PÊNÛS
 
ڕۆژنامه‌وانیی ئاشتی چییه‌؟ 
     2017-07-06
جیك لینچ

ڕۆژنامه‌وانیی ئاشتی چییه‌ØŸ

جیك لینچ و دیتریش فیشێر

وه‌رگێڕانی له‌ فارسییه‌وه‌: ته‌حسین ته‌ها

ئایا ڕۆژنامه‌وانی ده‌توانێ له‌ هه‌ناوی هه‌واڵی په‌یوه‌ندیدار به‌ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ كوشتنه‌وه‌ØŒ جیهانی ئێمه‌ هه‌نگاوێك له‌ ئاشتی نزیكتر بخاته‌وه‌ØŸ ئایا له‌ ته‌Ùƒ لاپه‌Ú•Ù‡‌ Ù¾Ú• لایه‌نگره‌كانی كایه‌ÛŒ ته‌ندروستی له‌ ڕۆژنامه‌كاندا، پێویستیمان به‌ لاپه‌Ú•Ù‡‌ÛŒ تایبه‌ت به‌ ئاشتی نییه‌ØŸ دوو یاداشتی خواره‌وه‌ØŒ وه‌ڵامگه‌Ù„ÛŽÙƒ بۆ ئه‌Ù… پرسیارانه‌ ده‌خه‌نه‌ ڕوو.

یاداشتی یه‌كه‌Ù…

جیك لینچ

ڕۆژنامه‌وانیی ئاشتی، كاتێ دێته‌ دی كه‌ سه‌رنووسه‌رانی ڕۆژنامه‌كان Ùˆ په‌یامنێران-له‌باره‌ÛŒ ئه‌Ùˆ شته‌ÛŒ كه‌ ڕاپۆرت ده‌كه‌Ù† Ùˆ چۆنێتیی ڕاپۆرته‌كه‌یان- به‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانیان كۆمه‌ÚµÙ‡‌ ده‌رفه‌تێك بۆ گشت كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ بخوڵقێنن، تاكوو كاردانه‌وه‌كانی به‌دوور له‌ توندوتیژی به‌نیسبه‌ت كێشه‌وبه‌ره‌ (شه‌Ú• Ùˆ ناكۆكی)‌ له‌به‌رچاو بگرن Ùˆ به‌ هه‌ندی وه‌ربگرن.

ئه‌Ú¯Ù‡‌ر خوێنه‌ران Ùˆ موخاته‌به‌كان هه‌Ù„ Ùˆ ده‌رفه‌تی له‌Ù… شێوه‌یان ده‌ست بكه‌ÙˆÛŽ كه‌Ú†ÛŒ هێشتایش بڕیار بده‌Ù† كه‌ جه‌Ù†Ú¯ باشتره‌ له‌ ئاشتی، ئیتر ڕۆژنامه‌وانی، تا ئه‌Ùˆ شوێنه‌ÛŒ كه‌ ڕۆژنامه‌وانییه‌ØŒ كارێكی له‌ده‌ست نایه‌. له‌ لای دیكه‌وه‌ØŒ لانی كه‌Ù… به‌Ù… هۆیه‌وه‌ كه‌ زۆربه‌ÛŒ جار كاردانه‌وه ‌توندوتیژئامێزه‌كان به‌ئاسانی ده‌خه‌نه‌ Ù†ÛŽÙˆ هه‌واڵه‌كانه‌وه‌ØŒ ده‌روه‌سته‌یییه‌كیش كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌ڵیدا بگونجێ بوونی نییه‌ØŒ كه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی دادپه‌روه‌رانه‌ÛŒ ئه‌Ù… كاردانه‌وانه‌ گره‌نتی بكات.

بۆچی وایه‌ØŸ ڕاپۆرتكردن به‌ مانای هه‌ڵبژاردنییه‌تی. بانگه‌شه‌ÛŒ ڕۆژنامه‌وانان ئه‌مه‌یه‌ كه‌ "ئێمه‌ ته‌نیا واقعه‌كان ڕاپۆرت ده‌كه‌ین"ØŒ Ù„ÛŽ ئه‌Ù… واقعانه‌ ته‌نیا كۆمه‌ڵێكن له‌ گشت ئه‌Ùˆ واقعانه‌ÛŒ كه‌ له‌ كرده‌وه‌دا هیچ سنوورێكیان نییه‌. ته‌نانه‌ت له‌Ù… سه‌رده‌مه‌ÛŒ زۆری Ùˆ بۆریی میدیای په‌یوه‌ندیی به‌كۆمه‌ڵدا، ئه‌Ùˆ ده‌سته‌یه‌یش، ده‌بێ ئه‌وه‌نده‌ كورت Ùˆ بچووك بكرێته‌وه‌ØŒ تا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌Ø´ÛŒ هه‌واڵه‌كاندا بگونجێ. ڕۆژنامه‌وانان وه‌Ùƒ ئه‌Ùˆ "گۆڵپارێزانه‌"Ù† كه‌ ده‌بێ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ بده‌Ù† هه‌ندێ لایه‌Ù†ÛŒ واقع تێ په‌ڕن، تا ئه‌وان ده‌ركه‌ون، خۆیان نمایش بكه‌Ù† Ùˆ بێنه‌ به‌رچاوی خه‌ÚµÙƒÛŒ و؛ ئه‌وانی تر له‌ تاریكیدا بهێڵنه‌وه‌.

ئه‌مه‌ پڕۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌ڕێكه‌وت نییه‌. ئه‌Ùˆ پارچانه‌ÛŒ كه‌ وه‌لا ده‌نرێن هه‌میشه‌ØŒ یان به‌گشتی، جۆرێكن له‌ قوماشێك، یان Ú†Ù‡‌ند جۆرێكن له‌ قوماشێك. هه‌واڵه‌كان به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی سه‌رچاوه‌ فه‌رمییه‌كانیان Ù¾ÛŽ باشتره‌ له‌ سه‌رچاوه‌یه‌ÙƒÛŒ ناو "جه‌ماوه‌ر" و، ڕووداویان Ù¾ÛŽ باشتره‌ له‌ پرۆسه‌ و، ڕكابه‌رییه‌ÙƒÛŒ دوولایه‌نه بۆ وه‌ده‌ستهێنانی باڵاده‌ستی وه‌كوو سه‌رمه‌شقی سه‌ره‌كیی كێشه‌وبه‌ره‌‌ØŒ زیاتر په‌سه‌ند ده‌كه‌Ù†.

كاتێ كه‌ ڕۆژنامه‌وانی وه‌كوو كاڵایه‌ك، به‌ به‌رهه‌مهێنانی فراوان‌ له ‌كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌كاربه‌ره‌كاندا فرۆشرا Ùˆ ڕووبه‌ڕووی ئه‌Ù… گوشاره‌ بووه‌وه‌ كه‌ خۆی وه‌Ùƒ "شتێك بۆ هه‌موو كه‌س" بنوێنێ، واته‌ شتێك كه‌ بتوانرێ پێشكه‌Ø´ به‌ خوێنه‌ران، بیسه‌ران Ùˆ بینه‌رانی چاوه‌ڕوانكراو به‌ هه‌ر ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ سیاسییه‌وه‌ بكرێ، ئه‌Ù… له‌پێشتردانانانه (ئه‌وله‌وییه‌تانه‌)‌ØŒ یان لایه‌نگرییانه (ئاراسته‌وه‌رگرتنانه‌)ØŒ‌ بووه به‌Ø´ÛŽÙƒ له عورفی پیشه‌سازیی ڕۆژنامه‌وانی.

گواستنه‌وه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ فه‌رمییه‌كان – ده‌سته‌یه‌Ùƒ له‌ سه‌رچاوه‌كان كه‌ ڕێبه‌ری سیاسیی وڵاتێك له‌ سه‌ره‌وه‌یدا جێی گرتووه‌- هه‌ر خۆی هه‌ڵبژاردنێك Ùˆ ئه‌وله‌وییه‌تێكه‌ØŒ به‌ڵام پشتی به‌ هۆیه‌Ùƒ به‌ستووه‌. "خه‌تا"ÛŒ ئێمه‌ نییه‌ كه‌ ئه‌Ù… كه‌سه‌ له‌ لووتكه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتدایه‌: ئه‌Ùˆ له‌ لووتكه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاتدا"یه‌" و، ته‌واو. "پێڕستكردن"ØŒ یان خووی باوی ڕۆژنامه‌وانی، به‌ سنوورداركردنی ئاستی مشتومڕه‌كه‌‌ بۆ بیروڕای جیاوازی نێوان حكوومه‌ت Ùˆ به‌رهه‌ڵستكاران (ئۆپۆزیسیۆن)ÛŒ فه‌رمی – "ناته‌باییی ده‌سته‌بژێره‌كان"- ئه‌نجامه‌كه‌ÛŒ هاوشێوه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ كاته‌یه‌ كه‌ هه‌ڵبژاردنه‌كان به‌ واقع پیشان ده‌ده‌ین.

ڕاپۆرتكردنی توندوتیژی به‌بێ به‌ده‌سته‌وه‌دانی پێشینه‌ Ùˆ به‌ستێنه‌كه‌ی، خراپ ناساندنییه‌تی.

 Ø¦Ù‡‌ÛŒ سه‌باره‌ت به‌ ڕووداو Ùˆ پڕۆسه‌ چی؟ ئه‌Ùˆ هه‌واڵانه‌ÛŒ كه‌ باس له‌ ورده‌كاریی مردن Ùˆ وێرانی به‌ Ù‡Û†ÛŒ بۆمبێكه‌وه ده‌كه‌Ù†‌ØŒ جێی Ú†Û†Ù† Ùˆ Ú†Ù„Û†Ù† نییه‌. بێ گومان بۆمب ته‌قیوه‌ته‌وه‌. ژماره‌ÛŒ كوژراو Ùˆ برینداره‌كان، له‌ لایه‌Ù† سه‌رچاوه‌ÛŒ باوه‌ڕپێكراوی وه‌Ùƒ نه‌خۆشخانه‌ Ùˆ پۆلیسه‌وه‌ پشتڕاست Ùˆ دووپات كراونه‌ته‌وه‌. ئه‌Ùˆ شته‌ÛŒ هه‌ر خۆی جێی مشتومڕه‌ØŒ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌باره‌ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ بۆمبچێنه‌ران بۆچی ده‌ستیان بۆ كارێكی وا بردووه‌ØŒ Ú† پڕۆسه‌یه‌Ùƒ له‌ كاروباره‌كان ئه‌وانیان بۆ ئه‌Ù… كاره‌ ڕاكێشاوه‌ØŒ Ú† ناعه‌دا‌ÚµÙ‡‌تییه‌كیان ده‌رهه‌Ù‚ كراوه‌ Ùˆ Ú† پاڵنه‌رێكیان هه‌بووه‌.

هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به‌ دوالیزمی ڕكابه‌رییه‌كه‌ØŒ كاتێ من په‌یامنێری بی بی سی بووم، هه‌موومان ده‌مانزانی كه‌ كاری سه‌ركه‌وتووانه‌ Ù¾ÛŽÚ•Ù‡‌ÙˆÛŒ ئه‌Ù… ڕێسا Ùˆ میتۆده‌یه‌: "له‌ لایه‌Ùƒ...له‌ لای تره‌وه‌...دواجار، ته‌نیا كات ده‌ری ده‌خات". "هاوسه‌نگیڕاگرتن" Ùˆ "گوێگرتن له‌ هه‌ر دوو لا" شێوازێكی دروستی كاركردنه‌ كه‌ له‌ گله‌یی Ùˆ گازنده‌ له‌ "تا‌كلایه‌نه‌بینین"ØŒ یان هه‌بوونی مه‌یل بۆ لایه‌Ùƒ ده‌مانپارێزێ.

ڕۆژنامه‌وانیی جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ دژه‌Ú˜Ù‡‌هره‌كه‌ÛŒ

كه‌واته‌ØŒ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌هێز هه‌Ù† كه‌ بۆچی ئه‌مانه‌ قه‌ÙˆÚµ Ùˆ قه‌راری زاڵن به‌سه‌ر ڕۆژنامه‌وانییه‌وه‌ØŒ به‌ڵام به‌گشتی مانایان ئه‌وه‌ ده‌بێت كه‌ چوارچێوه‌ÛŒ باسوخواسه‌‌ گشتییه‌كانی ڕۆژنامه‌وانی له‌باره‌ÛŒ پرسه‌ مشتومڕئامێزه‌كانه‌وه‌ØŒ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی ڕوویان له‌ كاردانه‌وه‌ توندوتیژئامێزه‌كانن. جا بۆیه‌ "ڕۆژنامه‌وانیی جه‌Ù†Ú¯" ناوێكی شایسته‌یه‌ بۆ ئه‌Ùˆ.

بۆچی وایه‌ØŸ با یه‌كه‌مین دوالیزمی ڕكابه‌رییه‌كه‌ له‌به‌رچاو بگرین. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر كێشه‌وبه‌ره‌‌ وه‌Ùƒ پێشبڕكێی "په‌تڕاكێشان" له‌ نێوان دوو ڕكابه‌ر دابنێین، له‌Ùˆ حاڵه‌ته‌دا هه‌ر جۆره‌ گۆڕانێك له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانیاندا-هه‌ر جووڵه‌یه‌Ùƒ- ته‌نیا له‌ درێژیی تاكه‌ هێڵێكدا جێ ده‌گرێ. به‌Ù… پێیه‌ Ú•ÛŽÙƒ وه‌Ùƒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ پێشبڕكێیه‌ÙƒÛŒ په‌تڕاكیشاندا كاتێ لایه‌Ùƒ مه‌ترێك به‌ده‌ست ده‌Ù‡ÛŽÙ†ÛŽØŒ لایه‌كه‌ÛŒ تر مه‌ترێك له‌ده‌ست ده‌دات، هه‌ر جۆره‌ فراوانكردنێكی نوێ له‌ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی ئه‌Ùˆ كێشه‌وبه‌ره‌یه‌‌‌ÛŒ كه‌ به‌Ù… شێوه‌یه‌ Ù„ÛŽÙƒ ده‌درێته‌وه‌ØŒ بێ دواكه‌وتن، ده‌بێ له‌ قاڵبی "ئاڵووێر Ùˆ دابه‌شكردن"ێكدا له‌ ته‌رازوو بدرێ. هه‌ر شتێ كه‌ به‌ڕوون Ùˆ ئاشكرایی "بردن" نه‌بێ‌ØŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ù… مه‌ترسییه‌دا به‌ره‌وڕوویه‌ كه‌ وه‌Ùƒ "دۆڕان" ڕاپۆرت بكرێت. به‌Ù… شێوه‌یه‌ پاڵنه‌رێكی گونجاو دروست ده‌بێت كه‌ هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كان بۆ بردنه‌وه‌ زیاتر بن، یان توندتر ببن. خه‌ڵكی، كاتێ كه‌ Ù¾ÛŽ ده‌نێنه‌ Ù†ÛŽÙˆ بازاڕێكه‌وه‌ كه‌ میدیاكان Ú¯Ù‡‌رمیان كردووه‌ØŒ له‌ كێشه‌وبه‌ره‌یه‌كدا تێوه‌ ده‌Ú¯Ù„ÛŽÙ† كه‌ تێیدا  "به‌توندوتیژی خۆیان هه‌ڵده‌كێشن Ùˆ ده‌ترسێنن" و، به‌زۆری "كرده‌ÛŒ توند" ده‌نوێنن.

ئه‌Ú¯Ù‡‌ر كرده‌وه‌ÛŒ توندوتیژانه‌ÛŒ سیاسی له‌ به‌ستێن Ùˆ پێشینه‌كه‌ÛŒ جیا بكه‌ینه‌وه‌ØŒ له‌Ù… حاڵه‌ته‌دا ته‌نیا توندوتیژیی زیاتر، وه‌Ùƒ كاردانه‌وه‌ÛŒ مومكین به‌جێ ده‌هێڵین. Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ بۆچی هه‌واڵه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ ده‌ستپێشخه‌ری بۆ ئاشتی ئه‌وه‌نده‌ كه‌من، ئه‌مه‌یه‌: ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هۆكاره‌ ژێرخانییه‌كان شیاوی بینین نه‌بن، شتێكیش بۆ "چاره‌سه‌ركردن" له‌ ئارادا نییه‌. ته‌نیا له‌Ù… فۆرمه‌ÛŒ ڕاپۆرتكردندایه‌ كه‌ مانادار Ùˆ مه‌عقووڵ ده‌بێت كه‌ØŒ بۆ نموونه‌ØŒ "تیرۆریزم" به‌ شتێك دابنێین كه هه‌ڵگیرساندنی ‌ "جه‌Ù†Ú¯" له‌به‌ر ئه‌و، مومكین یان مه‌عقووڵه‌.

ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بۆ به‌رهه‌ڤكردنی ڕاپۆرتێك ده‌رباره‌ÛŒ هۆكاره‌ ژێرخانییه‌كان، یان ده‌ستپێشخه‌ربوونی كه‌سانێك بۆ ئاشتی، چاوه‌Ú•ÛŽ بكه‌Ù† تاكوو سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان له‌ كاتی گونجاودا قسه‌ÛŒ له‌سه‌ر بكه‌Ù† یان بێنه‌ ناوییه‌وه‌ØŒ ده‌رفه‌ته‌كه‌تان له‌ده‌ست داوه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ ماوه‌یه‌ÙƒÛŒ زۆریش چاوه‌Ú•ÛŽ بكه‌Ù†. تامه‌زرۆیی له‌ پێناو ئاشتیدا، تا ڕادده‌یه‌Ùƒ هه‌میشه‌ له‌ چین Ùˆ توێژه‌كانی خوارتری كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌وه‌ ده‌ست Ù¾ÛŽ ده‌كرێ. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یش، كارتێك‌ به‌ده‌ست حكوومه‌ته‌كانه‌وه‌ كه‌ كه‌سی تر نییه‌تی و، ئه‌ویش به‌كارهێنانی "شه‌رعی"ÛŒ هێزی سه‌ربازییه‌. به‌Ù¾ÛŽÛŒ هه‌موو ئه‌Ù… هۆیانه‌ØŒ ئه‌وله‌وییه‌تی سه‌رچاوه‌ فه‌رمییه‌كان و، هه‌روه‌ها ئاراسته‌وه‌رگرتن له‌ ئاست‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ هه‌میشه‌یییه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان له‌ زۆربه‌ÛŒ میدیاكانی په‌یوه‌ندیی به‌كۆمه‌ڵدا، Ú†Ù‡‌واشه‌كردنی وێنه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ كێشه‌وبه‌ره‌كان له‌ قازانجی قبووڵكردنی ئاشكرای به‌رگریكردن له‌ توندوتیژیدا، ده‌كاته‌ شتێكی ناچاری.

ڕاپۆرتكردن به‌ مانای هه‌ڵبژاردنه‌.

به‌Ù… پێیه‌ØŒ ڕۆژنامه‌وانیی ئاشتی، وه‌كوو ستراتیژییه‌ÙƒÛŒ چاره‌سه‌ری Ùˆ هه‌وڵێكه‌ بۆ كامڵكردنی په‌یماننامه‌كان Ùˆ ڕێككه‌وتننامه‌ هه‌واڵییه‌كان بۆ پێدانی ده‌رفه‌تێك به‌ ئاشتی.

ڕۆژنامه‌وانیی ئاشتی:

  • پێشینه‌ Ùˆ به‌ستێنه‌كانی شكڵگرتنی كێشه‌وبه‌ره‌ تاووتوێ ده‌كات، Ù‡Û† Ùˆ هه‌ڵبژاردنگه‌Ù„ÛŽÙƒ له‌ هه‌ر ڕوویه‌كه‌وه‌ (Ùˆ نه‌Ùƒ ته‌نیا له‌ دوو ڕووه‌وه‌) ده‌ناسێنێ؛
  • بوار ده‌داته‌ هه‌موو حزبه‌ ڕكابه‌ره‌كان، له‌ هه‌ر ئاستێكدابن، ڕوانگه‌كانی خۆیان بخه‌نه‌ ڕوو؛
  • بیروڕا Ùˆ بیرۆكه‌ÛŒ داهێنه‌رانه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی ناكۆكی، په‌ره‌پێدان، نێوبژیوانیی ئاشتی Ùˆ پاسه‌وانیكردن له‌ ئاشتی پێشكه‌Ø´ ده‌كات؛
  • درۆكان، هه‌ÙˆÚµÙ‡‌ شاراوه‌كان Ùˆ خه‌تاباران له‌ هه‌ر لایه‌Ùƒ ده‌خاته‌ Ù¾ÛŽØ´ چاوی خه‌ÚµÙƒÛŒ و، ئه‌Ùˆ سنووربه‌زاندنانه‌ÛŒ كه‌ خه‌ÚµÙƒÛŒ هه‌ر حزبێك تووشی بووینه‌ Ùˆ ئه‌Ùˆ Ú•Ù‡‌نج Ùˆ ئازاره‌ÛŒ كه‌ به‌سه‌ریان هاتووه‌ ئاشكرا ده‌كات؛
  • بایه‌Ø® به‌ گێڕانه‌وه‌كانی ئاشتی Ùˆ گۆڕانكارییه‌كانی دوای جه‌Ù†Ú¯ ده‌دات.

واقع و وێناكردن

ڕۆژنامه‌وانیی ئاشتی، زیاتر واقعگه‌رایه‌ØŒ به‌ مانای ئه‌مه‌كداری بۆ ئه‌Ùˆ واقعه‌ÛŒ كه‌ ئێستا بوونی هه‌یه‌ØŒ جیا له‌ ناسین، یان وێنای ئێمه‌ بۆ ئه‌Ùˆ. ڕاپۆرتكردنی توندوتیژی به‌بێ به‌ده‌سته‌وه‌دانی پێشینه‌ Ùˆ به‌ستێنه‌كه‌ی، خراپ ناساندنییه‌تی، چونكه‌ هه‌ر كێشه‌وبه‌ره‌یه‌Ùƒ له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا په‌یوه‌ندیی ئه‌Ùˆ حزبانه‌یه‌ كه‌ ئامانجه‌ ناته‌با‌كان دیاری ده‌كه‌Ù† Ùˆ به‌دوایاندا ده‌Ú†Ù†. كه‌مته‌رخه‌Ù…ÛŒ له‌ ئه‌نجامدانی هه‌ر جۆره‌ باس Ùˆ گفتوگۆیه‌Ùƒ له‌باره‌یانه‌وه‌ØŒ جۆرێكه‌ له‌Ú†Ù‡‌واشه‌كاری.

له‌ هه‌مان كاتدا ڕۆژنامه‌وانیی ئاشتی، دووپاتی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هیچ تاكه‌ گێڕانه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ ڕاست‌ له‌Ù… واقعه‌ له‌ ئارادا نییه‌ كه‌ هه‌مووان له‌سه‌ری بگه‌نه‌ ڕێككه‌وتن. ئێمه‌ دونیای خۆمان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ùˆ په‌یام Ùˆ وێنانه‌ÛŒ كه‌ وه‌ریان ده‌گرین –له‌وانه‌ په‌یامه‌كان Ùˆ وێنه‌ بڵاوكراوه‌كانی Ù†ÛŽÙˆ هه‌واڵه‌كان- ده‌ناسین و،  له‌Ùˆ كۆده‌ Ú•Ù‡‌مزبۆدانراوانه‌دا دایان ده‌نێین كه‌ به‌ درێژاییی ژیانمان فراوانمان كردوون Ùˆ له‌ مێشكی خۆماندا هه‌ڵیان ده‌گرین. "واتا" ته‌نیا له‌ ساتی به‌رهه‌مهێنان، یان كۆدشكاندندا دروست نابێت؛ كرداری نیشاندانه‌وه‌ تا كاتێ كه‌ وه‌رنه‌گیراوه‌ یان كۆدی نه‌كراوه‌ته‌وه‌ØŒ كامڵ نابێت.

كۆدشكێنی، كارێكه‌ كه‌ ئێمه‌ زۆربه‌ÛŒ جار ئۆتۆماتیكی ئه‌نجامی ده‌ده‌ین، چونكه‌ زۆربه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ شته‌ÛŒ كه‌ ده‌یخوێنینه‌وه‌ØŒ ده‌یبیستین Ùˆ ده‌یبینین، بۆ ئێمه‌ ناسراوه‌‌. ئه‌مه‌ هه‌مان ئه‌Ùˆ شته‌یه‌ كه‌ پڕۆپاگه‌نده‌ پشتی Ù¾ÛŽ ده‌به‌ستێ –سه‌ددام حوسێن به‌ "پیاوێكی شه‌Ú•Ù‡‌نگێز" جێگیر ده‌كات، یان "Ú†Ù‡‌كه‌ كۆكوژه‌كان" به‌ "هه‌Ú•Ù‡‌شه‌" له‌ قه‌ÚµÙ‡‌Ù… ده‌دات و، جاڕنامه‌یه‌Ùƒ دروست ده‌كات كه‌ گشت واقع، واقعه‌كانی پێشوو Ùˆ پاشتر هه‌ردووكیان، به‌نێویدا تێ ده‌په‌ڕێت تا بێته‌ Ù¾ÛŽØ´ چاو.

ڕۆژنامه‌وانی، زۆربه‌ÛŒ جار پاروویه‌ÙƒÛŒ ئاسانه‌ بۆ ئه‌Ù… جۆره‌ كارانه‌‌ØŒ چونكه‌ به‌Ùˆ هۆیانه‌ÛŒ له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌یان بۆ كرا، به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی وامان Ù„ÛŽ ناكات بیر له‌Ùˆ هه‌ڵبژاردن (Ùˆ ئه‌Ùˆ نوكته‌فڕێدانانه‌ÛŒ‌) كه‌ ده‌یكات، بكه‌ینه‌وه‌. بێژه‌ری هه‌واڵی به‌ناوبانگی ئه‌مریكی، ڤالتێر كرانكایت به‌رنامه‌ÛŒ هه‌واڵه‌كانی شه‌وانه‌ÛŒ سی بی ئێس، هه‌موو شه‌ÙˆÛŽ به‌Ù… قسه‌یه‌ كۆتایی Ù¾ÛŽ دێنێ: "ئاوایه‌ نه‌ریتی دونیا." ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بكرابایه‌ له‌Ù… باره‌وه‌ قسه‌ بكه‌ین كه‌ "نه‌ریتی دونیا" كه‌ÛŒ Ùˆ Ú†Û†Ù† وای Ù„ÛŽ هاتووه‌ØŒ ده‌بووه‌ باسێكی سه‌رنجڕاكێش، به‌ڵام مخابن به‌رنامه‌ÛŒ هه‌واڵ Ú¯ÙˆÛŽÛŒ له‌مه‌ نییه‌.

خوێندكارانی زانستی په‌یوه‌ندییه‌كان دواتر ده‌زانن كه‌ ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌ند په‌ره‌گرافه‌ÛŒ دوایی، پوخته‌ÛŒ تیۆریی وه‌رگرتن (موخاته‌ب)Ù‡‌. من له‌ نووسینی ئه‌Ù… پێشه‌كییه‌دا خۆم ڕاگرت Ùˆ نه‌چوومه‌وه‌ سه‌ر سه‌رچاوه‌ زانكۆیییه‌كان، چونكه‌ هه‌Ù‚ لای جه‌ماوه‌ره‌‌ØŒ كڵێشه‌كان ڕاستن، پسپۆڕانی میدیاكانی په‌یوه‌ندییه‌ به‌كۆمه‌ÚµÙ‡‌كان به‌زۆری جلوبه‌رگی تاریك ده‌پۆشن Ùˆ له‌ ژێست Ùˆ پۆزلێداندان (كه‌ نامانه‌ÙˆÛŽ له‌Ù… ڕووه‌وه‌ بیانوویان Ù¾ÛŽ بگرین) Ùˆ له‌ كه‌لله‌ÛŒ به‌یانییه‌وه‌ سه‌رقاڵی ده‌ركردنی Ú•Ù‡‌Ú¯ÛŒ وشه‌كانن Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ  ده‌ست له‌ سه‌ر Ùˆ بنی وشه‌كان وه‌رده‌ده‌Ù† (كه‌ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌‌ ئه‌مه‌یان كارمان Ù¾ÛŽ بێ). به‌ هه‌ر حاڵ، جێی خۆیه‌تی لێره‌دا گوڵبژێرێكی به‌ناوبانگ له‌ توێژه‌ری زیره‌Ùƒ Ùˆ داهێنه‌ر، Ú¯ÛŽÛŒ تاكمه‌ن، بگوازینه‌وه‌: "قبووڵكردنی قه‌ÙˆÚµ Ùˆ قه‌رار Ùˆ ڕێككه‌وتنی وێناكراو (تصوری) به‌ناوی شتێكی واقعی، وا ده‌كات به‌نیسبه‌ت ده‌ستێوه‌ردانییه‌وه، واقع‌ زیانی Ù¾ÛŽ بگات."

كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ "ڕۆژنامه‌وانانی ئاشتی" نه‌Ùƒ به‌س له‌باره‌ÛŒ جه‌نگ، به‌ڵكوو هه‌روه‌ها له‌باره‌ÛŒ هۆكاره‌كانی‌ØŒ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌لێگرتنی و، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌كانی Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ ئاشتییه‌وه‌ بنووسن.

به‌Ù… پێیه‌ بێ، ڕۆژنامه‌وانیی ئاشتی، پشتیوانی هه‌قیقه‌ته‌ØŒ وه‌Ùƒ Ú†Û†Ù† هه‌ر ڕۆژنامه‌وانییه‌Ùƒ پێویسته‌ وا بێت. بێ گومان په‌یامنێران، ده‌بێ ئه‌Ùˆ ڕاستییانه‌ÛŒ كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌لیاندا ڕووبه‌ڕوو ده‌بنه‌وه‌ تا ئه‌Ùˆ شوێنه‌ÛŒ كه‌ له‌ده‌ستیان دێ ڕاستگۆیانه‌ ڕاپۆرت بكه‌Ù† (بگوازنه‌وه‌)Ø› باشه‌ به‌س بپرسن كه‌ ئه‌وان Ú†Û†Ù† ئه‌Ù… واقعانه‌یان بینیوه‌ و، ئه‌Ù… واقعانه‌ Ú†Û†Ù† Ú¯Ù‡‌یشتۆته‌ ده‌ستیان. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هه‌میشه‌ هه‌ر ئه‌Ù… واقعانه‌ØŒ یان واقعگه‌Ù„ÛŽÙƒÛŒ له‌Ù… Ú†Ù‡‌شنه‌ن، سیاسه‌تێك (شێوازێك) بۆ به‌دواداچوونی به‌سه‌رهاته‌ گرنگه‌كان و، پارچه‌Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÙƒÛŒ گرنگ له‌ به‌سه‌رهاته‌كان بگرنه‌ به‌ر، كه‌ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ له‌ده‌ست به‌رنامه‌ÛŒ هه‌واڵه‌كان ده‌رده‌Ú†ÛŽ و، بیر له‌Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یانه‌ بكه‌نه‌وه‌ كه‌ ئه‌وان بگه‌ڕێننه‌وه‌ شوێنی خۆیان تاكوو ماناكه‌ كامڵ بكه‌Ù†. هه‌وڵیش بده‌Ù† Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ بده‌Ù† كه‌ ئه‌وانه‌ÛŒ دیكه‌یشمان له‌Ù… پڕۆسه‌یه‌دا پشكمان به‌ركه‌ÙˆÛŽ. ڕۆژنامه‌وانیی ئاشتی، ئه‌Ùˆ ڕۆژنامه‌وانییه‌یه‌ كه‌ Ù¾Ú•Ù‡‌ له‌Ùˆ سه‌ره‌داو Ùˆ ئاماژانه‌ÛŒ كه‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئێمه‌ ده‌ره‌قه‌تی ئه‌Ùˆ شته‌ÛŒ كه‌ ده‌یخوێنینه‌وه‌ بێین Ùˆ به‌ ئامرازه‌كانی ئه‌Ù… كاره‌ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌Ùƒ ببین، گرێی مانا تێكچڕژاوانه‌كان بكه‌ینه‌وه‌ Ùˆ چاو به‌Ùˆ پرۆپاگه‌نده‌ Ùˆ وێناكردنه‌ ده‌ره‌كییانه‌ÛŒ كه‌ به‌دوای ئامانجه‌كانیاندا ده‌چن، بخشێنینه‌وه‌.

ئایا ڕۆژنامه‌وانان به‌ڕاستی ده‌توانن كارێكی وا بكه‌Ù† و، ئایا ئه‌Ù… كاره‌ ده‌كه‌ن؟ به‌Ù… دوایییه‌ توێژه‌ران ده‌ستیان كردووه‌ به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی گشت ئه‌Ùˆ ڕۆژنامه‌وانییه‌ÛŒ له‌ ئارادایه‌. پێده‌Ú†ÛŽ هیچ كام له‌ ڕاپۆرته‌كان ئه‌Ùˆ پێنج تایبه‌تمه‌ندییه‌ÛŒ له‌ سه‌ره‌وه‌ باس كران له‌ خۆیان نیشان نا‌ده‌ن، كه‌Ú†ÛŒ له‌ كاتێكدا كه‌ خۆیان له‌ هه‌ر جۆره‌ زمانێك كه‌ له‌وانی تر ئه‌هریمه‌Ù† دروست بكات، تۆمه‌ت له‌ كه‌سێك بدات Ùˆ كاری له‌Ù… جۆره‌ØŒ ده‌بوێرن. Ù„ÛŽ جیاوازییه‌كان بوونیان هه‌یه‌ و، ئه‌وان خراونه‌ته‌ ژێر نرخاندن Ùˆ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌وه‌. ڕاپۆرتكردن له‌ فیلیپین، به‌تایبه‌ت له‌ ڕۆژنامه‌ گرنگه‌كانی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ØŒ فیلیپین ده‌یلی ئینكوایرێر (Philippine Daily Inquirer)ØŒ له‌Ù… ڕووه‌ سه‌رنجڕاكێشه‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ كاریگه‌ر له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌دا وه‌ستاوه‌ته‌وه‌ كه‌ تێ ده‌كۆشێ ئایدیۆلۆژیی "جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژ به‌ تیرۆریزم" له‌ ده‌ره‌وه‌ هاورده‌ بكات Ùˆ ده‌رهه‌Ù‚ به‌ سه‌رهه‌ڵدانێكی ناوخۆیی كه‌ درێژه‌ÛŒ كێشاوه،‌ به‌كاری بهێنێت. ئه‌Ùˆ ڕۆژنامه‌یه‌ÛŒ كه‌ من به‌گشتی كارم بۆیان ده‌كرد، ئیندیپێندێنت (Independent)ÛŒ له‌نده‌ن، قه‌باره‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رچاو له‌ بابه‌ته‌كانی، ده‌چێته‌ خانه‌ÛŒ ڕۆژنامه‌وانیی ئاشتییه‌وه‌.

بێ گومان ئێستاكه‌ ژماره‌ÛŒ میدیا سه‌ربه‌خۆكان له‌چاو جاران زیاد بووه‌Ø› ئه‌Ùˆ میدیایانه‌ÛŒ كه‌ له‌ ئه‌نته‌رنێت Ùˆ له‌سه‌ر بنه‌مای نه‌ریتی دێرینی ڕۆژنامه‌كان Ùˆ وێستگه‌ ڕادیۆیییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ سه‌ربه‌خۆكان شێوه‌یان گرتووه‌.

 

یاداشتی دووه‌Ù…

دیتریش فیشێر

زۆربه‌ÛŒ جاران داوا له‌ جۆن گالتۆنگ ده‌كرێ تا ڕۆژنامه‌وانیی ئاشتی پێناسه‌ بكات. ئه‌Ùˆ ده‌ÚµÛŽ كه‌ ئه‌وه‌ØŒ به‌كورتترین شێوه‌ÛŒ مومكین، بریتییه‌ له‌ خسته‌ڕووی ئه‌Ù… دوو پرسیاره‌ (جگه‌ له‌ پرسیاره‌ باوه‌كانی وه‌كوو ئه‌مه‌ÛŒ كه‌ Ú†Ù‡‌ند بۆمب هاوێژران، Ú†Ù‡‌ند باڵه‌خانه‌ وێران بوون، ÙƒÛŽ سه‌ر ده‌كه‌ÙˆÛŽ Ùˆ پرسیاری له‌Ù… جۆره‌):

" شه‌Ú•Ù‡‌كه‌ له‌سه‌ر چییه‌ و، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌كان، ده‌كرێ كامانه‌ بن؟"

ئه‌Ú¯Ù‡‌ر پرسیاریان له‌ "جۆرج ده‌بلیۆ بۆش" كردبا كه‌ "جه‌Ù†Ú¯ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ عێراق له‌سه‌ر چییه‌ØŸ"ØŒ له‌وانه‌ بوو بڵێ: "ئه‌Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ له‌ نێوان خێر Ùˆ شه‌Ú• (خراپه‌)دایه‌". "ئایا حه‌ز ده‌كه‌Ù† زیاتر ڕوونی بكه‌نه‌وه‌ØŸ" "نه‌خێر". Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌ چییه‌ØŸ "ته‌فروتووناكردنی شه‌Ú• (خراپه‌)!" "ئایا حه‌ز ده‌كه‌Ù† زیاتر ڕوونی بكه‌نه‌وه؟" "نه‌خێر". ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌مه‌یان، بیست جار Ù„ÛŽ پرسیبا و، هه‌ر جاره‌Ùˆ گوته‌كه‌ÛŒ ئه‌ویان گوازرابایه‌وه‌ØŒ ئیتر نه‌یده‌وتوانی "له‌ مه‌نجه‌Úµ بگه‌ڕێته‌وه"‌.‌ ده‌بووایه‌ حیسابێكی زیاتریان بۆ بۆش كردبایه Ùˆ زیاتر پرسیاریان Ù„ÛŽ بكردایه‌.

له‌ سه‌ده‌ÛŒ هه‌ژده‌یه‌Ù…ØŒ ئێمه‌ "ڕۆژنامه‌وانانی نه‌خۆشی"مان هه‌بوو كه‌ به‌ ورده‌كارییه‌وه‌ چۆنێتیی بڵاوبوونه‌وه‌ÛŒ نه‌خۆشییه‌ درمه‌كان Ùˆ خه‌ساره‌كانییان ڕاپۆرت ده‌كرد، به‌ڵام له‌باره‌ÛŒ چاره‌سه‌ركردنه‌كانه‌وه‌ شتێكی ئه‌وتۆیان نه‌ده‌زانی Ùˆ كه‌متر له‌Ù… بواره‌دا ڕاپۆرتیان ده‌كرد. ‌ئێمه‌ ئه‌مڕۆكه‌ "ڕۆژنامه‌وانانی ته‌ندروستی"مان هه‌یه‌ كه‌ سه‌باره‌ت به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ نوێیه‌كان له‌باره‌ÛŒ چاره‌سه‌ری نه‌خۆشییه‌كان و، ستایله‌كانی ژیانی ساخله‌Ù… Ùˆ ته‌ندروست بابه‌ت ده‌نووسن كه‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌ نه‌خۆشی ده‌گرێت.

كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ "ڕۆژنامه‌وانانی ئاشتی" نه‌Ùƒ به‌س له‌باره‌ÛŒ جه‌نگ، به‌ڵكوو له‌باره‌ÛŒ هۆیه‌كانی، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌لێگرتنی و، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌كانی Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ ئاشتییه‌وه‌ بنووسن. پێویست ناكات خۆیان Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŽÙƒ بۆ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان دابهێنن- هه‌روه‌Ùƒ Ú†Û†Ù† ڕۆژنامه‌وانانی ته‌ندروستی Ùˆ ساخله‌می، پێویست نییه‌ خۆیان چاره‌سه‌ر (یان داوده‌رمان) بۆ نه‌خۆشییه‌كان دابهێنن- به‌ڵكوو بۆ ئه‌مانه، پرس به‌ پسپۆڕان ده‌كه‌Ù†.

به‌Ù… شێوه‌یه‌ØŒ ڕۆژنامه‌وانانی ئاشتی ده‌توانن له‌باره‌ÛŒ بیرۆكه‌كانیان بۆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ توندوتیژئامێز، یان كۆتاییپێهێنانی، له‌ ڕێكخراوه‌ جیاجیاكان Ùˆ نێوبژیوانانی ئاشتی بپرسن Ùˆ ڕاپۆرت بده‌Ù† (بگوازنه‌وه‌). لاپه‌Ú•Ù‡‌كانی تایبه‌ت به‌ ته‌ندروستی Ùˆ ساخله‌Ù…ÛŒ له‌ ڕۆژنامه‌كاندا زۆر لایه‌نگریان هه‌یه‌ و، ده‌توانین پێشبینی بكه‌ین كه‌ هه‌ر ئه‌Ù… دۆخه‌ بۆ ڕاپۆرتكردن Ùˆ په‌یامنێری له‌باره‌ÛŒ پێشنیاره‌كانی ئاشتی بێته‌ Ù¾ÛŽØ´ØŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ù… لاپه‌ڕانه‌ به‌رهه‌Ú¤ بكرێن. مرۆڤه‌كان تینووی ئاشتین. داواكاریی ئێمه‌ ته‌نیا ئه‌مه‌یه‌: "لاپه‌Ú•Ù‡‌یه‌Ùƒ بۆ ئاشتی ته‌رخان بكه‌Ù†."

سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌:

Jake Lynch and Dietrich Fischer, ‘What Is Peace Journalism?’, Transcend Media Service

جیك لینچ یاریده‌ده‌ری پڕۆفیسۆر Ùˆ سه‌رۆكی سه‌نته‌ری لێكۆڵینه‌وه‌كانی ئاشتی Ùˆ جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ له‌ زانكۆی سیدنی. ئه‌Ùˆ به‌رله‌مه‌ نزیكه‌ÛŒ بیست ساڵ بۆ "بی بی سی"ÛŒ جیهانی Ùˆ كه‌ناڵی "سكای" هه‌واڵنێریی كردووه‌ و، به‌ یاوه‌ریی نووسه‌رانی تر Ú†Ù‡‌ند كتێبێكی نووسیوه‌ØŒ له‌وانه‌ سه‌باره‌ت به‌ ڕۆژنامه‌وانیی ئاشتی.  

دیتریش فیشێر خاوه‌Ù†ÛŒ بڕوانامه‌ÛŒ به‌كالۆریۆسه‌ له‌ زانكۆی بێرن و، دكتۆرای زانسته‌ كۆمپیوته‌رییه‌كانی هه‌یه‌ له‌ زانكۆی نیویۆرك. ئه‌Ùˆ له‌ زانكۆی جۆراوجۆردا وانه‌ÛŒ بیركاری، زانسته‌كانی كۆمپیوته‌ر و، لێكۆڵینه‌وه‌كانی ئاشتیی گوتووه‌ته‌وه‌ و، له‌ ڕاویژكارانی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان بووه‌.

  • زۆر له‌ وشه‌ قورسه‌كانی ئه‌Ù… بابه‌ته‌Ù… له‌Ú¯Ù‡‌Úµ نوسخه‌ ئینگلیزییه‌كه‌دا به‌راورد كردووه‌. (وه‌رگێڕی كوردی)
  •  

وه‌رگێڕی فارسی: ئه‌فسانه‌ دادگه‌ر

سەرچاوە: http://aasoo.org

 

 
 
« ڕۆژنامه‌وانیی ئاشتی چییه‌؟

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون