PÊNÛS
 
ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم) 
     2016-09-06
پەرویز ڕەحیم

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌Ù… Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟

(ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، حكوومه‌ت Ùˆ دیموكراسی) -  Ø¨Û•Ø´ÛŒ یەکەم

 

په‌رویز ڕەحیم قادر-  Ù…امۆستا له‌ Ú©Û†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانسته ‌سیاسییه‌کان/ زانکۆی سه‌لاحه‌د‌دین

 

پێشه‌ÙƒÛŒ:    

له‌Ù… ماوه‌یه‌ÛŒ دواییدا كه‌ پرسی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی هه‌رێمی كوردستان، بوو به‌ بابه‌تێكی زیندوو Ùˆ Ù¾Ú• له‌ مشتومڕی لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ ته‌نانه‌ت تاكه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Û• له‌ باشووری كوردستان، به‌هه‌ÚµÙ‡ ‌(له‌ ڕووی واقعی Ùˆ زانستییه‌وه‌)ØŒ بیروبۆچونیك له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ‌ میدیاوه بڵاو بوویه‌وه‌ Ùˆ ئاراسته‌ÛŒ خه‌ÚµÙƒ كرا Ùˆ به‌Ù… پێیه‌یش گفتوگۆی فراوانی له‌سه‌ر كرا كه‌ به‌پوختی په‌یامه‌كه‌ ئه‌وه‌ بوو: "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌بێت دیموكراسی بێت و، پێویسته‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت مووچه‌ Ùˆ خزمه‌تگوزاری Ùˆ خۆشگوزه‌رانی مسۆگه‌ر بكات Ùˆ دیموكراسی بێنێته‌ دی، به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه تا ئه‌وانه‌ ده‌سته‌به‌ر نه‌كرێت،‌ ئێمه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تمان ناوێت."

ڕاستییه‌كه‌ی، ئه‌مه (به‌مه‌به‌ست یاخود له ‌ڕووی نه‌زانینه‌وه‌)‌ شێواندنی Ú†Ù‡‌مكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ ئه‌ركه‌كانی Ùˆ تێكه‌ڵكردنی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ پرس Ùˆ بابه‌ت Ùˆ هه‌روه‌ها Ú†Ù‡‌مك Ùˆ دامه‌زراوه‌ Ùˆ ڕێكخراوی سیاسی تره‌ وه‌كوو: حكوومه‌ت (به ‌هه‌ر سێ ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن Ùˆ یاسادانان Ùˆ دادوه‌ری) Ùˆ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ Ú†Ù‡‌مك Ùˆ بابه‌تی دیموكراسی Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ سیاسه‌ت Ùˆ سه‌روه‌ری Ùˆ...هتد.

له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ كورت، پوخت Ùˆ ساده‌ تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌Ùˆ Ú†Ù‡‌مكانه‌ Ùˆ نیشانی بده‌ین كه‌ نابێت ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكانه‌ له‌ بری یه‌كتری به‌كار بێنین. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر باسی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ مافی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی كوردستان Ùˆ پرسی سه‌ربه‌خۆیی ده‌كه‌ین، ئه‌مه‌ زۆر جیاوازه (سه‌ره‌ڕای په‌یوه‌ستبوون Ùˆ گرێدراوی Ùˆ په‌یوه‌ندییان)‌ له‌ ناوه‌ڕۆك، بابه‌ت Ùˆ پرسی دیموكراسی Ùˆ سیاسه‌ت. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ ده‌سته‌به‌ركردنی دادپه‌روه‌ریی ناوخۆیی Ùˆ پاراستنی ماف Ùˆ ئازادییه‌كان Ùˆ بنیاتنانی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ حوكمڕانیی باش Ùˆ هه‌روه‌ها حكوومه‌تێكی كارا Ùˆ كاریگه‌ر Ùˆ لێهاتوو Ùˆ دیموكراتیك، به‌ده‌سته‌به‌ركردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ دێته‌ ئاراوه‌ نه‌Ùƒ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌.

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ به‌دیموكراتیك ده‌كرێت، له ‌ڕاستیدا حوكمڕانی Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسییه‌ نه‌Ùƒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت. به‌Ù… پێیه‌یش دامه‌زراندنی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ دیموكراتیك له ئێستای هه‌رێمی كوردستان-عێراق Ùˆ له‌ داهاتووی  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی باشووری كوردستان، په‌یوه‌ندیی به‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ هه‌لومه‌رج Ùˆ دۆخ هه‌یه‌ كه‌ لێره‌دا‌ به‌كورتی ده‌یانخه‌ینه ‌ڕوو.

 

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، سه‌روه‌ری Ùˆ سیاسه‌ت:

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت (State):

به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ مرۆیی ده‌گوترێت كه‌ له‌سه‌ر زه‌وییه‌Ùƒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕێكخراوێكی سیاسی، كه‌ توانای به‌كارهێنانی هێزی پابه‌ندكه‌ر Ùˆ Ú•Ù‡‌وا Ùˆ یاسایی هه‌بێت. دیكشنێریی ئۆكسفۆرد، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ ڕێكخراوی سیاسی ده‌زانێت. دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌مانا مۆدێرنه‌كه‌ی، ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ÛŒ 17ÛŒ زایینی‌ (1648)ØŒ په‌یمانی "وێستفالیا".

یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ باشترین پێناسه‌كان بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ شێوازه‌ جۆراوجۆره‌كانی، له ‌لایه‌Ù† زانایه‌ÙƒÛŒ به‌ناوبانگی ئه‌مركیی سۆسیۆلۆژیای سیاسی  Ø¨Ù‡ ‌ناوی "چارلز تیلی 1929-2008" كراوه‌ كه‌ ده‌ڵێت: "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان به‌گشتی، Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ ئۆرگانی ئیجبار (پابه‌ندكه‌ر)Ù† Ùˆ شێوازی جۆراوجۆری كه‌ÚµÙ‡‌كه‌بوونی سه‌رمایه‌ Ùˆ ئیجبار، ‌ مۆدێلی جۆراوجۆر Ùˆ جیاوازی له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت درووست كردووه‌". هه‌روه‌ها ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌Ùˆ ڕێكخراو‌ (organization)Ù‡‌ ده‌ناسرێت كه‌ ناتاكه‌كه‌سی‌ Ùˆ هه‌میشه‌یی Ùˆ به‌رده‌وام بێت. وڵات Ùˆ خاك Ùˆ  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت Ùˆ سه‌روه‌ری Ùˆ دانیشتووان، تایبه‌تمه‌ندی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تن. ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، به‌ مانا مۆدێرنه‌كه‌ی، پێویسته‌ ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ بنه‌مایانه‌ÛŒ هه‌بێت: 1- سنووری جێگیر 2- ڕێكخستنی ئیداری، سه‌ربازی، دارایی Ùˆ بیرۆكراسی 3- په‌یوه‌ندیی دیپلۆماسی 4- كۆنترۆڵكردنی هێزی سیاسی.

له ‌ڕاستیدا به‌ سێ هۆكاری سه‌ره‌ÙƒÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ا- ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت زیاتر Ú†Ù‡‌مكێكی زه‌ینی Ùˆ ناكه‌سی Ùˆ ئابستراكته‌ ب- كه‌سه‌كان نوێنه‌رایه‌تیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌كه‌ن، كه‌ له‌  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌تدان ج- تێكه‌ÚµÛŒ Ùˆ ناڕوونی له‌ نێوان سیاسه‌ت Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا‌ØŒ بوونه‌ته‌ هۆكاری ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ سنووری نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، سیاسه‌ت Ùˆ حكومه‌ت ڕوون Ùˆ ده‌ستنیشانكراو  نه‌بیت. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ سه‌ره‌كیتیرین بابه‌تی زانستی سیاسه‌ت ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ØŒ یاخود ئه‌Ú¯Ù‡‌ر وردتر بڵێین پرسی هێزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌. به‌Ù… پێیه‌یش ململانێیه‌كان بۆ هێز له‌ ناوخۆی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كان له‌ ئاست نێونه‌ته‌وه‌یی، سه‌رچاوه‌ÛŒ پێكهاتنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، جۆره‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ ڕێكخراوه ‌سیاسییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ به‌رده‌وامییان، پایه‌كانی هێزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، هۆكاره‌كانی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ...هتد، بابه‌ت Ùˆ ناوه‌رۆكی سه‌ره‌ÙƒÛŒ زانستی سیاسی Ù¾ÛŽÙƒ دێنن. لێروه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ù… ناڕوونییه‌ زیاتر ده‌رده‌كه‌ویت. ته‌نانه‌ت له‌ فه‌لسه‌فه‌ÛŒ سیاسیشدا پرسه‌كانی دادپه‌روه‌ری، فه‌زیڵه‌ت، ئه‌خلاق، یه‌كسانی Ùˆ ئازادی، به ‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ گرێ ده‌درێن. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه،‌ كۆمه‌ڵناسیی سیاسیش له‌ ڕوانگه‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ كه‌لتوور Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ ئابوورییه‌وه‌ باس له‌ چۆنیه‌تیی په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، گرووپ، دامه‌زراوه‌ Ùˆ هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ده‌كات. چونكه ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ هێزی Ú•Ù‡‌وای فه‌رمانپێكه‌ری پابه‌ندكه‌ر داده‌ندرێت، هه‌ر بۆیه ‌ململانێیه‌كان ڕوووه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌.

به‌گشتی، زانایان بڕوایان وایه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مۆدێرن ڕێكخراویكی سیاسیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ مێژوویییه‌ØŒ كه‌ ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌. هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكیش پێویسته‌ 1-  هه‌رێم یاخود خاك Ùˆ جوگرافیا (Territory)یه‌ÙƒÛŒ هه‌بێت 2-   Ø®Ù‡‌ÚµÙƒ یاخود نه‌ته‌وه‌ Ùˆ دانیشتووان (Population)ÛŒ هه‌بێت 3- خاوه‌Ù†  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت (Government)  Ùˆ بیرۆكراسییه‌Ùƒ بۆ ده‌سه‌ڵاتداری بێت. 4- خاوه‌Ù†  Ø¯Ù‡‌سه‌ڵاتێكی باڵا Ùˆ Ú•Ù‡‌ها، واتا سه‌روه‌ری (Sovereignty) بێت. ئه‌Ù… چوار Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ù¾ÛŽÙƒ دێنن Ùˆ پێكهێنه‌ره‌كانی هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی مۆدێرنن.

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت (state) له‌ ڕیشه‌ÛŒ لاتینی "stat" به‌مانای "ڕاوه‌ستان" و، به‌ وردتر له‌ وشه‌ÛŒ (Status) به ‌واتای "دۆخی جێگیر" هاتووه‌. به‌ شێوه‌یه‌Ùƒ كه‌ له‌ دونیای ڕاسته‌قینه‌یشدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت جێگیره‌ Ùˆ ناگۆرێت Ùˆ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌گۆڕێت  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی Ùˆ حوكمڕانه‌كانن. بۆ نموونه:‌ عێراق Ù¾ÛŽØ´ 2003  Ùˆ پاش 2003 ØŒ یاخود ئێران Ù¾ÛŽØ´ 1979 Ùˆ پاش 1979ØŒ كه‌ هه‌ر دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت دوو سیسته‌Ù…ÛŒ جیاواز Ùˆ ده‌ستووری جیاواز Ùˆ فه‌لسه‌فه‌ÛŒ حوكمڕانی Ùˆ ده‌سه‌ڵاتداریی زۆر جیاوازیان هه‌بوو. ئه‌Ù… به‌رده‌وامییه‌یش په‌یوه‌ندیی به تایبه‌تمه‌ندیی‌ Ú†Ù‡‌مكێكی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ هه‌یه‌ به‌ ناوی "سه‌روه‌ری"‌.

ئه‌وه‌ÛŒ سه‌ره‌نجڕاكێشه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ زمانی فارسیدا "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" به‌ مانای "سه‌روه‌ت Ùˆ سامان"  Ùˆ خێر Ùˆ خۆشی Ùˆ به‌خت Ùˆ چاره‌نووسی باش دێت. له‌ زمانی كوردیش، له‌ ئه‌ده‌بیاتی گشتیدا به‌ كه‌سی خاوه‌Ù† سامان ده‌گوترێت "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ند"ØŒ كه‌ به‌ مانای هه‌مان  "خاوه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت"  واتا خاوه‌Ù† سه‌روه‌ت Ùˆ سامان دێت.

سه‌روه‌ری (Sovereignty):

به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، سه‌روه‌ری، دوو Ú•Ù‡‌هه‌ندی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیی هه‌یه‌. له‌ ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ مۆنته‌ ڤیدیۆ له‌ ساڵی 1933 له‌ مادده‌ÛŒ (1)یدا، سێ(3) تایبه‌تمه‌ندی، یان بنه‌ما بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌ستنیشان كران: ا- دانیشتووان ب- وڵات یاخود خاك ج –  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت Ùˆ سه‌روه‌ری.

له‌ بڕگه‌ÛŒ (1) له‌ مادده‌ÛŒ (2) Ùˆ هه‌روه‌ها له‌ بڕگه‌ÛŒ (4) له‌ مادده‌ÛŒ (2) Ùˆ له‌ بڕگه‌ÛŒ (7) له‌ مادده‌ÛŒ (2)ÛŒ میساقی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كاندا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان یه‌كسانن، بێجگه‌ له‌ كاتێك كه‌ ئاشتی Ùˆ ئاسایشی نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌كه‌وێته ‌ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌وه‌. هه‌روه‌ها ڕاگه‌یێندراوی بنه‌ماكانی یاسای نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌رباره‌ÛŒ په‌یوه‌ندیی دۆستانه‌ Ùˆ هاوكاریی نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ ساڵی 1970 جه‌خت له‌سه‌ر یه‌كسانیی سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ده‌كاته‌وه‌.

سه‌روه‌ری، به‌ باڵاترین ده‌سه‌ڵات یاخود هێزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت داده‌ندرێت كه‌ هیچ هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتێك له‌ سه‌رووی هێز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت نییه‌ Ùˆ پابه‌ند Ùˆ ملكه‌Ú†ÛŒ هیچ یاسای باڵاتر له‌ خۆی Ùˆ هه‌روه‌ها هێز Ùˆ دامه‌زراوه‌ Ùˆ ده‌سه‌ڵاتێكی تر نابێت (هه‌رچه‌نده‌ ئێستا سه‌روه‌ریی Ú•Ù‡‌ها، به‌ مانا كلاسیكییه‌كه‌ی، بوونی نه‌ماوه، به‌تایبه‌ت له‌ پرسه‌كانی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ ئاسایش Ùˆ ئاشتیی نێونه‌ته‌وه‌یی Ùˆ پێشیلكردنی مه‌ترسیداری مافه‌كانی مرۆڤ‌).

سه‌روه‌ری،‌ به‌ تایبه‌تمه‌ندیی بنچینه‌ییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت داده‌ندرێت، نه‌Ùƒ  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت یاخود هیچ تاك Ùˆ حیزب Ùˆ گرووپ Ùˆ بنه‌ماڵه‌ Ùˆ ڕێكخراوێكی سیاسیی دیكه‌. بۆیه‌یشه‌‌ سه‌روه‌ری دابه‌Ø´ نابێت Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر دابه‌Ø´ بێت، ئه‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت دابه‌Ø´ ده‌بێت.

بۆ نموونه‌ عێراق؛ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر سه‌روه‌رییه‌كه‌ÛŒ له‌ نێوان عێراق Ùˆ هه‌رێمی كوردستاندا دابه‌Ø´ بێت، ئه‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك به‌ ناوی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق بوونی نامێنێت. له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تر،‌ ده‌ستوور Ùˆ په‌رله‌مان نیشانه‌ Ùˆ ده‌ربڕی ئه‌Ùˆ سه‌روه‌رییه‌‌Ù†‌ (كه ‌تایبه‌ته‌ به‌ نه‌ته‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كه‌ØŒ‌ هه‌ر بۆیه Ù¾ÛŽÛŒ ده‌گوترێت ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- نه‌ته‌وه‌). لێره‌وه‌یه‌ كه‌ دیسانه‌وه بوار Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌ندی ناوخۆییی سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، تێكه‌ڵاوی Ùˆ ئاڵۆزییه‌Ùƒ‌ له‌ نێوان حكوومه‌ت Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا دروست ده‌كات. له‌ ئاستی ده‌ره‌كیش، ئه‌وه‌ ئازادیی سیاسی Ùˆ یاسایی له‌ كۆنترۆڵ Ùˆ ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌ÙƒÛŒ له‌ كاروباری ناوخۆییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت دێته‌ ئاراوه‌ و، بۆیه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا سه‌ره‌كیتیرین بكه‌ر Ùˆ كه‌سایه‌تیی یاساییی یاسای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه‌ له‌ پاڵ ئه‌كته‌ره‌كانی تری ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی.

ڕاستییه‌كه‌ی، له‌ ئاستی ناوخۆیییه‌ كه‌ كێشه‌ Ùˆ ناڕوونی Ùˆ ئاڵۆزی هه‌یه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كان (یاسادانان- Legislature ØŒ جێبه‌جێكردن- Executive Ùˆ دادوه‌ری- Judiciary)ØŒ كه‌ حكوومه‌تێك له‌سه‌ر بنه‌مای سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی تایبه‌ت له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا باسكی جێبه‌جێكردنی ئه‌Ùˆ سه‌روه‌رییه‌ن، به‌ڵام یه‌كتر "هاوسه‌Ù†Ú¯ Ùˆ كۆنترۆڵ" ده‌كه‌Ù†.

سیاسه‌ت‌ (Politics):

 Ú†Ù‡‌مك Ùˆ پێناسه‌ÛŒ سیاسه‌ت، ناڕوونیی زۆری تێدایه. به‌ڵام ئه‌Ù… تێكئاڵاوی Ùˆ لێكدراوییه،‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تای دروستبوون  Ùˆ هاتنه‌كایه‌ Ùˆ به‌كارهێنانی له‌ یۆنانی كۆن، كه‌ سیاسه‌ت (πολιτικÏŒς politikos)ØŒ به‌ مانی شار بوو Ùˆ شاریش هه‌Ù… كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ هه‌میش بریتی بوو له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ سیاسه‌ت. ‌بۆیه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، كۆماری Ùˆ سیاسه‌تیش (State-polity) یه‌Ùƒ ڕیشه‌یان هه‌یه‌ Ùˆ له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا مانا په‌یدا ده‌كات. State (polity) . بۆیه‌ ئه‌Ù… ناروونییه‌ØŒ Ú•Ù‡‌Ú¯ Ùˆ ڕیشه‌ÛŒ مێژووییی هه‌یه‌.

له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌وه،‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر حكوومه‌ت كۆمه‌ÚµÙ‡‌ دامه‌زراوه‌یه‌ÙƒÛŒ پێویست بێت‌ بۆ به‌كارهێنان Ùˆ جێبه‌جێكردنی سه‌روه‌ری و، به‌Ù… پێیه‌یش "بڕیاردان"ØŒ لێره‌وه‌ له‌ گشتیترین مانا Ùˆ پێناسه‌دا‌ "سیاسه‌ت" بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÙ‡‌ كرده‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت (ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ)  Ùˆ هه‌روه‌ها له‌ناو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا. لێره‌ØŒ‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ له ‌كاتی كێشه‌ Ùˆ ململانێ Ùˆ جیاوازییه‌كان Ùˆ خراپبه‌كارهێنانی ده‌سه‌ڵات، ئه‌وه‌ كێشه‌كه‌ له‌ خودی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ ئه‌ركه‌كانی  Ù†ÛŒÛŒÙ‡‌ØŒ به‌ڵكوو له‌ چۆنیه‌تیی سیاسه‌تكردن به‌گشتی Ùˆ میكانیزمه‌كانی (Ú•Ù‡‌وا Ùˆ ناڕه‌وا) یاسادانان Ùˆ جێبه‌جێكردنی Ùˆ دادوه‌ریكردنه‌. له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌وه‌ØŒ سیاسه‌ت "ئه‌كت" یاخود "كردار"ÛŒ بڕیاردان Ùˆ جێبه‌جێكردنه‌. به‌Ù… مانایه،‌ سیاسه‌ت خاوه‌Ù† (بكه‌ر-Subject) Ùˆ (بابه‌ت- Object)Ù‡‌‌.

بكه‌ری سیاسه‌ت، حكوومه‌ت (به ‌مانا فراوانه‌كه‌ÛŒ)ØŒ واته‌ دامه‌زراوه‌كانی بڕیاروه‌رگرتن Ùˆ جێبه‌جێكردنن، بابه‌تی كرده‌وه‌كه‌یش تاك Ùˆ گرووپ Ùˆ به‌گشتی كۆمه‌ڵگایه‌. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ سیاسه‌ت، به‌مانا دیاریكراو Ùˆ ده‌ستنیشانكراو Ùˆ به‌ر‌جه‌سته‌كه‌ÛŒ له‌ كۆمه‌ڵگادا، واته‌ (دروستكردنی بڕیاری سیاسی- Plolitical decision making)ØŒ هێزی پێویسته‌. سه‌ر‌چاوه‌ÛŒ به‌ده‌ستهێنانی ئه‌Ù… هێزه‌یش جۆراوجۆر Ùˆ جیاوازه‌ØŒ وه‌كوو: یاسایی، مێژوویی، كه‌لتووری، خواوه‌ندی Ùˆ ئایینی، ئایدۆلۆژیك Ùˆ ...هتد. له‌به‌ر ئه‌وه‌ØŒ‌ ئێمه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كاندا سیاسه‌تی جیاوازی ئابووری، كه‌لتووری Ùˆ ئه‌منی Ùˆ...هتد، ده‌بینین.

‌بۆیه‌‌ØŒ بۆ خودی "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" شێوازی بڕیاردان گرنگ نییه‌ Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی هه‌ر وڵاتێك ده‌گۆڕێت، بۆ نموونه‌: دیموكراسی یاخود نادیموكراسی. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ جۆری ئه‌Ù… په‌یوه‌ندی Ùˆ سه‌رچاوانه‌ÛŒ هێز‌ Ùˆ هه‌روه‌ها شێواز Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ بڕیاڕوه‌رگرتنه‌یه (سیاسه‌ت)‌‌ كه‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی ده‌ستنیشان ده‌كات، وه‌كوو سه‌رۆكایه‌تی (ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا)ØŒ په‌رله‌مانی (ئه‌ڵمانیا)ØŒ تێكه‌ڵاو یا نیمچه‌ سه‌رۆكایه‌تی (فه‌ره‌نسا)ØŒ به‌كۆمه‌Úµ (سویسرا) Ùˆ..هتد.

 Ø¨Ù‡‌ڵام خودی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، به‌Ù¾ÛŽÛŒ جۆری په‌یوه‌ندیی نێوان ناوه‌ند Ùˆ یه‌كه‌ جوگرافی Ùˆ ئیدارییه‌كان ته‌نیا دوو جۆری "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ساده"‌ Ùˆ "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی لێكدراو یا فیدرالی‌"  Ù¾ÛŽÙƒ دێنێت. بۆ جێبه‌جێكردن Ùˆ په‌یڕه‌وكردنی ده‌سه‌ڵات له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هێزی Ú•Ù‡‌وا‌وه،‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت دامه‌زراوه‌ÛŒ پێویستی Ú¯Ù‡‌ره‌كه‌ كه‌ به‌گشتی Ù¾ÛŽÛŒ ده‌گوترێت حكوومه‌ت. بۆیه‌ ئه‌Ùˆ په‌یوه‌ندی Ùˆ ڕێكخستن Ùˆ به‌ڕێوه‌بردنه‌ له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیدا (هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی) له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ستووردا ده‌ستنیشان ده‌كرێت Ùˆ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كرده‌وه‌ÛŒ "سیاسه‌ت" به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، له ‌لایه‌Ù†  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ته‌وه‌ بڕیار وه‌رده‌گیرێت Ùˆ جێبه‌جێ Ùˆ په‌یڕه‌Ùˆ ده‌كرێت.

كه‌واته‌ØŒ ئه‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت نییه‌ كه‌ دیموكراتیك یا نادیموكراتیكه‌ØŒ‌ به‌ڵكوو ئه‌وه‌‌ ئه‌Ùˆ په‌یوه‌ندییانه‌ÛŒ هێز، واته‌ په‌یوه‌ندیی نێوان كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ته‌ كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ جۆری سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، ده‌توانێت دیموكراتیك یا نادیموكراتیك بێت.

 

جۆرەكانی دەوڵەت:

یەکەم: دەوڵەتی سادە:

دەوڵەتی سادە ئەو دەوڵەتەیە ÙƒÛ• تێیدا تەنها یەك سەنتەری دەسەڵات، بوونی هەیە Ùˆ دەسەڵات تەنها Ù„Û• دەست حكوومەتی ناوەندییە Ùˆ هەموو كاروبارەكانی ناوخۆ Ùˆ دەرەوە بەڕێوە دەبات Ùˆ یەك بنەمای یاساییی هەیە، ئەویش دەستووری دەوڵەتە ÙƒÛ• لەسەر هەموو پارچەكانی دەوڵەت جێبەجێ دەبێت. سەروەری، تێیدا Ù„Û• یەك سەنتەر ÙƒÛ† بووه‌تەوە Ùˆ دابەش ناكرێت.

دەوڵەتی سادە، پێك دێ لە یەك دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەری، كە لە دەستوور دیاری كراون و لەسەر هەموو پارچەكانی دەوڵەت زاڵ دەبێت و خاوەن دەسەڵاتێكی سەنتراڵییە كە هەموو پشكەكان و یەكپارچەییی دەوڵەت دەپارێزێت، یەكەكانی دیكە تەنها ڕۆڵی ناوەنجییان هەیە و پاشكۆی سەنتەرن.

دەوڵەتە سادەكان، لەبەر یەكبوونی سەنتەری دەسەڵات، بە دەوڵەتی یەكبوو ناو دەبردرێن. بەڵام دەبێت ئەو ڕاستییە دیاری بكەین ÙƒÛ• دەوڵەتی سادە، لەبەر بوونی ناوەندێتیی سیاسی، دەوڵەتێكی یەكبووە، ئەمه‌یش ڕێگر نییە Ù„Û• بەردەم بوونی زیاتر Ù„Û• یەك ناوەندی بەڕێوەبردن. لەسەر ئەم بنەمایە، دەكرێت ئەم جۆرە دەوڵەتانە خاوەنی یەك Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ جێگیر نەبن بەڵكوو دەوڵەتە سادەكان دابەش دەبن بۆ دوو جۆری بنەڕەتی: دەوڵەتی یەكبووی خاوەنی یەك ناوەندی سیاسی Ùˆ بەڕێوەبردن، دەوڵەتی یەكبووی خاوەنی یەك ناوەندی سیاسی، بەڵام زۆر ناوەندی بەڕێوەبردنی هەبێت.

دەوڵەتی سادە، بۆ ئاسانیی بەڕێوەبردنی كاروباری هاووڵاتیان، دابەش دەبێت بۆ یەكەكان یان هەرێمەكان یان پارێزگاكان یان بەڕێوەبەرایەتییەكان ÙƒÛ• Ù„Û• هاووڵاتی نزیك دەبن، ئەوه‌یش توانایەكی سنووردار Ù„Û• سەربەخۆیی Ùˆ دەسەڵاتە دیاریكراوەكانی دەبەخشێتە فەرمانڕەواییی ناوخۆیی. دروستبوون Ùˆ بەردەوامبوونی، دەوستێتە سەر بڕیاری حكوومەتی ناوەندی.

بەم شێوەیە ئەو دەوڵەتە، Ù„Û• ڕووی دەرچوونی گشت بڕیارەكانی یاسادانان Ùˆ جێبەجێكردن Ùˆ دادوەری ÙƒÛ• Ù„Û• سەنتەری دەسەڵاتن Ù„Û• پایتەخت، Ù„Û• لایەن بەڕێوەبردنێكی ناوەندیی ڕەهاوە بەڕێوە دەبردرێت Ùˆ ئەم بڕیارانه‌یش Ù„Û• لایەن سەرۆكی یەكەكانی بەڕێوەبردنی ÙˆÛ•Ùƒ پارێزگاكان Ùˆ دەسەڵاتەكانی خوارتر، جێبەجێ دەكرێن.

دەسەڵاتی ناوەندی، تاكە دەسەڵاتە ÙƒÛ• سەرۆكی یەكە كارگێڕییەكان Ùˆ ئەندامانی دەستە خۆجێیییەكان دابمەزرێنێ‌ØŒ ئەمه‌یش دیارترین ئامرازە ÙƒÛ• دەسەڵاتی ناوەندی، كاریگەریی خۆی بەسەر ناوچەكاندا دەسەپێنێ‌. بۆیە زۆربەی دەوڵەتەكانی جیهان دەوڵەتی سادەن وەكو توركیا، ئێران، فەرەنسا، ئوردن Ùˆ...هتد.

دووەم: دەوڵەتی لێكدراو (مركب):

ئەم جۆرە دەوڵەتە، Ù¾ÛŽÙƒ دێ Ù„Û• كۆكردنەوەی زیاتر Ù„Û• یەك دەوڵەت، یان دابەشكردنی دەسەڵاتی ناوەندی Ù„Û• دەوڵەتە سادەكاندا Ù„Û• نێوان زیاتر Ù„Û• یەك سەنتەری هێز، كه‌ هەموویان Ù„Û• بەكارهێنانی بەشێكی دەسەڵاتی سیاسی Ù„Û• چوارچێوەی دەوڵەتدا بەشدارن. مێژوو، زیاتر Ù„Û• یەك شێوازی دەوڵەتی لێكدراومان نیشان دەدات. دیارترین Ùˆ بەردەوامترینیان ئەوەیە ÙƒÛ• ئەمڕۆ Ù¾ÛŽÛŒ ده‌گوترێ "دەوڵەتی فیدراڵی"ØŒ ÙƒÛ• بۆ بەدیهێنانی چەند ئامانجێكی هاوبەش Ù¾ÛŽÙƒ دێت. بەهێزیی دەوڵەتە لێكدراوەكە، بە گوێرەی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان Ù„Û• نێوان دەسەڵاتی دەوڵەتی یەكگرتوو Ùˆ ئەو یەكانەی ÙƒÛ• Ù¾ÛŽÙƒÛŒ دەهێنن، دەگۆڕێت.

 

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی:

  دەوڵەتی مۆدێرن لەسەر بنەمای پەیوەندیی تاك Ùˆ بنەماڵەیی نییە، بەڵكوو پەیمان Ùˆ ڕەزامەندیی كۆمەڵایەتییە. بەگشتی، دەوڵەت بە مەبەستی هەندێك ئەركی تایبەت Ùˆ دیاریكراو دادەنرێ‌ Ùˆ پاساوی خۆی Ù„Û• وەها دامەزراوێك وەدەست دەخا. به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی مەبەست Ù„Û• دامەزراندنی دەوڵەت، پارێزگاریكردنه‌ Ù„Û• مافه‌ سروشتی Ùˆ مەدەنیی تاكەكان، هه‌روه‌ها گەرەنتیكردنی گیان Ùˆ ماڵ Ùˆ ئازادی تاكه‌كانی ئه‌ندام له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت. له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌وه‌ ئامانجی دەوڵەت ده‌بێته‌ بنەمای ڕەوایەتییەكەی. بەپێی تیۆریی پەیمانی كۆمەڵایەتی، یاسا دەرەنجامی ویستی هاووڵاتیانە. Ù„Û• ڕاستیدا ڕەواییی دیموكراتیكە ÙƒÛ• هەڵگری چەمكی پەیمانی كۆمەڵایەتییە Ùˆ یاسا، ویستی گشتیی دەسەڵاتداریەتیی هاووڵاتیانە Ùˆ سیستەم، دەرەنجامی پەیمانی كۆمەڵایەتییە بۆ دابینكردنی ئارامی Ùˆ ئاسایش.

لێره‌دا ناچینه‌ Ù†ÛŽÙˆ پێناسه‌ جۆراوجۆره‌ هزرییه‌كان Ùˆ ڕوانگه‌ فه‌لسه‌فی Ùˆ یاسایییه‌كان بۆ كه‌سایه‌تیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، به‌ڵام به‌گشتی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت دامه‌زراوه‌یه‌ÙƒÛŒ سیاسی- یاسایییه‌ كه‌ باڵاترین هێما Ùˆ نیشان Ùˆ Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندیی هێز Ùˆ سه‌روه‌ریییه‌. هه‌ر وه‌كوو له‌ بیروڕای زانای كۆمه‌ڵناسی ئه‌ڵمانی "ماكس ڤیبه‌ر" ده‌رده‌كه‌وێت كه،‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بریتییه‌ له‌ "كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ مرۆیی، كه‌ هه‌ڵگری قۆرخكردنی به‌كارهێنانی هێزی Ú•Ù‡‌وایه له‌ هه‌رێم Ùˆ خاكێكی دیاریكراودا."‌ به‌Ù… پێیه‌یش ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت هێمای به‌رژه‌وه‌ندیی گشتییه‌ Ùˆ دامه‌زراوه‌یه‌ÙƒÛŒ ئه‌خلاقی، ئایینی Ùˆ ئابووری نییه‌ و، ئه‌ركه‌كانیشی جیاوازن. پاراستن Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی ئاسایش Ùˆ ئارامی، پاراستن Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی مافه‌ سروشتییه‌كان Ùˆ دروستكردنی یه‌كپارچه‌ییی كۆمه‌ڵایه‌تی، له‌ گرنگترین ئه‌ركه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تن.

سه‌رچاوه‌كانی دروستبوون Ùˆ چۆنیه‌تیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیش، جیاوازییان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ جۆره‌كانی  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیدا هه‌یه‌. لێره‌وه،‌ چۆنیه‌تی Ùˆ شێوازی دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، بۆ‌ دوو ڕوانگه‌ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌: 1- ئۆرگانیكی Ùˆ سروشتییه‌ØŒ وه‌Ùƒ Ú†Û†Ù† له‌ بیروڕای ئه‌ره‌‌ستۆ Ùˆ هیگڵدا Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ÛŒ داوه‌ته‌وه‌ 2- دروستكراو Ùˆ ئامرازی Ùˆ گرێبه‌ستییه‌ØŒ هه‌روه‌كوو له‌ بیروبۆچوونی "جۆن Ù„Û†Ùƒ" Ùˆ "تۆماس هۆبز"دا هاتووه،‌ كه‌ ئه‌ركی پاراستن Ùˆ دابینكردنی ئاسایش Ùˆ ئاشتی Ùˆ ئازادییه‌ مه‌ده‌نییه‌كانه‌.

له ‌بنه‌Ú•Ù‡‌تدا ئه‌ركی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ به‌رگری له ‌هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ پاراستنی ئاسایش بووه‌ له‌ ناوخۆ. به‌ڵام مه‌به‌ستی ئێمه‌ "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مۆدێرنه‌"ØŒ چونكه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نوێ، په‌یوه‌ندیی به‌ مۆدێرنیته‌ÛŒ سیاسییه‌وه‌ هه‌یه‌ØŒ نه‌Ùƒ شیوازه‌كانی تری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت كه‌ له‌ مێژوودا هه‌بوو وه‌كوو: ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیوداڵی Ùˆ ئیمپراتۆری Ùˆ...هتد. له ‌بنه‌Ú•Ù‡‌تدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی مۆدێرن بۆ پاراستنی مافی تاكه‌كان (یه‌كسانیی سیاسی) Ùˆ مافه‌ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ تایبه‌ته‌كان هاتووه‌ته‌ ئاراوه‌ Ùˆ به‌Ù… پێیه‌یش، له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ده‌ستووره‌وه‌ كۆنترۆڵ ده‌كرێت. هه‌روه‌ها خاڵێكی گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ "كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ سیاسی"ØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ù¾ÛŽÙƒ دێنێت یاخود بریتییه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، به‌ڵام "كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ده‌Ù†ÛŒ"  له ‌لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ ده‌پارێزرێت.

سیستەمە سیاسییەكان بە درێژاییی مێژوو Ù„Û• سروشتیاندا جیاواز بوون. بە Ù‡Û†ÛŒ پێكهاتەی كۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كه‌لتووریی هەر كۆمەڵگەیەك، شێوازی دەسەڵاتداریەتی Ù„Û• هەر سیستەمێكی سیاسیدا، فۆرمێكی تایبەتی بە سیستەمەكە بەخشیوە. بۆیە بە شێوەیەكی گشتی، دەتوانین سیستەمە سیاسییەكان بەسەر چەند جۆرێكدا دابەش بكەین، ÙƒÛ• بریتین Ù„Û•-

1- سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ù„Û• ڕووی سەرچاوەی دەسەڵاته‌وه،‌ ÙƒÛ• بریتین Ù„Û•:

أ. سیستەمی پاشایەتی.

ب. سیستەمی كۆماری.

2- سیستەمی سیاسی Ù„Û• ڕووی چۆنیەتیی په‌یوه‌ندیی دامه‌زراوه‌كانی ده‌سه‌ڵات Ùˆ بەڕێوەبردنی دەسەڵاته‌وه‌ØŒ كه‌ بریتین Ù„Û•:

أ- سیستەمی پەرلەمانی، وەكوو "بریتانیا".

ب- سیستەمی سەرۆكایەتی، وەكو "ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا".

ج- سیستەمی ئەنجوومەنی، وەكو "سویسرا".

د- سیستەمی تێكەڵاو، وەكو "فەڕەنسا".

  هه‌ر یه‌كه‌ له‌Ùˆ سیسته‌مانه‌یش ده‌توانێت دیموكراتیك یاخود نادیموكراتیك بێت. ئەركی هەر دەسەڵاتێكی سیاسی، ڕێكخستنی كاروبارەكانی ناوەخۆ Ùˆ دەرەوەی دەوڵەتە، ÙƒÛ• بنەمای سەرەكیی دەوڵەتە و، ئەم دەسەڵاتە هەڵدەستێت بە ئەركی یاسادانان Ùˆ جێبەجێكردن Ùˆ دادوەری بۆ بەڕێوەبردنی كارەكان Ùˆ پاراستنی ئاسایش Ùˆ ئارامیی هاووڵاتیان. بۆیە سیستەمی دیموكراسی باشترین سیستەمە ÙƒÛ• تا ئێستا توانیویەتی لەسەر ئاستی ناوەخۆ Ùˆ دەرەوە، بەپێی ئەو ئەرك Ùˆ بەرپرسیارێتییانەی ÙƒÛ• دەسەڵات هەیەتی، بەپێی ئەو بنەمایانەی ÙƒÛ• Ù„Û• تیۆریی گرێبەستی كۆمەڵایەتیدا هاتوون، ئەركەكانی خۆی جێبەجێ‌ بكات.

Ù„Û• سیستەمێكی دیموكراسیدا دەسەڵات ناكەوێتە سەرووی كۆمەڵگا Ùˆ هاووڵاتیانەوە، چونكە Ú¯Ù‡‌ر ده‌سه‌ڵات بخرێته‌ سه‌رووی كۆمه‌ڵگاوه‌ØŒ  Ø¦Ù‡‌مه‌ وا دەكات ÙƒÛ• دەسەڵات ببێتە سەرپەرشتیارێكی دەسەڵاتخواز Ùˆ سەركوتكەر. بەڵام كاتێك Ù„Û• كۆمەڵگایەكدا ÙƒÛ• ئەندامەكانی دەتوانن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ڕێوشوێنە یاسایییەكانەوە بەشداری Ù„Û• بڕیاردانی ژیانی سیاسی بكەن، لێرەدا دەوڵەت دەبێتە ئامرازێكی پەیوەندی Ùˆ هەروەها ئامرازێك بۆ بەدیهێنان Ùˆ پاراستنی بەرژەوەندی Ùˆ ئامانجە هاوبەشەكان. بەم مانایە ÙƒÛ• Ù„Û• سیستەمێكی دیموكراسیدا، ئەوە حكوومه‌ت نییە ÙƒÛ• دەستنیشانی ئەركی هاووڵاتیان دەكات بەڵكوو ئەوە هاووڵاتیانن ÙƒÛ• دەستنیشانی ئەركی حكوومه‌ت دەكەن.

  ئەركی سەرەكیی سیستەمی سیاسیی دەوڵەت، دابینكردنی ئاسوودەیییە بۆ كەمكردنەوەی هەژاری Ùˆ نایەكسانیی كۆمەڵایەتی و، هەروەها دابینكردنی ئاسایشی كۆمەڵایەتی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دروستكردنی تۆڕێكی كارامەی دڵنیایی Ùˆ تەندرووستی، Ù„Û• هەموو بوارەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی Ùˆ دابەشكردنی سامان بە شێوازێكی دادپەروەرانە، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سیستەمێكی خزمەتگوزاریی گشتییه‌وه‌. ئەمه‌یش دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی ÙƒÛ• سیستەم Ù„Û• ئاستێكی باشدا ئەركەكانی خۆی جێبەجێ‌ بكات. بەڵام Ù„Û• ئەگەری لاوازیی دەوڵەت Ùˆ جێبه‌جێنه‌كردنی ئەم ئەركانە، ئەوا سیستەم ڕەوایەتیی خۆی لەدەست دەدات. بە شێوەیەكی گشتی، ئەركەكانی دەوڵەت بریتین Ù„Û• سێ‌ ئەركی سەرەكی:

  1. پێویستە دەوڵەت لەسەر ئاستی ناوخۆ، Ù‡Û•ÙˆÚµ بدات ئاسایشی ناوخۆ Ù„Û• چوارچێوەی دامەزراوە یاسایییه‌كاندا بە میكانیزمی ئاشتیانە بپارێزێت، چونكە دەوڵەت بەرپرسیارە Ù„Û• ڕێكخستن Ùˆ یەكگرتووییی ناوخۆیی. ئەم یەكگرتوویییه‌یش ئاشتی Ùˆ سەقامگیریی كۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی Ùˆ ئاسایشیی Ù„ÛŽ دەكەوێتەوە.
  2. پێویستە دەوڵەت ڕێز Ù„Û•Ùˆ گرێبەستە كۆمەڵایەتییە بگرێت ÙƒÛ• Ù„Û• نێوان خۆی Ùˆ هاووڵاتیاندا هەیە Ùˆ Ù„Û• دەستووردا Ú•Û•Ù†Ú¯ÛŒ داوەتەوە، چونكە بەپێی گرێبەستەكە، دەوڵەت بریتییە Ù„Û• ویستی هاووڵاتیان. بۆیە لادان Ù„Û• پرەنسیپ یان بنەماكانی گرێبەستەكە، لادانە Ù„Û• بنەما Ùˆ پرەنسیپەكانی مافی مرۆڤ Ùˆ دادپەروەری و، هەروەها لادانە Ù„Û• ئەركەكانی دەوڵەت. 
  3. لەسەر ئاستی دەرەوە، پێویستە دەوڵەت، Ù„Û• ڕێگای میكانیزم Ùˆ دامەزراوە تایبەته‌كانه‌وه‌ØŒ خۆی Ù„Û• Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسییەكانی دەرەكی بپارێزێت Ùˆ بەرژەوەندییە نەتەوەیییەكان دەستەبەر بكات. ئەگەر دەسەڵاتێك لەسەر ئاستی ناوخۆ پاڵپشتیی هەبێت، واتا ڕەوایەتیی هەبێت، ئەوا دەتوانێت Ù„Û• ئاستی دەرەكیش بەرژەوەندییەكانی دەوڵەت باشتر بپارێزێت، یان دەستەبەریان بكات.

 

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون