سەرەتای ساڵی ١٩٢٥ بە مەبەستی لێکۆڵینەوەکردن، سەردانی هەرێمی کوردستان Ùˆ شاری مووسڵیان کرد. ئەم لێژنەیە نزیکەی دوو مانگ مانەوە Ùˆ ڕاپۆرتێکی تێروتەسەڵیان لەسەر ئەم ناوچەیە ئامادەکردبوو. یەكێك Ù„Û• کارەکانی ئەم لێژنەیە، پرسیاركردن بوو Ù„Û• خەڵكی ناوچەکە دەربارەی چارەنووسی ناوچەکە. پرسەکە Ù„Û•Ùˆ خەڵکە شێوێنرابوو. بەپێی ڕاپۆرتەکەیان، تەنیا توانیویانە ٨٠٠ کەس ببينن و، تەنیا دوو بژاردەیان دەخستە بەردەمیان: "ئایا دەتەوێت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەوڵەتی تورکەکان بمێنیتەوە، یان دەتەوێت Ù„Û• عێراقێك بژیت Ú©Û• لەژێر ئینتیدابی بریتانیدا بێت؟" بژاردەی سێیەم، Ú©Û• "ئایا دەتەوێت بەسەربەخۆیی لەژێر سێبەری دەوڵەتی کوردستان بژیت؟" له‌ ئارادا نه‌بوو. Ù„ÛŽÚ˜Ù†Û•Ú©Û•ØŒ هەستیان کردبوو ئەم ئارەزووی سەربەخۆبوونە لای خەڵکی ئەو ناوچەیە هەیە و، Ù„Û• ڕاپۆرتەکەیشیان ئاماژەیان بۆ کردبوو.

ئەم لێژنەیە، ڕاپرسییەکی سنووردار Ùˆ شێوێنراوی بەئەنجام گەیاند، Ú©Û• خۆیشیان Ù„Û• ڕاپۆرتەکەیان بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گەلان هەستیان پێکردبوو. ڕیفراندۆم (گشتپرسی) نەبوو، ڕاپرسی بوو. Ù„ÛŽÚ˜Ù†Û•Ú©Û• ئەو پرۆسەیەی ناونابوو بە "تێڕوانینەکانی خەڵک" “Views of the population”. ئەندامانی Ù„ÛŽÚ˜Ù†Û•Ú©Û• خۆیان بەم شێوەیە باسی ڕاپرسییەکەیان دەکەن: خەڵکەکە دەترسان ڕای خۆیان دەربڕن، لەبەرئەوەی هەردوو نوێنەری بریتانییەکان Ùˆ تورکەکان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ Ù„ÛŽÚ˜Ù†Û• نێودەوڵەتییەکە دەسووڕانەوە. بەشێك Ù„Û• خەڵکی کوردستان Ù„Û• بریتانییەکان دەترسان، لەبەر ئەوەی دەسەڵاتداری سەربازی Ùˆ فیعلیی ناوچەکە بوون. هەروەها نەیاندەوێرا دژی تورکەکان قسە بکەن، Ù„Û• ترسی ئەوەی بگەڕێنەوە سەر حوکمڕانیی ئەو ناوچەیە. خەڵکانێك هەبووە، Ù„Û• ژوورەداخراوەکان لای Ù„ÛŽÚ˜Ù†Û•Ú©Û• قسەیەکی کردووە، Ú©Û• هاتۆتە دەرەوە بەئاشکرا قسەیەکی تەواو پێچەوانەی کردووە؛ ئه‌وه‌یش لەبەر ترسی تۆڵەسەندنەوەی ئەو دوو زلهێزەی ئەو سەردەمە. یان، هەندێك بە چاوێکی گومانەوە سەیری ئەم لێژنەیەیان دەکرد Ú©Û• ئەمانە دەستەیەکی سيخوڕ بن. پەیکەری کۆمەڵایەتیی ئەو کاتەی کوردستان، جارجار ڕێگر بووە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• خەڵکەکە ڕای خۆیان دەربڕن. چەندین جار پرسیاریان Ù„Û• تاکێك کردووە Ú©Û• Ú† بژاردەیەکی دەوێت، ئەمیش گوتویەتی "نازانم". ئاغاکەم، سەرۆكھۆزەکەم، یان شێخەکەم چیی بوێت منیش ئەوەم ده‌ÙˆÛŽ. ئەم لێژنەیە، هەڵوێستی وایان Ù¾ÛŽ سه‌یر بووە. ئەو ئاغا Ùˆ سەرۆكھۆزانە تەنیا Ù„Û• بەرژوەندیی خودی خۆیان بڕیاریان داوە، Ù†Û•Ùƒ Ù„Û• بەرژەوندیی تاك بە تاکی هۆزەکەی، یان Ù„Û• بەرژەوندیی گشتیی کوردستان Ù„Û• ساڵی ١٩٢٥. Ù„ÛŽÚ˜Ù†Û•Ú©Û• دەڵێت Ú©Û• هەندێک کەس تەنیا Ù„Û• ڕوانگەی تەسکی تایبەتی خۆیانه‌وه‌ هەڵوێستیان وەرگرتووە؛ بۆ نموونە چەند کەسێك عێراقیان Ù¾ÛŽ باشتر بووە، لەبەر ئەوەی حکوومەتی عێراق Ù„Û•Ùˆ کاتەدا خزمەتی سەربازیی ئیجباریی نەهێشتبوو. شایەنی گوتنە، لێژنەکەیش لەبەر هۆکاری ئەمنی نەیتوانیبوو سەردانی گشت ناوچەکانی کوردستان بکات. لەژێر ڕۆشناییی ئەم "پرسەگورگانە"یە Ùˆ چەند بەرژوەندییەکی تەسکی سەربازی Ùˆ ئابووریی دەوڵەتی بریتانیا، Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گەلان Ù„Û• کۆتاییی ساڵەکانی ١٩٢٥، ئەم پارچە خاکەی Ù„Û• کوردستان بە مەرج بە دەوڵەتی عێراقەوە لکاند.

یەکەم ڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆیی لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

دوای لکاندنی زۆرەملێی کوردستان بە عێراقەوە، هیچ کاتێك Ù†Û• عێراق Ùˆ نه‌Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێودەوڵەتی، بيریان Ù„Û•ÙˆÛ• نەدەکردەوە Ú©Û• خواستی خەڵکی کوردستان چییە و، پرسێکیان Ù¾ÛŽ بکرێت. ڕاستە ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١، خۆی شێوەیەکی گشتگیری هەبوو و، هەموو خەڵکی کوردستان دژی حکوومەتی بەغدا ڕاپه‌ڕی، بەڵام ڕیفراندۆم نەکرا. دوای هەشتا ساڵ Ù„Û•Ùˆ پرسەگورگانەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گەلان، Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٥، ڕیفراندۆمێكی نافەرمی Ù„Û• کوردستان ئەنجامدرا. ئەم ڕیفراندۆمە دەری خست، Ú©Û• خەڵكی كوردستان چەند پەرۆشن بۆ سەربەخۆیی، بەڵام ئەم ڕیفراندۆمە تەنیا ÙˆÛ•Ùƒ کارتێکی سیاسی دژی بەغدا بۆ بەدەستهێنانی مافی زیاتر بۆ هەرێمی کوردستان بەکار هات.

٢٥/Ù©/٢٠١٧، Ú•Û†Ú˜ÛŒ ڕیفراندۆمە بۆ کوردستان. دەبێت بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ نێودەوڵەتی بگوترێت كه‌ ئێوە بە "ڕاپرسییەکی شێواو" ئەم ناوچەیەتان Ù„Û• ساڵی ١٩٢٥ بە عێراقەوە لکاند؛ ئەمڕۆ ڕیفراندۆمێکی ئاشکرا Ùˆ گشتگیر دەکەین. ڕیفراندۆمەکەی ٢٠١٧، ڕاستکردنەوەیەكی مێژوویی دەبێت بۆ هەڵەکانی پێشوو. ڕیفراندۆم، سەرچاوەی یەکەمی یاسا Ùˆ مافە. ڕیفراندۆم جێگره‌وه‌ (بەدیل)ÛŒ هەموو ئامرازە یاسایییەکانە. ئەو پرسەی Ú©Û• پەرلەمانێك، حکوومەتێك یان سەرۆكێک نەتوانێت بڕیاری لەسەر بدات، ئەوا ڕیفراندۆم چارەسەری دەکات و، هەروەها هەڵوێستی یەكلاکەرەوەی دەبێت. بۆ ئەوەی Ù„Û• هەر مقۆمقۆیەکی یاسایی Ùˆ سیاسییه‌وه‌ دوور بین، پێویستە ڕیفراندۆمه‌كه‌ بێگەرد بێت Ùˆ ڕێوشوێنە یاسایییەکان بگرێتە بەر Ùˆ چاودێریی نێودەوڵەتیش هەبێت.

ڕیفراندۆمی کوردستان Ù„Û• ٢٥/Ù©/٢٠١٧، یەکەم ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی دەبێت Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. Ù„Û• ساڵی ٢٠١١ باشووری سوودان ڕیفراندۆمی ئەنجام دا، بەڵام ئەم ناوچەیە ناکەوێته‌ ئەو شوێنەی Ú©Û• Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت "ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست"ØŒ یان وه‌Ùƒ ئەوروپییەکان پێیان خۆشە بە "ڕۆژهەڵاتی نزیك"  (Near East)ناوی ببەن. ڕیفراندۆمی تر Ù„Û• بابەتی دەستووری Ùˆ ناوخۆیی، کراون، بەڵام ڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆیی، Ù„Û•Ù… ناوچەیەدا ئەنجام نەدراوە. ئەوە ترسە هەرە سەرەکییەکەی وڵاتانی ناوچەکەیە. عێراق Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٥ەوە "بەلوبنان" کرا؛ ترسەکە لەوەیە ئیتر "بەبەڵكان" بکرێت. زۆربەی وڵاتانی بەڵكان بە Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕيفراندۆم Ùˆ جەنگ، Ù„Û• یۆگسڵاڤیا جیا بوونەوە. وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جەنگیان زۆر دیوە، بەڵام ڕێفراندۆمی سەربەخۆیییان نەدیوە.

هەندێك سەرکردەی عێراق Ùˆ ناوچەکە، هەرێمی کوردستان بە یەکەم پوولی دۆمینە دادەنێن: هەر بکەوێت، چەندین شوێنی تریش Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا داوای ڕیفراندۆم دەکەن. ترسەکە لەوەدایە Ú©Û• هەر چەند پارێزگه‌یەك یەك بگرن Ùˆ ڕیفراندۆم بکەن و، Ù„Û• وڵاتەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جیا ببنەوە. ئەم ناوچەیە Ù„Û• جیهان Ø´ÚµÛ†Ù‚ Ùˆ ناسەقامگیرە. ئایا ڕاستە کوردستانی عێراق یەکەم پوولی دۆمینەکە دەبێت؟ بە وەسفێکی باشی نابینم؛ Ù¾ÛŽÙ… باش نییە بەم شێوەیە Ù„Û• ڕیفراندۆم بڕوانرێت. زۆر پێویستە Ù„Û•Ù… قۆناغەدا Ùˆ Ù„Û• دوای ڕیفراندۆمیش، کوردستان بۆ دراوسێکانی جێی متمانە بێت Ù†Û•Ùƒ جێی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•.  

ڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆیی، جگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ کارێکی سیاسی Ùˆ یاساییی نوێیە بۆ ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، قۆناغێکی نوێیشە Ù„Û• ژیانی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان Ùˆ ناوچەکانی دەرەوەی هەرێم. ژانی لەدايکبوونە. ژانێکی بێئازار نییە. ئەم ژانە، Ù„Û• ئاستی دەرەوە Ùˆ ناوەوەی هەرێم هەستی Ù¾ÛŽ دەکرێت. لەسەرەوە ئاماژەمان بە هەندێك ترس Ùˆ دڵەڕاوکێی وڵاتان کرد، بەڵام ئەوەی جێی تێڕامانە، ئەو نەیارانەی ڕيفراندۆمن. بەشێك Ù‡Û•Ù† Ú©Û• دژی ڕیفراندۆمن بەو Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ئێستا بەرکارە، بەڵام دژی سەربەخۆیی نین. هەندێك هەن، لەوانەیە بە دەنگی "نەخێر" دەنگ بدەن. پێویستە ئەم دەنگی "نەخێر"Û• Ù¾ÛŽØ´ ڕێفراندۆم بخوێنرێتەوە Ùˆ لێیان تێ بگەین و، دوای ڕيفراندۆمیش بە "خائین" Ù„Û• قەڵەمیان نەدەین. ئه‌مه‌یش لەبەر هۆیەکی گرنگ: ئەگەر دەوڵەتمان ڕاگەیاند، بۆ هەموو هاوڵاتیان دەبێت، بە دەنگدەرانی "بەڵێ" Ùˆ "نەخێر"Û•ÙˆÛ•. ئەگەر دەنگدەرانی نەخێر هەر Ù…Ú©ÙˆÚ• بن لەسەر ئەوەی دژ بن، ئەوا ئازاد دەبن Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• ناسنامەی عێراقیی خۆیان بهێڵنەوە Ùˆ داوای ناسنامەی کوردستانی Ù†Û•Ú©Û•Ù†. پێویستە ئەوەیش بگوترێت كه‌ Ù„Û• کاتی ڕاگەیاندنی دەوڵەتدا، پێویستە یاسایەك سەبارەت بە ناسنامەی کوردستان دەربکرێت. دەتواندرێت بە ڕێکكەوتنیش Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراق Ú•ÛŽÚ© بخرێت، ئەگەر ڕازی بوون. بەپێی ئەم یاسایە، با Ù„Û• ماوەیەکی دیاریکراو دوو بژاردە بخرێتە Ù¾ÛŽØ´ دانیشتووانی کوردستان:" ئایا ناسنامەی کوردستانت دەوێت، یان ناسنامە عێراقییەکەت دەهێڵیتەوە؟ هەردووکیان Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• نابێت."

تێگەیشتن لە دەنگی نەخێر پێویستە. هەندێك کەس هەن دەنگ بە نەخێر دەدەن لەبەر ئەوەی دژی ئەو دەسەڵاتدارانەن کە پرسیارەکەیان کردووە. واتە وەڵامی پرسیاری ڕێفراندۆم نادەنەوە، بەڵکوو تەنها هەڵوێستی خۆیان دژی حکوومەت دووپات دەکەنەوە. ئەم جۆرە دەنگدانە نیشانەیەكە بۆ کورتبینیی ئەو کەسانە کە پێویستە بەرچاوییان زیاتر ڕوون بکرێتەوە. بۆیە، پێویستە هەموو لایەن و حزبەکان لەسەر "پرسیاری ڕیفراندۆم" کۆک بن. بە گشتی، دەنگی نەخێر مانای ئەوە نییە کە دەوڵەتی ناوێت، بەڵکوو تەنیا نەیاری سیاسەتی ئێستای حکوومەتی هەرێمە، یان تەنیا بەرامبەر کەمیی خزمەتگووزاری، ناڕەزاییی خۆیی دەردەبڕێت، یان زۆری پێناخۆشە کە مووچەکەی کەمکراوەتەوە.

Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕيفراندۆمدا، دەرگه‌ÛŒ قەفەسە سەد ساڵییەکەی عێراق دەکرێتەوە. لەوانەیە چەندین کەس داوا بکەن Ù„Û•Ùˆ قەفەسەدا بمێنیتەوە Ùˆ بە نەخێر وەڵام بدەنەوە. ژیانیش ڕاهاتنە؛ لەوانەیە زۆر کەس Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەم شێوازی ژیانە ڕاهاتوون. لەوانەیە هەندێك کەس Ù„Û•ÙˆÛ• بسڵەمێنەوە Ú©Û• Ù„Û• دەرەوەی ئەو قەفەسە، نان Ùˆ ئاو نەبێت بیخۆن، یان وەکوو جاران نەتوانن بژین. پێویستە دەسەڵاتداران ڕوونی بکەنەوە Ú©Û• ژیانی دەرەوەی ئەو قەفەسە Ú†Û†Ù† دەبێت. Ù„Û• لایەکی ترەوە، هەندێك کەس Ú©Û• دەیان ساڵە Ù„Û• دەرەوەی ئەو قەفەسە ژیان بەسەر دەبەن، ئێستا بە دانیشتووانی ئەو قەفەسە دەڵێن دەنگ بە نەخێر بدەن؛ Ù„Û•ÙˆÛŽ بمێننەوە باشترە. ئەو کەسانە بەرژوەندی Ùˆ ئارەزووی ژیانیان Ù†Û• Ù„Û• کوردستانە، Ù†Û• Ù„Û• عێراقە؛ Ú†Û†Ù† واقعییانە بڕیار دەدەن؟ هەر کاتێك بیانەوێت Ù„Û• Ø´Û•Ù‚Û•ÛŒ باڵدەدەن و، بەئازادی دەردەچنەوە بۆ ئەو وڵاتەی Ù„ÛŽÛŒ هاتوون.

دوای ڕيفراندۆم، کۆتاییهێنان بە دۆخی پێش ڕيفراندۆم؟

بە دووری دەزانم Ú©Û• دەنگی "نەخێر" سەربکەوێت. ئەگەر ڕووی دا، ئەوا کوردستانی عێراق بەرەو پارچەپارچەبوون Ùˆ ناسەقەمگیرییەکی درێژخایەن دەڕوا. ئەوەی چاوەڕێ دەکرێت، ئه‌وه‌یه‌ Ú©Û• دەنگی "بەڵێ" سەربکەوێت. دەنگی بەڵێ، هیوای لەمێژینەی كوردستانییەکانە. دوای سەرکەوتنی بەڵێ، کوردستان بە قۆناغێکی نوێدا تێپەردەبێت. زاراوە سیاسی Ùˆ یاسایییەکان، پێویستە دووبارە پێناسە بکرێنەوە. Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هەرێمی کوردستانی عێراق، Ù„Û• پرسێکی ناوخۆییی عێراقییەوە بەرەو پرسێکی نێودەوڵەتی دەڕوات. Ù„Û• ڕوانگەی عێراقەوە هەرێمێکی فیدراڵی دەمێنینەوە، بەڵام كوردستان قەوارەیەکی خۆئامادەکەر دەبێت بۆ دەوڵەتی سەربەخۆ. کوردستانی سه‌ربه‌خۆخواز بە قۆناغێکی گوازراوە تێپەڕ دەبێت: Ù†Û• دەوڵەت ڕادەگەیەنێت، Ù†Û• وه‌Ùƒ بەشێك Ù„Û• عێراق دەمێنێتەوە؛ سەربەخۆیییەکی دیفاکتۆ دروست دەبێت. هیوادارین Ú©Û• ماوەی نێوان ئەنجامی ڕیفراندۆمەکە Ùˆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی، کورت بێت.

Ù¾ÛŽØ´ ڕیفراندۆم، خیتاب (گوتار/دیسكۆرس)Û• سیاسییەکان زۆر گرنگن. هونەری خیتاب، پێویستە بەجوانی کاری لەسەر بکرێت Ù„Û• بابەتێکی هەستیار ÙˆÛ•Ùƒ سەربەخۆیی. بەگشتی دوو جۆر خیتاب Ù„Û•Ù… قۆناغەدا پێویستن: یەکەم، ئەو خیتابانەن كه‌ ئاراستەی دەرەوە دەکرێن. دووەم، ئەو خیتابانەن Ú©Û• ئاراستەی دەنگدەری ناوخۆیی دەکرێن. کاتێك خیتابێك دەربارەی سەربەخۆیی ئاراستەی دەرەوە دەکرێت، پێویستە چەند خاڵێک لەخۆ بگرێت، لەوانە: بەبيرهێنانەوەی ئێش Ùˆ مەینەتییەکانی Ú¯Û•Ù„ÛŒ کوردستان Ù„Û• ڕابردوودا، مافی چارەنووسی زەوتلێکراو، مافی بەدەوڵەتبوونی کوردستان و، ئه‌وه‌یش كه‌ دەوڵەتی نوێی کوردستان بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێودەوڵەتی دەبێتە مایەی سەقامگیری. خیتابەکانی Ú©Û• ئاراستەی ناوەوە دەکرێن، پێویستە Ù¾Ú• بن Ù„Û• هیوا، گەشبینی، ژیانێکی باشتر Ùˆ دروستکردنی متمانە بە داهاتوو. پێویستە کار لەسەر ئارەزوو Ùˆ پێداویستییە سەرەکییەکانی دەنگدەرانی نەخێر بکرێت؛ دەنگی نەخێر، دەبێت کەمترین Ú•ÛŽÚ˜Û• تۆمار بکات. ئەوەی هەستمان Ù¾ÛŽ کردووە، کارێکی شیاو کراوە Ù„Û•Ùˆ خیتابەنەی Ú©Û• ئاراستەی دەرەوە دەکرێن، بەڵام ئەو خیتابانەی ئاراستەی دەنگدەری کوردستان دەکرێن، زۆر Ú©Û•Ù… بیستراون. لەبیرمان نەچێت، سەرکەوتن Ù„Û• ڕيفراندۆمدا بەندە بە تاكەکانی کۆمەڵگەوه‌ØŒ بە هەموو ئاڵۆزی Ùˆ جیاوازییەکانییەوە. دەوڵەتانی جیهان Ù„Û• کاتی ڕیفرامدۆمدا تەنیا وەكوو چاودێر دەمێننەوە. Ú•Û†ÚµÛŒ دەوڵەتان Ù„Û• دوای ڕيفراندۆم زۆر کاریگەر دەبێت.

ئێستا کاتی ئەوەیە Ú©Û• خەڵک تێ بگەیەنرێت، كه‌ Ù¾ÛŽØ´ ڕیفراندۆم وەكوو دوای ڕیفراندۆم نابێت. خیتابی ناوخۆیی بۆ ڕیفراندۆم، پێویستە بەرەو داهاتوو ئاراستە بکرێت Ù†Û•Ùƒ بەرەو ڕابردوو. باشترە بگوترێت Ú©Û• ئاییندەیەکی Ú¯Û•Ø´ چاوەڕێمان دەکات، چارەنووسێکی پڕمتمانە Ùˆ کەرامەت ئامانجی ڕيفراندۆمە، بارێکی ئابووریی باشتر بەڕێوەیە Ùˆ لەژێر سێبەری دەوڵەتێکی ئاشتیخوازدا دەحەسێینەوە. سروشتی مرۆڤ ئاوایە: Ù„Û• بڕیارەکانیدا بۆ داهاتوو دەڕوانێت و، کەمتر بیر Ù„Û• مێژوو دەکاتەوە. هەموو هەوڵەکانی دوای ڕيفراندۆم، بۆ ئەوەیە Ú©Û• دەوڵەتێكی کوردستان دابمەزرێنین، زۆر جیاواز، ئاشتیخواز Ùˆ زۆر تۆکمەتر Ù„Û• عێراق.

دوای ڕیفراندۆم، سەردەمێکی نوێ دروست دەبێت. وتووێژەکان لەگەڵ دەوڵەتی دایك (عێراق) و وڵاتانی دراوسێ و جیهان زۆر گرنگن. ڕيفراندۆم کارتێکی هەرە بەهێز دەبێت. دەتوانین بە هەموو جیهان بڵێین کەوا گەل بڕیاری سەربەخۆییی خۆی داوە. چیتر هیچ کەسێك، یان دەوڵەتێکی تر ناتوانێت لە جیاتی خەڵکی کوردستان بڕیار لەسەر چارەنووسی بدات. لەوانەیە دانوستاندنەکان لەگەڵ عێراق هیچ ئەنجامی نەبێت، یان ئەنجامێکی باشی هەبێت کە جۆرە هاوبەشییەکی دراوسێتیی باش، یان جۆرە کۆنفیدراڵییەک دروست ببێت. سروشتی کۆنفیدراڵی ئەوەیە کە لە نێوان دەوڵەتانی سەربەخۆ ئەنجام دەدرێت. واتە قۆناغی یەکەم سەربەخۆبوون، ئینجا کۆنفیدراڵی قۆناغی دووەمە و ڕێکكەوتنی لەسەر دەکرێت. شایەنی گوتنە، کۆنفیدراڵی، مەرج نییە لەگەڵ عێراق بێت.

لەوانەیە شێوازێکی تری دەوڵەت ڕابگەیەنرێت کە بە دەوڵەتی بێلایەن ناسراوە. سویسرا لە ساڵی ١٨١٥ەوە لە کێشە ئەوروپییەکاندا بێلایەنە. ئایا کوردستانی سەربەخۆ دەتوانێت بێلایەنیی خۆی لە کێشە ئاڵۆزەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕابگەیەنێت؟ سویسرا وەكوو کوردستانی عێراق، وڵاتێکی "خاكداخراو" و فرەزمان و فرەکەلتوورە. لە هەموو بژاردەکانیش پڕماناتر ئەوەیە کە دەوڵەتێکی خاوەن سەروەریی تەواو ڕابگەیەنرێت و، سیاسەتێکی دەرەکیی تایبەت بە خۆی هەبێت. هەوڵبدات ببێت بە دەوڵەتی ئەندامی ژمارە ١٩٤ لە نەتەوە یەکگرتووەکان.

 
 
« سێ وانە Ùˆ سێ پێشنياز دەربارەی ياداشتی لێکتێگەيشتنی نێوان هەرێمی کوردستان Ùˆ ئەمریکا
« ئاسمانی هەرێمی کوردستان؛ Ú†Û•Ú©ÛŽÚ©ÛŒ دووسەرە
« زێڕی سوور
« چۆنیەتیی دروستکردنی ڕووداوی ديپلۆماسی، لەسەر خاكی هەرێمی کوردستان
« بڕیاری (٢٢٩٩)ÛŒ ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان: پێناسەیەکی نوێ بۆ هەرێمی کوردستان؟
« ئامادەسازی بۆ دەوڵەتی خاك "داخراو"
« پەیوەندیی نێوان تاوانی نێودەوڵەتی Ùˆ دامەزراندنی دەوڵەت

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون