PÊNÛS
 
ڕاگەیاندن Ùˆ قەیران 
     2017-07-06
د. ئه‌سعه‌د ئه‌نوه‌ر عارف

ڕاگەیاندن و قەیران

 

د. ئەسعەد ئەنوەر عارف، مامۆستا لە کۆلێژی یاسا و زانستە سیاسییەکان/ زانکۆی سەڵاحەددین

پێشەکی

ئەدەبیاتی قەیران زۆر بەربڵاوە: جه‌نگ، دووری Ù„Û• جه‌نگ، قەیرانی ناسنامه‌ Ùˆ سیاسی، تا ڕووداوی سروشتی Ùˆ مرۆیی لەخۆ دەگرێت. ئامانجی سەرەکیی بەڕێوەبردنی ئەم جۆرە قەیرانە، گەیشتن بە ڕێگەچارەی گونجاوە بۆ ڕەواندنەوەی هەلومەرجی نائاسایی؛ بە شێوەیەك Ú©Û• بەرژەوەندیی گشتی، پارێزراو Ùˆ دابین بکرێن. قەیرانی سیاسی بەپێچەوانەی قەیرانی تر، بە شێوەیەکی لەناکاو ڕوو نادات و، هێدی هێدی پەرە دەسەنێت و، هەموو جومگەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• داگیر ده‌كات و، دەگاتە ئاستێک Ú©Û• هەر تاکێکی ئاساییی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• هەست بە بوونی ئەو قەیرانە دەکات.  Ú•Ø§Ú¯Û•ÛŒØ§Ù†Ø¯Ù† بە Ù‡Û†ÛŒ جۆری کار Ùˆ پسپۆڕییان Ù„Û•Ù… بوارەدا، پێویستە Ù¾ÛŽØ´ Ù„Û• هەموو لایەنەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ هەر Ù„Û• قۆناغی سەرەتای قەیراندا، بە شیکاری بابەتی بۆ پرسەکە، کاربەدەستان Ùˆ بەرپرسانی پەیوەندیدار Ù„Û• سەرهەڵدانی قەیرانێکی سیاسی Ùˆ مەترسییەکانی Ùˆ ڕێگەچارەی، ئاگادار بکەنەوە. Ù„Û•Ù… وتارەدا مەبەستمانە تیشک بخەینە سەر بابەتی قەیرانی سیاسی Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ڕاگەیاندن Ù„Û• چارەسەرکردنی ئەم پرسەدا.

پەیوەندیی نێوان قەیران و ڕاگەیاندن:

ڕاگەیاندن هەستیارترن خاڵی ستراتژییە Ù„Û• کاتی سەرهەڵدانی قەیراندا Ú©Û• چارەسەری ئەم  پرسەی دەکەوێتە ئەستۆ، Ú©Û• Ù‡Û•Ù… دەکرێت سەرچاوەی قەیران Ùˆ Ù‡Û•Ù…  Ù‡Û•ÙˆÛŽÙ†ÛŒ چارەسەرکردنی Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ خۆی بێت و، یەکەمین ئامرازه‌ Ú©Û• هەواڵ Ùˆ داتاکان دەخاتە بەر دەستی خوێنەر Ùˆ بینەر و، Ù„Û• هەمان کاتدا Ø´Ú•Û†Ú¤Û•ÛŒ خۆیشیانی بۆ زیاد دەکەن، Ú©Û• Ù„Û• ئاراستەکردنی ڕای گشتیدا گرنگیی تایبەتی هەیە. Ú•Û†ÚµÛŒ ڕاگەیاندن Ù„Û• پرسی قەیرانی سیاسیدا بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ قەیرانەکانی ­ØªØ±Ø¯Ø§ قورس Ùˆ ناڕوونە. بەو مانایە Ú©Û• ڕاگەیاندن ئاستی زانیاریی هاووڵاتیان سەبارەت بە بابەتە سیاسییەکان Ùˆ ڕێکخستنی سیستەمی سیاسی، بەرزتر Ùˆ کاراتر دەکەن و، Ù„Û• هەمان کاتدا خاڵی لاوازی سیستەمی سیاسیی کارپێکراو دەخەنە بەرچاوی هاووڵاتیان. بەم شێوەیه‌ØŒ چاوەڕوانیی هاووڵاتیان Ùˆ داواکارییان Ù„Û• دەسەڵات زۆرتر دەبێت و، حکوومەت Ùˆ کاربەدەستان ناتوانن وەڵامی ئەرێنیی هەموو ئەم داواکارییانە بدەنەوە و، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ دووری Ù„Û• نێوان دەسەڵات Ùˆ هاووڵاتی و، Ù„Û• ئاکامدا سەرهەڵدانی قەیرانی سیاسی Ùˆ کۆمەڵایەتی بەشوێن خۆیدا دێنێت. بیرمەندێکی بواری ڕاگەیاندن باوەڕی وایە كه‌ ئەوە ڕاگەیاندنە كه‌ بەشێک Ù„Û•Ùˆ شتانەی Ú©Û• پێویستە فێر بین Ùˆ بیخەینە سەر زانیارییەکانمان، Ù„Û• ئەستۆی گرتووه‌ØŒ بەڵام Ù„Û• ڕوانگەیەکی ­ØªØ±Û•ÙˆÛ•ØŒ Ú†Û†Ù† بیرکردنەوە Ùˆ Ù„Û• Ú†ÛŒ بیرکردنەوە، بە سەرماندا دەسەپێنن Ùˆ تێگەیشتنی تاک Ù„Û• پەیوەندییەکانی دەگۆڕن Ùˆ ئەو زانیاری Ùˆ هزرەی Ú©Û• ڕاگەیاندن بڵاوی دەکاته‌وه‌ØŒ تەنیا ڕەنگدانەوە Ù„Û• هزری کۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی نییە، بەڵکوو یەکێکە Ù„Û• هۆکارە  Ú©Ø§Ø±ÛŒÚ¯Û•Ø±Û•Ú©Ø§Ù†  Ù„Û• داڕشتنی هزری کۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسیی کۆمەڵگەدا. ڕاستییه‌كه‌ی، ئەم باوەڕە Ù„Û• لای زۆربەی تاکی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ هەرێمی کوردستان دروست بووە Ú©Û• ڕاگەیاندن هێزێکی گەورەی هه‌یه‌ و، دەتوانێ هزری سیاسی Ùˆ فەلسەفی بگۆڕێ Ùˆ ڕەواڵەتێکی نوێی Ù¾ÛŽ ببەخشێ.

ڕاگەیاندن و بەڕێوەبردنی قەیرانی سیاسی:

 Ø¬Û†Ø± Ùˆ هۆکاری سەرهەڵدانی قەیرانی سیاسی بەپێچەوانەی زۆرێک Ù„Û• قەیرانەکانی تر جیاوازە،  Ø¨Û†ÛŒÛ• Ù„Û• ڕاگەیاندنی پرۆفیشناڵ ئەو چاوەڕوانییە دەکرێت Ú©Û• بەشوێن سەرچاوەی قەیراندا بڕوات Ùˆ هۆکار Ùˆ ڕێگەچارەی گونجاو بخاتە ڕوو.  Ù„Û• کاتێکدا Ù„Û• هەندێ باردا کاربەدەستان Ùˆ بەرپرسان ئاگاداری دەرەنجامی قەیران نین و، له‌ جیاتی بەرزکردنەوەی کاراییی خۆیان بە مەبەستی چارەسەرکردنی، Ù„Û• Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ جێگیرکردنی بارودۆخدان، Ù„Û•Ù… کاتەدا ڕاگەیاندن بە شیکاری بۆ نموونەی هاوشێوە، بە وەرگرتنی ڕا Ùˆ بۆچوونی جیاوازی کەسانی شارەزا، مەترسی Ùˆ دەرەنجامی قەیران بەبیری بەرپرسان بێنێتەوە. سروشتی ڕاگەیاندنی ئازاد فرەدەنگییە، بەڵام کاربەدەستان Ù„Û• وڵاتانی نادیموکراسیدا بەدوای ناوەندگەرایی Ùˆ یەکگوتاریدا دەگەڕێن. بۆیە زۆر جار ناکۆکی Ù„Û• نێوان ڕاگەیاندن Ùˆ دەسەڵاتدا دروست دەبێت و، ڕاگەیاندنی پرۆفیشناڵ Ù„Û• بەڕێوەبردنی قەیرانی سیاسیدا، بە Ú•Ù‡‌چاوکردنی ئەم بابەتە، پێویستە ئەوەندە بەئەزموون Ùˆ پابەند بە پرەنسیپەکانی ڕاگەیاندنی ئازاد Ùˆ بێلایەن بێت، بە لایەنگری Ù„Û• حزبێکی سیاسی، یان کەسانێکی دیاریکراو،  ØªÛ†Ù…ەتبار نەکرێ.

ئەرکێکی گرنگی تری ڕاگەیاندن نزیککردنەوەی هاووڵاتی Ùˆ دەسەڵاتدارانە  Ù„Û•  کاتی سەرهەڵدانی قەیرانی سیاسیدا.  Ù‡Ø§ÙˆÙˆÚµØ§ØªÛŒØ§Ù† Ú•Û•Ù†Ú¯Û• بیرۆکە Ùˆ باوەڕی هەڵەیان Ù„Û• توانای حکوومەت لەلا دروست بووبێت و، ئەم هەڵەیە Ù„Û• پڕۆپاگەندەی نادروستی حکوومەت، یان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ نەیارانیانەوە بەئەنقەست دروست بووبێت، Ú©Û• Ù‡Û•Ù… حکوومەت Ùˆ Ù‡Û•Ù… نەیارانی، ڕاگەیاندن بۆ ئامانجی خۆیان بە مەبەستی چەواشەکاریی هاووڵاتی بەکار دێنن. Ù„Û• کاتێکدا ڕاگەیاندنی خاوەن ئەزموون، پێویستە بە دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی گشتی، بیروباوەڕی هاووڵاتیان نسبەت بە حکوومەت ڕاست بکەنەوە Ùˆ داواکاریی ڕاستەقینەی هاووڵاتیان بخەنە بەر چاوی دەسەڵات؛ بەم شێوەیە هاوسەنگی Ùˆ هاوهزری Ù„Û• نێوان دەسەڵات Ùˆ هاووڵاتیاندا ڕادەگیرێت.

پەخشکردن Ùˆ دووبارە گوتنەوەی قەیران وەکوو هەواڵ، قۆناغێکی­ØªØ±Û• Ù„Û• بەڕێوەبردنی پرسی قەیران، چونکە ڕاگەیاندن بە Ù‡Û†ÛŒ تایبەتمەندیی خۆیەوە، دەتوانێت قەیرانەکان بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ جۆراوجۆر بڵاو بکاتەوە. بە سەرنجدان Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• قەیرانە سیاسییەکان هەستیاریی تایبەتییان هەیە و، هەمیشە بەرژەوەندیی هەندێ لایەن دەخەنە مەترسییەوە Ùˆ زۆر جاریش بڵاوکردنەوەی ئامانجی تایبەتیی Ù„Û• پشتەوەیە، بۆیە پێویستە ڕاگەیاندن Ù„Û•Ù… کاتەدا زیاتر گرنگی بە لایەنی گەیاندنی هەواڵ Ùˆ زانیاری بدات و، کەمتر لایەنی ڕیکلام Ùˆ دروشمی Ù¾ÛŽÙˆÛ• دیار بێت Ùˆ تەنیا بۆ ڕاکێشانی Ùˆ بەدەستهێنانی بینەر نەبێت و، Ù„Û• شیکاری Ùˆ ڕاڤە بۆ قەیرانی سیاسی،  Ù„Û• فریودانی خەڵکانی ئاسایی Ùˆ چاوپێکەوتن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کەسانی نەشارەزا دووری بکرێت، چونکە دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ ئاڵۆزترکردنی قەیران و، Ù„Û• ئاکامدا ڕاگەیاندن Ú•Û†ÚµÛŒ ناوبژیوانی Ùˆ بێلایەنی بە مەبەستی چارەسەرکردنی قەیران لەدەست دەدات. چونکە ناوبژیوانی Ùˆ ئاشتی Ù„Û• نێوان دەسەڵات Ùˆ هاووڵاتیدا یەکێکە Ù„Û• ئەرکە یاسایی Ùˆ ئەخلاقییەکانی هەر ڕاگەیاندنێکی دڵسۆز و،  Ù¾ÛŽÙˆÛŒØ³ØªÛ• Ù„Û• نێوان داواکاریی یاسایی Ùˆ لۆژیکیی هاووڵاتیان Ùˆ توانای حکوومەتدا هاوسەنگی دروست بکەن Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ نزیککردنەوەی هەر دوو لایەن بدەن بۆ چارەسەرکردنی گرفت Ùˆ سەقامگیریی ئاسایش Ùˆ ئارامی Ù„Û• کۆمەڵگەدا. بەپێچەوانەوە، ئاراستە Ùˆ کۆنتڕۆڵی قەیران Ù„Û• دەستی ڕاگەیاندن و، بگرە دەسەڵاتیش دەردەچێت و، دەکەوێتە دەست کەسانی نادیار Ú©Û• Ú•Û•Ù†Ú¯Û• Ù„Û• بەرژەوەندیی خۆیان، یان لایەنێکی دیاریکراوی دەرەکیدا بەکاری بێنن و، Ù„Û•Ù… بارەدا ڕاگەیاندنی نیشتمانی ناچارە ئاماژە بە وێرانیی وڵات Ùˆ ڕووخانی سیستەمی سیاسی بکات، Ú©Û• خۆی Ù„Û• خۆیدا لاوازیی دەزگا‌ÛŒ ڕاگەیاندن بەدەر دەخات Ú©Û• Ú†Û†Ù† نەیانتوانیوە Ù„Û• هێزی نەرمی خۆیان بۆ چارەسەرکردنی قەیرانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ خۆیان، Ú©Û•ÚµÚ©ÛŒ لێوەرگرن. 

بەداخەوە Ù„Û•  Ù‡Û•Ø±ÛŽÙ…ÛŒ کوردستان، زۆر جار ڕاگەیاندن  Ø¨Û• Ù‡Û†ÛŒ نەشارەزایی Ùˆ بێلایەننەبوونی Ù„Û• کاری خۆیدا، دەبێته‌  Ù‡Û†Ú©Ø§Ø±ÛŒ  قەیران و، بگرە گەورەبوونی. چونکە بە گوتەی Ù…Û•Ú© کارتی، ئامانجی سەرەکیی بەڕێوەبردنی پرسی قەیران، بەدەستخستنی ڕێگەچارەی گونجاوە بۆ ڕەواندنەوەی هەلومەرجی نائاسایی؛ بە شێوەیەك Ú©Û• بەرژەوەندی Ùˆ بەها سەرەکییه‌ پارێزراوەکان دابین بکات. بەڵام Ù„Û• باشووری کوردستان ڕاگەیاندن، قەیرانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بە قەیرانی خۆی نازانێت Ùˆ Ù„Û• جێگەی هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی ڕێگەچارەی گونجاو Ùˆ ساڕێژکردنی، بە Ù‡Û†ÛŒ سەربەخۆنەبوونیانەوە Ù„Û• Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ ئەوەدان لایەنێکی دیاریکراو بە بەرپرس بزانن Ùˆ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کەناڵەکانیانەوە دادگه‌ییی بکەن Ùˆ وەکوو تاوانباریش بە هاووڵاتی بناسێنن و، ئەو دابەشبوونەی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ØŒ Ú©Û• حزبە سیاسییەکان هۆکاری سەرەکین، قووڵتر بکەنەوە.

 Ù‚ەیرانی سیاسیی نێوخۆیی، ئەگەر Ù„Û• کاتی خۆیدا چارەسەر نەکرێت، بە ڕووخاندنی دەسەڵات Ù„Û• ناخەوە کۆتاییی Ù¾ÛŽ دێت و، Ù„Û•Ù… قۆناغانەی خوارەوە دەست Ù¾ÛŽ دەکات:

- پەرەسەندنی ناکۆکی و پێشبڕکێ لە نێوان کاربەدەستان و نوخبەكان کە کاریگەرییان لە ناوەندی بڕیاردا هەیە.

- دابەشبوونی تاکی کۆمەڵگە لە نێوان دەسەڵات و نەیاران.

- زۆربوونی ڕێژەی کردەوەی توندوتیژی.

- بەرجەستەبوونی جیاوازیی سیاسی و کۆمەڵایەتی.

-  Ú©Ø±Ø¯Ù†Û•ÙˆÛ•ÛŒ دەرگه‌ÛŒ دەستێوەردانی دەرەکی.

کۆبەند:

 Ú•Ø§Ú¯Û•ÛŒØ§Ù†Ø¯Ù† Ù„Û• هەرێمی کوردستان جگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• شەقام بەڕێوە دەبات، کاریگەریی گەورەی لەسەر بڕیاری حزبەکانیش هەیە، بەڵام ئەم ڕاگەیاندنە بەهێزە بەو بوودجە زەبەڵاحەوە نەیتوانیوە Ù„Û•Ùˆ دابەشبوونەی Ú©Û• بەرۆکی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ باشووری کوردستانی گرتووە و، بڕیار بوو Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ ڕەواندنەوەی بدات، ڕزگاری بێت و، خۆی بووەتە بەشێک Ù„Û•Ùˆ دابەشبوونە و، بگرە قووڵتری کردۆتەوە. بۆیە Ù„Û• پرسێکی نیشتمانیی گرنگی وەکوو سەربەخۆیی، چاوەڕێی فەرمان Ù„Û• ناوەندە حزبییەکانەوە دەكات، تاوەکوو ئاراستەی پرۆگرامی کەناڵەکه‌ÛŒ دیاری بکات؛ Ù„Û• کاتێکدا Ú•Û†ÚµÛŒ ڕاگەیاندن بە دوو ڕوانگەی  ئاوه‌دانکردنەوە Ùˆ وێرانکاریی خۆی، Ù„Û• ڕەوەندی وەڵامدانەوەی پێداویستیی نیشتمانی Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ نێودەوڵەتی بەدیار دەکەوێت: ڕووی وێرانكەری، دابڕانە Ù„Û• ڕابردوو Ùˆ بیرنەکردنەوەیە Ù„Û• داهاتوو، ناکاراکردنی هزری Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• لەژێر بارانی زانیاریی Ù‡Û•ÚµÛ•ØŒ هەواڵی دوور Ù„Û• ڕاستی Ùˆ پێچەوانەکردنی ڕاستییەکان؛ بەڵام ڕووی ئاوەدانكەری ڕاگەیاندن Ù„Û•Ù… ساتە مێژوویییەدا، دەرفەتێکە Ú©Û• پێویستە، خواستی Ú¯Û•Ù„ÛŒ کورد گەورەتر Ù„Û• هەر بەرژەوەندییه‌Ú©ÛŒ حزبی Ùˆ خودی ڕاگەیاندن بزانن، تاوەکوو Ù„Û• دڵی هەموو قەیرانەکاندا کوردستانی سەربەخۆ لەدایک بێت.

 
 
« ڕاگەیاندن Ù„Û• نێوان ئازادی Ùˆ بەرپرسیارێتیی کۆمەڵایەتیدا
« پاراستنی مافی هاووڵاتی Ù„Û• یاسای "فەرعی"دا*
« هەرێمی کوردستان Ù„Û• نێوان سیستەمی پەرلەمانی Ùˆ سەرۆکایەتیدا‌
« سەروەریی یاسا
« Ú•Û†ÚµÛŒ یاسا Ù„Û• پراکتیزەکردنی ئەخلاقی ڕاگەیاندندا
« Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ یاسای پرەنسیپی مافی چارەی خۆنووسین
« زمان Ùˆ ناسنامه‌ی نیشتمانی

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون