PÊNÛS
ڕێكخستنی سیاسی له‌ عێراقی نوێدا  

2016-08-28

ڕێكخستنی سیاسی له‌ عێراقی نوێدا

Political Order in New Iraq

 

ئه‌Ù… كتێبه،‌ كۆكراوه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌ندین توێژینه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندیداری گرنگ Ùˆ زانستییه‌ كه‌ له ‌لایه‌Ù† كه‌سانی پله‌به‌رزی ئه‌كادیمییه‌وه‌ ده‌رباره‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ئازادكردنی عێراق Ùˆ ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سه‌دام له‌ پاش 2003 كراوه‌. ئه‌Ù… كتێبه له‌سه‌ر ئه‌رك Ùˆ‌  به‌ ڕاسپارده‌ÛŒ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ كۆماری ئیسلامیی ئێران ئاماده‌ Ùˆ چاپ كراوه‌. ئه‌Ù… بابه‌ته،‌ ده‌رخه‌ری گرنگی Ùˆ هه‌ستیاریی گۆڕانكارییه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ داهاتووی عێراقه‌ بۆ ئێران Ùˆ ناوچه‌كه‌. بۆیه‌شه‌‌ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئێران بۆ زیاتر ئاشنابوون Ùˆ ڕوونبوونه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ ده‌رهاوێشته‌كانی ڕووخانی سه‌دام Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی داهاتووی، ئه‌Ù… كتێبه‌ÛŒ بۆ ئه‌كادیمی Ùˆ دروستكه‌رانی بڕیار ÙƒÛ† كردۆته‌وه‌.

ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ تێبینی Ùˆ سه‌ره‌نجه Ùˆ نرخ Ùˆ به‌های ئه‌Ù… كتێبه‌ زیاتر به‌رز ده‌كاته‌وه، ئه‌وه‌یه‌‌‌ كه‌ ‌پاش تێپه‌ڕبوونی زیاتر له‌ ده‌یه‌یه‌Ùƒ له‌ نووسین Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… توێژینه‌وانه‌ له‌سه‌ر داهاتووی عێراق Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ زۆری گۆڕانكارییه‌ چاوه‌ڕواننه‌كراوه‌كان بۆ سیاسه‌تمه‌داران، زۆربه‌ÛŒ ئه‌نجام Ùˆ پێشبینییه‌كانی ئه‌Ù… توێژینه‌وانه‌ ڕاست Ùˆ دروست ده‌رچوونه‌ Ùˆ وه‌كو ئه‌وه‌ وایه‌ كه‌ ئه‌مساڵ نووسرابن.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه،‌ به‌شیكی گرنگ له‌Ù… كتێبه‌ ته‌رخان كراوه‌ بۆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ داهاتووی كورد Ùˆ پرسی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان Ùˆ داهاتووی فیدرالیزم Ùˆ دیموكراسی Ùˆ ململانێی پێكهاته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی عێراق Ùˆ داهاتوو Ùˆ مانه‌وه‌ÛŒ‌ عێراق وه‌كو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، كه‌ بۆ ئیمه‌ÛŒ كورد Ùˆ ئه‌كادیمی Ùˆ دروستكه‌رانی بڕیار، زۆر گرنگه‌ كه ئاگاداری‌ ئه‌Ù… لێكۆڵینه‌وانه‌ بین Ùˆ به‌رچاوڕوونیی زیاترمان هه‌بێت بۆ هه‌نگاونان له‌ عێراق Ùˆ ناوچه‌كه‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت پرسی دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی باشووری كوردستان، چونكه‌ ئه‌Ù… توێژینه‌وانه‌ له ‌لایه‌Ù† كه‌سانی پسپۆر Ùˆ به‌ناوبانگی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ نووسراون‌. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر ئه‌Ù… پرسه‌ بۆ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێرانی دراوسێمان( كه‌ خاوه‌Ù† نفووز Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی حاشاهه‌ڵنه‌گره‌ له‌ عێراقدا) ئه‌وه‌نده‌ گرنگ بێت، ئه‌ÛŒ ده‌بێت گرنگییه‌كه‌ÛŒ بۆ ئێمه‌ Ú†Ù‡‌ند‌ بێت؟

لێره‌وه‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین، به‌كورتی، به‌شه‌ جیاوازه‌كان Ùˆ بیروڕاكانی نووسه‌رانی بخه‌ینه‌ به‌ر دیدی ئێوهی‌ ئه‌كادیمی Ùˆ خوێنه‌رانی به‌ڕێز Ùˆ هه‌روه‌ها دروستكه‌رانی بڕیار له‌ هه‌رێمی كوردستان-عێراق.

به‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌Ù…(Lawrence Freedman, War in Iraq: Selling The Threat, Survivial, vol.46, No.2, summer 2004, pp.7-50):  Ù„Ù‡ ‌لایه‌Ù† لۆرێنز فریدمه‌ن، پڕۆفیسۆری لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ یاریده‌ده‌ری توێژینه‌وه‌ÛŒ ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ كینگزی له‌نده‌Ù† نووسراوه‌ØŒ به‌ ناونیشانی: (جه‌Ù†Ú¯ له‌ عێراق: Ú¯Ù‡‌وره‌كردنه‌وه‌ÛŒ هه‌ڕەشه)‌. له‌Ù… به‌شه‌دا، نووسه‌ر سه‌ره‌تا باس له‌ هۆكار Ùˆ چۆنیه‌تیی هێرشی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا Ùˆ بریتانیا بۆ سه‌ر عێراقی ژێر كۆنترۆڵی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سه‌دام ده‌كات. له‌ باسی یه‌كه‌‌مدا به‌ ناونیشانی(The decline of containment)ØŒ نووسه‌ر باس له‌ سروشتی ئه‌Ù… ڕژیمه‌ Ùˆ شكستی هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌مریكا بۆ له‌خۆگرتن Ùˆ كۆنترۆڵكردنی سه‌دام  Ùˆ هه‌روه‌ها بڕیاری 688 Ùˆ ته‌نانه‌ت هه‌ÙˆÚµÛŒ كوده‌تا بۆ له‌ناوبردنی سه‌دام ده‌كات، هه‌روه‌ها باس له‌ دوو قۆناغی Ù¾ÛŽØ´ 11ÛŒ سێپته‌مبه‌ری 2001 Ùˆ دوای 11ÛŒ سێپته‌مبه‌ر Ùˆ گۆڕان له‌ جۆری هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كان بۆ كۆنترۆڵكردن Ùˆ سیاسه‌تی ئه‌مریكا له‌هه‌مبه‌ر عێراق ده‌كات.

له‌ باسێكی تردا، فریدمه‌ن، په‌یوه‌ندیی عێراق به‌ ڕێكخراوی ئه‌لقاعیده Ùˆ ڕوانگه‌ÛŒ CIA‌  Ùˆ ئیداره‌ÛŒ ئه‌مریكی له‌Ù… باره‌یه‌وه‌ Ø´ÛŒ ده‌كاته‌وه. له‌ باسی دواتردا ‌نووسه‌ر باس له‌ ستراتیژیی Ú†Ù‡‌كه‌ كۆكوژه‌كانی سه‌دام ده‌كات. فریدمان، له‌ باسێكی تردا، دووباره‌ بونیادنانه‌وه‌ÛŒ عێراق وه‌كو هیوا یاخود ڕاستییه‌ك، ده‌خاته‌ به‌رباس Ùˆ لێكدانه‌وه‌. فریدمه‌Ù† Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان Ùˆ بڕیاره‌كانی ده‌رباره‌ÛŒ عێراق Ùˆ ته‌نانه‌ت كه‌موكوڕیی ئه‌Ù… ڕێكخراوه‌ له‌ عێراق له‌ Ù… په‌یوه‌ندییه‌ ده‌خاته ‌ڕوو. له‌ به‌Ø´ÛŒ كۆتاییدا، نووسه‌ر هه‌ڵگیرسانی جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ئاسه‌واره‌كانی بۆ عێراق Ùˆ ناوچه‌كه‌ ده‌خاته‌ به‌رباس Ùˆ له‌ ئه‌نجامدا ڕای خۆی له‌سه‌ر دروستبوون یاخود هه‌ÚµÙ‡‌بوونی بڕیاری هێرشكردنه‌ سه‌ر عێراق له‌ 2003 به‌Ù¾ÛŽÛŒ زانیاریی ده‌زگا هه‌واڵگرییه‌كان Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری دژبه‌رانه‌ÛŒ سه‌دام Ùˆ هه‌روه‌ها ئه‌لقاعده‌ ده‌خاته ‌ڕوو.

به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù… له‌لایه‌Ù†‌ "ئه‌ندێریاس وایمه‌ر"ØŒ پڕۆفیسۆری كۆمه‌ڵناسیی زانكۆی كالیفۆرنیا له‌ لۆسه‌نجلێس به‌ ناونیشانی: (دیموكراسی Ùˆ ململانێی ئه‌تنیكی- ئایینی له‌ عێراق) نووسراوه‌. (Andreas Wimmer, Democracy and Ethno-Religious Conflict in Iraq, Survival, Vol.45, No. 4, Winter 2003-2004, pp. 111-134)

سه‌ره‌تا، نووسه‌ر باس له‌ دۆخی جه‌Ù†Ú¯ له‌ عێراق Ùˆ به‌راوردكردنی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سۆماڵی Ùˆ سیرالیۆن Ùˆ كۆڵۆمبیا Ùˆ زئیر و، هه‌روه‌ها باسی پێویستیی دووباره‌ داڕشتنه‌وه Ùˆ بونیادنانی‌ دامه‌زراوه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ په‌یوه‌ندییان به‌ دیموكراسییه‌وه‌ØŒ كه‌ به‌ÚµÛŽÙ†ÛŒ سه‌رۆك جۆرج بۆش بوو، ده‌كات. نووسه‌ر، ئاسته‌Ù†Ú¯Ù‡‌كانی بونیادی دیموكراسی له‌ عێراق ده‌خاته ‌ڕوو. له‌ باسی یه‌كه‌مدا به‌ ناونیشانی: "دیموكراسی Ùˆ ململانێی نه‌ته‌وه‌یی"ØŒ وایمه‌ر ئه‌وه‌ Ú•Ù‡‌ت ده‌كاته‌وه‌ كه‌ دیموكراسی به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ئۆتۆماتیكی هه‌ماهه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ùˆ پێكه‌وه‌سازان له‌ نێوان نه‌ته‌وه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكدا دروست بكات Ùˆ كۆتایی به‌ ململانێكان بێنێت.

 Ø¨Û† ڕوونكردنه‌وه‌ÛŒ لێكترازانه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان له‌ عێراق، له‌ باسی دووه‌مدا نووسه‌ر له‌ ژێر ناونیشانی "سه‌رهه‌ڵدانی پرسی نه‌ته‌وه‌یی له‌ عێراق"ØŒ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات تیشك بخاته‌ سه‌ر هۆكاره‌كانی دروستبوونی ئه‌Ù… پرس Ùˆ كێشه‌یه‌ له‌ بونیادی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت-نه‌ته‌وه‌ÛŒ عێراق. له‌ باسێكی تردا، نووسه‌ر، بۆ زیاتر ڕوونكردنه‌وه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌Ú¯ Ùˆ ڕیشه‌كانی ئه‌Ù… ململانێیه،‌ باس له‌ "به‌عه‌ره‌بیكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" له‌ عێراق ده‌كات له‌ سه‌ره‌تای دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراقه‌وه‌ له‌ 1921 تاوه‌كو 1932 Ùˆ پاشان له‌ 1932 تاوه‌كو 1958 Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ سوپا، قوتابخانه‌ Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی تری حكوومی ده‌خاته ‌ڕوو.

 Ù¾Ø§Ø´ ئه‌وه،‌ وایمه‌ر له‌ باسێكدا به‌ ناونیشانی "شۆڕشه‌كانی كورد Ùˆ شیعه‌كان"ØŒ به‌رهه‌ڵستیی كورد Ùˆ شیعه‌كان به‌رامبه‌ر سیاسه‌تی سڕینه‌وه‌ Ùˆ په‌راوێزخستن ده‌خاته‌ به‌ر لێكۆڵینه‌وه‌ و، باس له‌ به‌هێزبوونی ناسیۆنالیزمی كوردی Ùˆ شیعه‌Ú¯Ù‡‌راییی سیاسی ده‌كات Ùˆ ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ پاش 1991ØŒ Ú†Û†Ù† ئه‌Ù… لێكترازانه به‌ Ù‡Û†ÛŒ سیاسه‌ته‌ هه‌ÚµÙ‡‌كانی ڕابردووی حكوومه‌ته‌كانی عێراق‌ له‌ نێوان كورد Ùˆ عه‌ره‌ب له ‌لایه‌Ùƒ Ùˆ سوننه‌ Ùˆ شیعه‌ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه،‌ دیسان خۆی ده‌رده‌خاته‌وه‌. له‌ باسێكی تردا، نووسه‌ر به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ù… مێژوو Ùˆ لێكدانه‌وه‌یه،‌ دۆخی ئێستای عێراق پاش 2003 ده‌خاته‌ به‌ر باس. له‌ باسێكدا به‌ ناونیشانی "دیزاینكردنی دامه‌زراوه‌ دیموكراتیكه‌كان بۆ عێراق"ØŒ وایمه‌ر باس له‌ به‌ربه‌سته‌ مێژوویی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ سیاسی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینییه‌كانی به‌رده‌Ù… دیموكراسی له‌ عێراق ده‌كات. باسێكی تر، به‌ ناونیشانی "فیدرالیزم: Ú†Ù‡‌ند Ùˆ چۆن؟"ØŒ نووسه‌ر ئاست Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ چۆنیه‌تیی بونیادنانی ئه‌Ùˆ فیدرالییه‌ته‌ بۆ عێراق، بۆ كۆتاییهێنان به‌ ململانێ‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینییه‌كان ده‌خاته ‌ڕوو.

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ جێگه‌ÛŒ سه‌ره‌نجه‌ØŒ نووسه‌ر باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌وانه‌یه‌ كوردستان دوو فیدرالییه‌تی پێویست بێت، ئه‌ویش به‌ Ù‡Û†ÛŒ ناكۆكیی نێوان یه‌كێتیی نشتیمانیی كوردستان Ùˆ پارتی دیموكراتی كوردستان. هه‌روه‌ها خاڵێكی زۆر گرنگ كه‌ وایمه‌ر ئه‌Ùˆ كاته‌ باسی لێوه‌ ده‌کرد ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ جه‌Ù†Ú¯ له‌ نێوان حكوومه‌تی ناوه‌ند Ùˆ هه‌رێمه‌ فیدراڵییه‌كان،  كه‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ لێكهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ یۆگۆسلاڤیا،  پێویسته‌ له‌ عێراق" فیدرالیزمی دارایی" بێته‌ ئاراوه‌. له‌ باسی كۆتاییدا، نووسه‌ر باس له‌ "خشته‌ÛŒ كات Ùˆ پاڵپشتیی ده‌ره‌ÙƒÛŒ" بۆ گواستنه‌وه‌ به‌ره‌Ùˆ دیموكراسی ده‌كات. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ پێویسته‌ له‌ ده‌ره‌وه‌یش یارمه‌تیی دامه‌زراوه‌ دیموكراسییه‌كان Ùˆ دامه‌زراندنی دیموكراسی له‌ ناوخۆی عێراق بدرێت، به‌ Ù‡Û†ÛŒ نه‌بوونی كه‌لتوور Ùˆ نه‌ریتی دیموكراسی Ùˆ دامه‌زراوه‌ÛŒ پێویست بۆ جێگیركردنی دیموكراسی له‌ عێراقدا. هه‌رچه‌نده‌ نایشارێته‌وه‌ كه‌ له‌وانه‌یه‌ ئه‌Ù… پرۆسه‌یه‌ زۆر دوور Ùˆ درێژ Ùˆ ناڕوون بێت Ùˆ ته‌نانه‌ت سه‌ركه‌وتوویش نه‌بێت.

به‌Ø´ÛŒ سێیه‌Ù… له‌ كتێبه‌كه،‌ به‌ ناونیشانی"ئایا فیدرالیزم عێراق سه‌قامگیر ده‌كات؟"ØŒ له ‌لایه‌Ù† توێژه‌ر"داڤن برانكاتی"ØŒ له‌ ناوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ سیاسه‌تی دیموكراتیك له‌ زانكۆی پرینستۆن نووسراوه‌.

(Dawn Brancati, Can Federalism Stabilize Iraq? The Washington Quarterly, Vol. 27, No. 2, spring 2004, pp. 7-21.)

له‌ پێشه‌كیدا، نووسه‌ر باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌مریكا، Ù†Û† مانگ له‌سه‌ر چۆنیه‌تیی پلانی جه‌Ù†Ú¯ كاتی دانابوو به‌ڵام ته‌نیا بیست Ùˆ هه‌شت Ú•Û†Ú˜ 28ØŒ  ÙƒØ§ØªÛŒ بۆ ئاشتی ته‌رخان كرد. به‌ بڕوای نووسه‌ر، بۆ پێكهێنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك كه‌ دیموكراتیك بێت، پێویسته‌ هه‌موو پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئایینییه‌كان له‌خۆ بگریت Ùˆ به‌Ù… پێیه‌یش فیدرالیزم ده‌توانێت ئه‌Ùˆ مۆدێله‌ بێت كه‌ كۆتایی به‌ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ خوێنڕشتن بێنێت له‌ عێراقدا. به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه،‌ ئه‌وه‌ جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ توندوتیژی به‌رده‌وام ده‌بێت تاوه‌كوو هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ عێراق.

  Ù„Ù‡‌ باسێكدا به‌ ناونیشانی "دابه‌شكردنی Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌كان له‌ عێراق"ØŒ نووسه‌ر بڕوای وایه‌ كه‌ ئه‌Ù… Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ مه‌زهه‌بی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یییانه‌ØŒ ده‌بێت ئه‌Ùˆ ناسنامانه‌ بپارێزێت، چونكه‌ دۆخی عێراق زۆر‌ له‌ دۆخی بۆسنیا دژوارتره. مێژووی سڕینه‌وه‌ÛŒ ناسنامه‌كانی تر له ‌لایه‌Ù† ده‌سه‌ڵاتی سوننه‌وه،‌ بارودۆخه‌كه‌ÛŒ زۆر ئاڵۆزتر كردووه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ فیدرالیزم ده‌توانێت ئه‌Ùˆ Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ بێت كه‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌ قووڵبوونه‌وه‌ÛŒ پێكدادان Ùˆ ناكۆكییه‌ مه‌زهه‌بی Ùˆ ئه‌تنیكییه‌كان بگرێت.

 Ù„Ù‡‌ باسێكی تردا به‌ ناونیشانی" زه‌مینه‌ÛŒ هاوبه‌Ø´"ØŒ توێژه‌ر به‌رواردێك  له‌ نێوان دۆخی پێكهاته‌ جۆراوجۆره‌كانی عێراق له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی به‌لژیكا Ùˆ سویسرا Ùˆ كه‌نه‌دا Ùˆ هیندستان Ùˆ ئیسپانیا ده‌كات و، ئه‌وه‌ ده‌خاته ‌ڕوو كه‌ فیدرالیزم ده‌توانێت له ‌ڕووی سیاسییه‌وه‌ ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌هێزبوونی پارته‌ سیاسییه‌ میانڕۆكان. هه‌روه‌ها نووسه‌ر باس له‌ مه‌ترسیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دراوسێی عێراق له‌ فیدرالیزم، به‌تایبه‌ت كورده‌كان ده‌كات. به‌ڵام بڕاوی وایه‌ كه‌ پێویسته‌ ئه‌مریكا پاڵپشتی له‌ فیدرالیزمی عێراق بكات. ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ جێگه‌ÛŒ سه‌ره‌نجه،‌ نووسه‌ر بڕوای وایه‌ كه‌ پاشه‌كشه‌ Ùˆ ده‌رچوونی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ عێراق، دۆخی عێراق به‌ره‌Ùˆ چاره‌نووسێكی نادیار ده‌بات Ùˆ شكست به‌ هه‌موو هه‌ÙˆÚµÙ‡‌كانی بونیادنانی دیموكراسی Ùˆ سه‌قامگیری Ùˆ فیدرالیزم دێنێت. له‌ باسێكی دیكه‌یدا، نووسه‌ر باس له‌ به‌هێزكردنی خاڵه‌ ئه‌رێنییه‌كان Ùˆ سڕینه‌وه‌ÛŒ خاڵه‌ نه‌رێنییه‌كان ده‌كات. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ پێویسته‌ هێزه‌ سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌كان به‌ شێوه‌ÛŒ یه‌كسان Ùˆ دادپه‌روه‌رانه‌ له‌ نێوان پێكهاته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی عێراقدا دابه‌Ø´ بكرێت. واته،‌ پێویسته‌ ده‌سه‌ڵاته‌ هه‌رێمییه‌كان هێزی سیاسی Ùˆ داراییی زۆریان هه‌بێت. بۆ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌هێنانه‌وه‌ÛŒ پێویستیی ئه‌مه‌‌یش، توێژه‌ر نموونه‌ÛŒ شكستی فیدرالیزمی نایجیریا Ùˆ ئه‌ندۆنیزیا Ùˆ مالیزیا دێنێته‌‌وه‌ كه‌ پێنه‌دانی ده‌سه‌ڵاتی پێویست به‌ هه‌رێمه‌ فیدرالییه‌كان، بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ شكستی فیدرالیزم Ùˆ به‌هێزبوونی ویستی جیابوونه‌وه‌خوازی.

هه‌روه‌ها نووسه‌ر بڕوای وایه‌ كه‌ پێویسته‌ بێجگه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ Ùˆ پاره‌ Ùˆ به‌رگری، ئه‌وانه‌ÛŒ تر بدرێته‌ ده‌سه‌ڵاته‌ خۆجێیییه‌كان Ùˆ هه‌رێمه‌ فیدرالییه‌كان Ùˆ هه‌روه‌ها ئه‌Ùˆ پێكهاتانه‌یش بۆ Ú¯Ù‡‌ره‌نتی Ùˆ متمانه‌ له‌ مانه‌وه‌ÛŒ خۆیان، سوپای تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌بێت. هه‌روه‌ها توێژه‌ر، باس له‌ دابه‌شكردنی دادپه‌روه‌رانه‌ Ùˆ یه‌كسانی داهاتی عێراق له‌ نه‌وت ده‌كات بۆ سڕینه‌وه‌ÛŒ جیاكارییه‌كان و، ته‌نانه‌ت پرسی كه‌ركووك ده‌خاته ‌ڕوو.

 Ù†ÙˆÙˆØ³Ù‡‌ر له‌ باسێكی تریدا به‌ ناونیشانی "سنووره‌ ناوچه‌یییه‌كان به‌ درێژاییی Ù‡ÛŽÚµÛŒ ئایینی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی، نه‌Ùƒ له‌Ù†ÛŽÙˆ ئه‌Ùˆ هێلانه‌"ØŒ باس له‌ گرنگیی ئه‌Ùˆ پرسه‌ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ Ùˆ كۆتاییهێنان به‌ توندوتیژی Ùˆ پێكدادان له‌ عێراق ده‌كات، سه‌ره‌ڕای Ú•Ù‡‌خنه Ùˆ مه‌ترسییه‌كان بۆ دابه‌شبوونی عێراق. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ نووسه‌ر، هه‌ردوو ده‌رفه‌ت Ùˆ مه‌ترسییه‌كان Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كانی داڕشتنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ سنوورانه‌ "له‌Ù†ÛŽÙˆ یاخود له‌نێوان" ئه‌Ùˆ سنووره‌ مه‌زهه‌بی- نه‌ته‌وه‌یییانه‌ ده‌خاته‌ به‌ر باس Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ و، نموونه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی فیدراڵی سه‌ركه‌وتوو Ùˆ شكستخواردوو له‌Ùˆ بواره‌دا ده‌خاته ‌ڕوو.

بۆیه‌ØŒ نووسه‌ر، باسێكی گرنگ له‌سه‌ر كه‌ركووك ده‌كات Ùˆ پێشنیار ده‌كات كه‌ كه‌ركووك بۆ كۆتاییهێنان به‌ بارگرژی Ùˆ توندوتیژی Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ له‌ نێوان كورد Ùˆ حكوومه‌تی ناوه‌ندیدا، بخرێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌Ùˆ هه‌رێم Ùˆ ناوچه‌یه‌ÛŒ كه‌ له‌ژێر كۆنترۆڵی كورده‌كاندایه‌. به‌ڵام میكانیزمی گونجاویش بۆ Ú•Ù‡‌واندنه‌وه‌ÛŒ دڵه‌ڕاوكێی توركیا Ùˆ عێراقییه‌كان له‌Ù… باره‌یه‌وه‌ ده‌خاته ‌ڕوو.

 Ù„Ù‡‌ دوا باسیدا، توێژه‌ر به‌ ناونیشانی "نه‌ هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ فیدراڵی"ØŒ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ شكستی ئه‌زموونی فیدراڵی له‌ عێراق نه‌Ùƒ ته‌نیا مه‌ترسیی بۆ هه‌موو عێراق هه‌یه،‌ به‌ڵكو كاریگه‌ریی نه‌رێنیی له‌سه‌ر ÙƒÛ†ÛŒ پرۆسه‌ÛŒ ئاسایش Ùˆ ئاشتی له‌ ناوچه‌كه‌ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تر‌ هه‌یه‌ Ùˆ له‌وانه‌یه‌ ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ تێكچوونی ئاشتی Ùˆ ئاسایشی ناوچه‌كه‌ Ùˆ زیاتربوونی بارگرژیی نێوان ئیسرائیل Ùˆ فه‌له‌ستینییه‌كان Ùˆ سه‌رهه‌ڵدانی گرووپی توندڕه‌ÙˆÛŒ ئایینی له‌ ناوچه‌كه‌دا‌. به‌ڵام، پێویسته‌ ئه‌Ù… فیدرالییه‌ته‌ تایبه‌ت بێت Ùˆ Ú•Ù‡‌چاوی بارودۆخی تایبه‌تی پێكهاته‌كانی عێراقی كردبێت Ùˆ ده‌سه‌ڵاتێكی زیاتر بداته‌ هه‌رێمه‌كان Ùˆ كه‌ركووكیش بخرێته‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان و، ئه‌مه‌ØŒ پارته‌ ناسنامه‌Ú¯Ù‡‌را توندڕه‌وه‌كان لاواز ده‌كات.

به‌Ø´ÛŒ چواره‌Ù… به‌ ناونیشانی "دروستكردنی عێراقێكی دیموكراتیك: ده‌رفه‌ته‌كان Ùˆ به‌ربه‌ست Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كان)ØŒ له ‌لایه‌Ù†  "دانیه‌Ù„ بایمه‌Ù†"ØŒ مامۆستای لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ ئاسایشی له‌ زانكۆی جۆرج تاون Ùˆ توێژه‌ری باڵای لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ سیاسه‌تی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ دامه‌زراوه‌ÛŒ بروكینگز، نووسراوه‌.

 (Daniel Byman, Constructing a Democratic Iraq: Challenges and Opportunities, International Security, Vol. 28, No. 1, Summer 2003, pp. 47-78.)

له‌ پێشه‌كیدا، نووسه‌ر‌ تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر وته‌كانی كاربه‌ده‌ستان Ùˆ ستراتیژیسته‌كانی ئه‌مریكا له به‌شداریی هه‌موو عێراقییه‌كان له‌‌ بونیادنانی عێراقێكی دیموكراتیك له‌ پاش ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سه‌دام Ùˆ بۆیه‌ به‌Ù… پرسیاره‌ ده‌ست Ù¾ÛŽ ده‌كات كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ نه‌بوونی زه‌مینه‌ Ùˆ كه‌لتوور Ùˆ دامه‌زراوه‌ÛŒ دیموكراسی Ùˆ ناكۆكیی قووڵی پێكهاته‌كان له‌ عێراقدا، ئایا ئه‌وه‌ ده‌كرێت؟ بۆیه‌یش نووسه‌ر هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له‌Ù… توێژینه‌وه‌یه‌دا به‌ربه‌ست Ùˆ مه‌ترسییه‌كان له‌Ù… پرۆسه‌یه‌دا (‌دیموكراتیزه‌كردنی عێراق) ڕوون بكاته‌وه‌.

گرنگترین ئه‌Ùˆ به‌ربه‌ست Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شانه‌یش بریتین له‌: بوونی حكوومه‌تێكی لاواز Ùˆ دروستبوونی مه‌ترسی Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ئاسایشی  Ùˆ نه‌بوونی ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ هاوبه‌Ø´ÛŒ یه‌كگرتوو له‌ نێوان پێكهاته‌كانی عێراق Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ده‌ستێوه‌ردانی نه‌رێنیی توركیا Ùˆ كۆماری ئیسلامی ئێران و، نه‌بوونی كه‌لتوور Ùˆ نه‌ریتی دیموكراسی Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری زیاتربوونی Ú•Û†ÚµÛŒ نوخبه‌كانی لایه‌نگری جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ توندوتیژی.

له‌ باسی یه‌كه‌مدا، نووسه‌ر له‌ژێر ناونیشانی "چاكه‌ Ùˆ باشییه‌كانی دیموكراسی"ØŒ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات دیموكراسی وه‌كو شێواز Ùˆ مۆدێلێكی حوكمڕانی بۆ سڕینه‌وه‌ÛŒ بارگرژی Ùˆ جیاكاری Ùˆ پێكه‌وه‌ژیانی هاووڵاتی Ùˆ ناسنامه‌كانی عێراق له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌شداری Ùˆ هه‌ڵبژاردنی ڕاسته‌قینه‌ Ùˆ بێگه‌رد Ùˆ ئازاده‌وه‌ بخاته ‌ڕوو.

 Ù„Ù‡‌ باسی دووه‌مدا، توێژه‌ر به‌ ناونیشانی "به‌ربه‌سته‌كانی به‌رده‌Ù… دیموكراسی له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ دابه‌شبووه‌كاندا"ØŒ باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ دیموكراسی، سه‌ره‌ڕای بوونی خاڵی زۆری ئه‌رێنی، به‌ڵام له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ فره‌پێكهاته‌كاندا كه‌ به‌سه‌ر  Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئه‌تنیكی Ùˆ نه‌ژادی Ùˆ ئایینی Ùˆ مه‌زهه‌بییه‌كاندا دابه‌Ø´ بووه،‌ كار ناكات. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ هه‌میشه‌ مه‌ترسیی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ پێكهاته‌ÛŒ زۆرینه،‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌ڵبژاردن Ùˆ ئامراز Ùˆ ڕێوشوێنه‌ دیموكراسییه‌كانه‌وه‌ "زۆرداریی زۆرینه‌" دروست بكات. ئه‌مه‌یش ده‌Ù†Ú¯ Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ‌ كه‌مینه‌كان ده‌خاته‌ په‌راوێزه‌وه‌. به‌ بڕوای نووسه‌ر، له‌به‌ر ئه‌وه‌یشه‌ كه‌ هه‌میشه‌ كه‌مینه‌كان، میكانیزمی زۆرینه‌ Ùˆ كه‌مینه‌ÛŒ هه‌ڵبژاردن له‌ دیموكراسیی زۆرینه‌- كه‌مینه‌دا‌ Ú•Ù‡‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌.

 Ù„Ù‡‌ عێراقیش، به‌ Ù‡Û†ÛŒ زۆرینه‌بوونی پێكهاته‌ÛŒ شیعه،‌ هه‌میشه‌ ئه‌Ùˆ مه‌ترسییه‌ له ‌ئارادایه‌.  Ø¨Û†ÛŒÙ‡ØŒ‌ كورد Ùˆ سوننه،‌ ئه‌Ù… جۆره‌ له‌ دیموكراسی Ú•Ù‡‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌.  له‌ باسێكی تردا به‌ ناونیشانی "چاوه‌ڕوانی Ùˆ مه‌ترسییه‌كان له‌ مۆدێلێكی فیدراڵ"دا، توێژه‌ر باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ هه‌Ù… عێراقییه‌كان Ùˆ هه‌Ù… ئه‌مریكییه‌كان له‌Ù… مه‌ترسییانه‌ ئاگادارن Ùˆ بۆیه‌شه‌ Ù¾ÛŽØ´ ڕووخانی سه‌دام، لایه‌نه‌كان پێداگرییان له‌سه‌ر پێكهێنانی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ فیدراڵی له‌ پاش سه‌دام ده‌كرده‌وه‌. به‌ڵام نووسه‌ر، مه‌ترسییه‌كانیش بۆ لاوازبوونی حكوومه‌تی ناوه‌ندی له‌ عێراق، به‌ Ù‡Û†ÛŒ فیدراڵی له‌سه‌ر بنه‌مای ناسنامه‌ نه‌Ùƒ جوگرافیا، ده‌خاته‌ به‌ر باس.

 Ù„Ù‡‌ باسێكی تردا، نووسه‌ر باس له‌ " مه‌ترسییه‌كانی قۆناغی گواستنه‌وه‌"  ده‌كات. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ نووسه‌ر هه‌ÙˆÚµ ده‌دات باس له‌ په‌یوه‌ندیی ناسه‌قامگیری Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ به‌دیموكراسیكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان بكات Ùˆ نموونه‌ÛŒ بۆ دێنێته‌وه‌. توێژه‌ر ئه‌وه‌ ده‌خاته ‌ڕوو كه‌ له‌Ù… قۆناغه‌ هه‌ستیاره‌دا، نوخبه‌ Ùˆ ناسنامه‌كان هه‌ست به‌ ئاسایش ناكه‌Ù† چونكه‌ حكوومه‌تێكی لاواز، بوونی هه‌یه‌ Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ئه‌وه‌یش له‌ ئارادایه‌ كه‌ هه‌ندێ له‌ نوخبه‌كان ئه‌Ù… ده‌رفه‌ته بقۆزنه‌وه‌. له‌ باسیكی تردا، توێژه‌ر "مه‌ترسییه‌ ئاسایشییه‌كانی بوونی حكوومه‌تیكی لاواز له‌ عێراق" ده‌خاته‌ ڕوو.

 Ù‡Ù‡‌روه‌ها له‌ باسێكی تردا "نه‌بوونی ناسنامه‌یه‌ÙƒÛŒ یه‌كپارچه‌ Ùˆ هاوبه‌Ø´"ØŒ وه‌كو مه‌ترسییه‌Ùƒ بۆ دیموكراسی له‌ عێراق پێناسه‌ ده‌كات، كه‌ له‌ ڕووی مێژووییه‌وه‌ بوونی هه‌بووه‌ Ùˆ ئێستایش ئه‌Ù… لێكترازانه‌ چالاك بووه‌. بۆیه‌ØŒ فاكته‌ره‌ هاوبه‌شه‌كانی نه‌ته‌وه‌سازی وه‌كو په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردن Ùˆ زمان Ùˆ مێژوو، لێره‌دا ناتوانرێ كه‌ÚµÙƒÛŒ Ù„ÛŽ وه‌ربگیرێت.

له‌ باسێكی تردا، به ‌ناونیشانی "ململانێكانی Ù†ÛŽÙˆ سنووره‌كان له‌ عێراق" نووسه‌ر باس له‌Ùˆ هێله‌ پێكدادانە‌ نه‌ته‌وه ‌- مه‌زهه‌بییه‌ÛŒ سنووری نێوان پێكهاته‌كانی عێراق ده‌كات. به‌ بڕوای توێژه‌ر، خاڵێكی تری ئه‌Ùˆ سنوورانه‌ به‌ربه‌ست Ùˆ مه‌ترسین له‌ به‌رده‌Ù… ‌دیموكراتیزه‌بوونی عێراق Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری پێكدادان زیاتر ده‌كه‌نه‌وه‌. هه‌روه‌ها نووسه‌ر مه‌ترسیی ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دراوسێی عێراق، وه‌كو مه‌ترسییه‌Ùƒ بۆ داهاتووی عێراق ده‌ناسێنێت، به‌تایبه‌ت ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی سوننه‌ Ùˆ ئێران. توێژه‌ر، له‌ باسێكی تریدا، Ú•Û†ÚµÛŒ نوخبه‌كان بۆ هه‌ڵگیرسانی جه‌Ù†Ú¯ له‌ عێراق ڕوون ده‌كاته‌وه‌ Ùˆ  Ø¨Ù‡‌ گرنگی ده‌زانێت. چونكه‌ ئه‌Ùˆ نوخبانه‌ ده‌توانن به‌ Ù‡Û†ÛŒ مه‌ترسیی له‌ده‌ستدانی ده‌سه‌ڵاتی خۆیان، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌ دیموكراتیزه‌بوونی عێراق بگرن. بۆ نموونه‌ سوننه‌كان، كه‌ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ به‌عسدا ده‌سه‌ڵاتیان هه‌بووه‌ Ùˆ ئێستا له‌ده‌ستیان داوه‌.

خاڵێكی تر، كه‌ توێژه‌ر تیشكی ده‌خاته ‌سه‌ر، له‌ باسێكدا به‌ ناونیشانی "نه‌بوونی نه‌ریتی دیموكراسی"ØŒ وه‌كو مه‌ترسییه‌Ùƒ بۆ به‌رده‌وامنه‌بوونی ‌دیموكراتیزه‌كردن ده‌ناسرێت. به‌ Ù‡Û†ÛŒ نه‌بوونی ئه‌Ù… نه‌ریته‌‌ له‌ عێراقیش، به‌رده‌وام مه‌ترسیی پاشه‌كشه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌وتی دیموكراسی له‌ عێراقدا هه‌یه‌. هه‌روه‌ها نووسه‌ر، باس له‌وه‌یش ده‌كات كه‌ Ù¾ÛŽØ´ ڕووخانی سه‌دام، هیچ دامه‌زراوه‌یه‌ÙƒÛŒ شه‌رعی Ùˆ نیشتیمانیی عێراقی سه‌رتاسه‌ریی ئۆپۆزیسۆن، كه‌ بڕوای قووڵی به‌ دیموكراسی هه‌بێت، بوونی نه‌بووه‌.

له‌ باسی كۆتاییدا، نووسه‌ر‌ باس له‌ Ú¯Ù‡‌شبینی  بۆ داهاتوو ده‌كات Ùˆ نموونه‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان دێنێته‌وه‌ كه‌ سه‌ره‌ڕای بوونی Ú†Ù‡‌ندین كێشه‌ÛŒ په‌یوه‌ندیدار به‌ ڕابردوو، به‌ڵام هه‌ÙˆÚµÛŒ ‌دیموكراتیزه‌بوون Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی سیاسی Ùˆ ئابووری ده‌ده‌Ù†. هه‌روه‌ها، نووسه‌ر بڕوای وایه‌ كه‌ به‌ پاڵپشتی Ùˆ یارمه‌تیی ئه‌مریكا Ùˆ ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، ده‌كرێ عێراقیش ‌دیموكراتیزه‌ بكرێت. ئه‌مه‌یش به‌ Ú†Ù‡‌ند هه‌نگاوی یه‌كه‌Ù…: پاراستنی ئاسایشی ناوخۆ Ùˆ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ ئاسایشییه‌كان Ùˆ توندوتیژی. دووه‌Ù…: Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ ده‌ستێوه‌ردانی دراوسێیه‌كانی عێراق له‌ كاروباری ناوخۆییی عێراق، به‌تایبه‌ت Ú•Û†ÚµÛŒ سلبیی ئێران له‌ عێراق Ùˆ پاشان توركیا. سێیه‌Ù…: Ú•Û†ÚµÛŒ نوخبه‌ میانڕه‌وه‌كان له‌ عێراق Ùˆ پاڵپشتییان له ‌لایه‌Ù† ئه‌مریكا Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیهانییه‌وه‌. بۆیه‌ØŒ نووسه‌ر ده‌گاته‌ ئه‌Ùˆ ئه‌نجامه‌ÛŒ كه‌ØŒ شكستی دیموكراتیزاسیۆن له‌ عێراق، ده‌توانێت كاریگه‌ری Ùˆ ئاسه‌واری وێرانكه‌ر Ùˆ مه‌ترسیداری نه‌Ùƒ بۆ عێراق، به‌ڵكو بۆ هه‌موو ناوچه‌كه‌ هه‌‌‌بێت.

به‌Ø´ÛŒ پێنجه‌Ù…ÛŒ كتێبه‌كه،‌ تایبه‌ته‌ به‌ نووسینی " هادی ئه‌لیس"  به‌ ناونیشانی "داخوازیی كورده‌كان بۆ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ داهاتووی عێراق).

(Hadi Elis, The Kurdish Demand for Statehood and the Future of Iraq, the journal of social, political, and economic studies, summer 2004, Vol. 29, No. 2, pp. 191-209.)

نووسه‌ر، له‌ پێشه‌كیدا باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ بۆ دووه‌مین جاره‌ كه‌ پرسی عێراق به‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ده‌كریت؛ یه‌كه‌میان له‌ پاش لێكهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی و، ئێستا به‌ Ù‡Û†ÛŒ نه‌مانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سه‌دام. هه‌روه‌ها ناوبراو جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ دروستكردنی عێراق، ئه‌وه‌ÛŒ Ù„ÛŽ كه‌وتۆته‌وه كه‌‌ به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی شكستخوادروو ده‌ناسرێت.  كورده‌كانیش نیشانیان داوه‌ كه‌ به‌مه‌ ڕازی نه‌بوونه‌. له‌ باسی یه‌كه‌مدا، نووسه‌ر" زه‌مینه‌ÛŒ میژوویی" ده‌خاته ‌ڕوو Ùˆ باس له‌ كورده‌كان Ùˆ مێژوویان ده‌كات Ùˆ پاشان باس له‌ بزووتنه‌وه‌ÛŒ ڕزگاریخوازی كورد له‌ عێراق ده‌كات.

له‌ باسێكی تردا، نووسه‌ر ده‌ستێوه‌ردانی مرۆڤدۆستانه‌ له‌ ساڵی 1991 له‌ كوردستانی عێراق، وه‌كو سه‌ره‌تایه‌Ùƒ بۆ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ حكوومه‌تی سه‌دام Ùˆ هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی له‌ كوردستان Ùˆ پێكهێنانی حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان ده‌كات. له‌ باسی سێیه‌مدا، توێژه‌ر "پرسی ئۆتۆنۆمی Ùˆ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ دانپێدانان به‌ دیفاكتۆی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردی" ده‌خاته ‌ڕوو. لێره‌ØŒ‌ نووسه‌ر ئاماژه‌ به‌ هه‌موو ئه‌Ùˆ ڕێككه‌تننامه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ فاكته‌ر Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زانه‌ ده‌كات، كه‌ وا ده‌كات هه‌رێمی كوردستان وه‌كو "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت" بناسرێت.

هه‌روه‌ها نووسه‌ر، دروستبوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان به‌ فاكته‌ری سه‌قامگیری Ùˆ ئاسایشی ناوچه‌كه‌ ده‌ناسێنێت. له‌ باسی چواره‌مدا، نووسه‌ر هه‌ڵوێستی عه‌ربه‌ سوننه‌ Ùˆ شیعه‌كان له‌Ù… باره‌یه‌وه‌ ده‌خاته ‌ڕوو. له‌ باسی پێنجه‌میشدا هه‌ڵوێستی هه‌رێمی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌Ù… باره‌یه‌وه‌ ڕوون ده‌كاته‌وه،‌ وه‌كو توركیا، سووریا، ئێران، توركیا، یه‌كێتیی ئه‌وروپا، ئه‌مریكا Ùˆ ڕێكخراوی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان. له‌ باسی كۆتاییشدا، توێژه‌ر دید Ùˆ بۆچوونی خۆی بۆ داهاتووی نادیاری ئه‌Ù… پرسه‌ ده‌خاته ‌ڕوو Ùˆ ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ سه‌ره‌نجه،‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نووسه‌ر باس له‌وه‌ ده‌كات (به‌Ù¾ÛŽÛŒ مێژووی نووسینی بابه‌ته‌كه‌)ØŒ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر Ú•Ù‡‌چاوی ماف Ùˆ داواكاری Ùˆ ویستی كورده‌كان نه‌كرێ، ئه‌وه‌ هیچ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌چاره‌یه‌Ùƒ بۆ كورده‌كان جگه‌ له‌ جیابوونه‌وه‌ Ùˆ كشانه‌وه‌ له‌ عێراق نامێنیته‌وه؛‌ چونكه‌ به‌شداری له‌ حكوومه‌تی تازه‌ دامه‌زراوی عێراق، Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كورده‌كانی لاواز كردووه‌. هه‌روه‌ها ناوبراو، ئیسلامییه ڕادیكاڵه‌كان Ùˆ به‌عسییه‌كان به‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ترین هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بۆ داهاتووی عێراق ده‌زانێت.

به‌Ø´ÛŒ شه‌شه‌Ù…ÛŒ كتێبه‌كه‌ به‌ ناونیشانی "ده‌رهاوێشته‌ ناوچه‌یییه‌كانی دووباره‌ ژیانه‌وه‌ÛŒ شیعه‌ له‌ عێراق)‌ØŒ له ‌لایه‌Ù† "وه‌Ù„ÛŒ نه‌سر"ØŒ پڕۆفیسۆر له‌ سیاسه‌تی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ùˆ باشووری ئاسیا له‌ به‌Ø´ÛŒ كاروباری ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی له‌ قوتابخانه‌ÛŒ باڵای زانسته‌ ده‌ریایییه‌كان له‌ مانتێری كا‌لیفۆرنیا.

(Vali Nasr, Regional Implication of Shia Revival in Iraq, The Washington Qurterly, Vol. 27, No. 3, Summer 2004, pp. 7-24.)

له‌ سه‌ره‌تادا، نووسه‌ر ئه‌وه‌ ده‌خاته ‌ڕوو، كه‌ به‌ ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سه‌دام هاوسه‌نگیی هێزی تائیفی له‌ ناوخۆ Ùˆ ناوچه‌كه‌ تێك چووه‌. كه‌ ئه‌مه‌یش كاریگه‌ریی له‌سه‌ر سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌كه‌ ده‌بێت. بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ÛŒ پرسه‌كه‌یش توێژه‌ر له‌ ڕووی مێژوویییه‌وه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ دۆخی شیعه‌كان له‌ عێراق Ùˆ ناوچه‌ باس ده‌كات. له‌ باسێكی تردا، "میراتی شیعیی ناوچه‌كه‌"ØŒ نووسه‌ر باس له‌ دابه‌شبوونی شیعه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌ Ùˆ جیهانی ئیسلام Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ دۆخ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یان به‌تایبه‌ت پاش Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامی-شیعیی ئێران ده‌كات. هه‌روه‌ها باس له‌ " كاردانه‌وه‌ÛŒ سوننه‌كان" له‌ پاش Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ شیعی-ئیسلامیی ئێران ده‌كات Ùˆ له‌ باسێكی تردا  ئاماژە بە كاردانه‌وه‌یان له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ جۆراوجۆره‌ سوننه‌كان له ‌هه‌مبه‌ر سیاسه‌ت Ùˆ گوتاری سیاسی– ئایینیی خومه‌ینی ده‌كات.

له‌ باسێكی تردا، ناوبراو باس له‌ سعوودیا Ùˆ پرسی وه‌هابیه‌ت Ùˆ دروستكردنی بزووتنه‌وه‌ÛŒ توندڕه‌ÙˆÛŒ شیعه‌ Ùˆ سوننه‌ له‌ به‌رامبه‌ر یه‌كتردا ده‌كات. له‌ باسێكی تردا نووسه‌ر باس له‌ "به‌ربه‌سته‌كانی عێراقی شیعی!" Ùˆ په‌یوه‌ندیی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئیڕان Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ناوه‌نده‌ ئایینییه‌كان Ùˆ مه‌لاكانی شیعه‌ Ùˆ مه‌رجه‌عه‌ ئایینییه‌كان ده‌كات. توێژه‌ر له ‌باسێكی تردا، ده‌رهاوێشته‌ ناوچه‌یییه‌كانی ئه‌Ù… گۆڕانكارییانه‌ ده‌خاته ‌ڕوو و، ئه‌Ù… ژیانه‌وه‌یه‌ÛŒ شیعه‌ Ùˆ كاریگه‌رییه‌كانی له‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا Ø´ÛŒ ده‌كاته‌وه‌.

له‌ باسی كۆتاییشدا، توێژه‌ر، ده‌رهاوێشته‌ سیاسییه‌كانی ئه‌Ù… ژیانه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ تائیفه‌Ú¯Ù‡‌رایی Ùˆ توندڕه‌ویی ئایینی ده‌خاته ‌ڕوو Ùˆ پێشنیاز ده‌كات كه‌ ئه‌مریكا له‌ هه‌مبه‌ر سوننه‌كان  Ù¾Ø§ÚµÙ¾Ø´ØªÛŒ له‌ شیعه‌كان بكات بۆ هاوسه‌نگكردنه‌وه‌ÛŒ نفووزی سوننه‌كان له‌ جیهانی ئیسلام Ùˆ ناوچه‌كه‌ Ùˆ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ Ú•Û†ÚµÛŒ ئه‌لقاعیده‌ Ùˆ گروپه‌ توندڕه‌وه‌ سوننه‌كان.

به‌Ø´ÛŒ حه‌وته‌Ù…ÛŒ كتێبه‌كه‌ به‌ ناونیشانی "په‌ره‌سه‌ندنی سیاسیی شیعه‌ له‌ عێراق: حزبی ئیسلامیی دعوه‌ وه‌Ùƒ نموونه‌) له‌لایه‌Ù† "ڕاجێر شاناهان"ØŒ توێژه‌ر له‌ دامه‌زراوه‌ÛŒ لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ ئاسیا Ùˆ پاسێفیك له‌ زانكۆی سیدنیی ئۆسترالیا Ùˆ وانه‌بێژ له‌ به‌Ø´ÛŒ لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ عه‌ره‌بی Ùˆ ئیسلامیی هه‌مان زانكۆ، نووسراوه‌.

(Rodger Shanahan, Shia Plolitical Development in Iraq: The Case of The Islamic Da Wa Party, Third World Quarterly, Vol. 25, No. 5, pp. 943-954, 2004.)

توێژه‌ر له‌ پێشه‌كیدا باس له‌ ده‌رهاوێشته‌كانی ڕووخانی به‌عس له‌ عێراق Ùˆ هاتنه‌سه‌ركاری شیعه‌كان ده‌كات Ùˆ له‌Ù… ناوه‌نده‌یشدا Ú•Û†ÚµÛŒ حزبی الدعوه‌ له‌ Ù†ÛŽÙˆ گرووپه‌ شیعه‌كانی تر، ده‌خاته‌ به‌ر باس Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌. له‌ باسی یه‌كه‌مدا نووسه‌ر مێژووی دروستبوونی ئه‌Ù… حزبه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯ ڕیشه‌ Ùˆ هۆكاری دروستبوون Ùˆ گۆڕانكارییه‌كانی Ùˆ قۆناغه‌ گرنگه‌كانی ژیانی ئه‌Ù… حزبه،‌ ده‌خاته‌ به‌رباس Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌.  له‌ باسێكی تردا باس له‌ ئایدۆلۆژیای ئه‌Ù… حزبه‌ ده‌كات.

له‌ باسی سێیه‌مدا، توێژه‌ر باس له‌ ڕێكخراو Ùˆ ڕێكخستنی ئه‌Ù… حزبه‌ ده‌كات. هه‌روه‌ها له‌ باسی چواره‌Ù…ØŒ باس له‌ په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ره‌كییه‌كانی ئه‌Ù… حزبه‌ ده‌كات. له‌ باسی پێنجه‌مدا نووسه‌ر Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ الدعوه‌ له‌ عێراقی پاش سه‌دام و، ده‌ره‌نجامه‌كان Ùˆ داهاتووی ئه‌Ù… حزبه‌ Ùˆ حزبه‌ ئیسلامییه‌كان له‌ عێراق ده‌خاته ‌ڕوو.

به‌Ø´ÛŒ هه‌شته‌Ù…ÛŒ كتێبه‌كه‌ به‌ ناونیشانی "عێراق: به‌ربه‌سته‌كان، پێشكه‌وتنه‌كان Ùˆ ڕوانگه‌كان"ØŒ له ‌لایه‌Ù† " ئه‌دید داویشا" پڕۆفیسۆری زانسته ‌سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی مه‌یامی له‌ ویلایه‌تی ئۆهایۆ له‌ ئه‌مریكا، نووسراوه‌.

(Adeed Dawisha, Iraq: Setbacks, Advances, Prospects, Journal of Democracy, January 2004, Vol. 15, No. 1, pp. 5-20.)

نووسه‌ر، له‌ پێشه‌كیی توێژینه‌وه‌كه‌یدا باس له ئامانجی توێژینه‌وه‌كه‌ÛŒ ده‌كات كه‌ بریتییه‌ له‌‌ ده‌ستنیشانكردنی به‌ربه‌سته‌كانی به‌دیموكراسیكردنی عێراق Ùˆ دووباره‌ بونیادنانه‌وه‌ÛŒ عێراق Ùˆ گۆڕانی بۆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ خاوه‌Ù† لانی كه‌Ù…ÛŒ دیموكراسی Ùˆ هه‌ڵسه‌نگاندنی گۆڕانكارییه‌كان له‌ پاش ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ به‌عس Ùˆ له‌ كۆتاییدا، هه‌لومه‌رجی دروستكردنی دامه‌زراوه‌ÛŒ جێگیری دیموكراتیك له‌ عێراقدا.

له‌ باسی یه‌كه‌Ù…ØŒ نووسه‌ر ده‌چێته‌ سه‌ر كێشه‌كانی عێراق Ùˆ ته‌نانه‌ت مه‌ترسیی بڵاوبوونه‌وه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌Ùƒ Ùˆ دروستبوونی ڕێكخراو Ùˆ گرووپی توندڕه‌وه‌ÛŒ Ú†Ù‡‌كدار. هه‌روه‌ها نووسه‌ر هۆكاری به‌رگرییه‌كان Ùˆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ سوننه‌كان له ‌هه‌مبه‌ر ئه‌مریكا Ùˆ هاوپه‌یمانان ده‌خاته‌ به‌رباس Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌. له‌ باسێكی تردا، توێژه‌ر باس له‌ ئه‌نجوومه‌Ù†ÛŒ حوكمڕانی Ùˆ كابینه‌ÛŒ كاتیی عێراق Ùˆ Ú•Ù‡‌وایه‌تیی ئه‌Ù… ئه‌نجوومه‌نه‌ Ùˆ هۆكاری Ú•Ù‡‌خنه‌گرتن Ùˆ دژایه‌تیی ئه‌Ù… كابینه‌یه‌ ده‌كات.

پاشان له‌ باسێكی تردا، نووسه‌ر باس له‌ چۆنیه‌تیی دروستبوونی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ پارته‌ سیاسییه‌كان Ùˆ ڕێكخراوه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ په‌یوه‌ندییان به‌ نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ناسنامه‌كان ده‌كات. له‌ باسێكی تردا، توێژه‌ر چۆنیه‌تیی دروستبوونی دامه‌زراوه‌ مه‌ده‌نییه‌كان Ùˆ هه‌روه‌ها به‌شداری Ùˆ هه‌ڵبژاردن Ùˆ به‌ربه‌سته‌كانی له‌ عێراق، ده‌خاته‌ به‌رباس Ùˆ لێكدانه‌وه‌.  له‌ باسی كۆتاییدا، توێژه‌ر ڕوانگه‌ Ùˆ چاوه‌روانییه‌كان بۆ داهاتوو ده‌خاته‌ ڕوو. هه‌روه‌ها له‌Ù… باسه‌دا، نووسه‌ر ئاماژه‌ به‌ هه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ هاوپه‌یمانان Ùˆ ئه‌نجوومه‌Ù†ÛŒ حوكم ده‌كات Ùˆ ئاماری دامه‌زراوه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان ده‌رباره‌ÛŒ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ پاڵپشتی Ùˆ ئۆمێد به‌ داهاتوو له‌ Ù†ÛŽÙˆ هاووڵاتیانی عێراق ده‌خاته ‌ڕوو. نووسه‌ر له‌ ئه‌نجامی توێژینه‌وه‌كه‌یشدا، Ú†Ù‡‌ند پێشنیازێك بۆ سه‌ركه‌وتنی دیموكراسی له‌ عێراق پێشكه‌Ø´ ده‌كات.

به‌Ø´ÛŒ نۆیه‌Ù… Ùˆ به‌Ø´ÛŒ كۆتاییی ئه‌Ù… كتێبه‌ له‌ ژێر ناونیشانی "Ú•Û†ÚµÛŒ ئه‌مریكا له‌ نه‌ته‌وه‌سازیدا: له‌ ئه‌ڵمانیاوه‌ بۆ عێراق)ØŒ له ‌لایه‌Ù† "جه‌یمز دوبینز"  Ù†ÙˆÙˆØ³Ø±Ø§ÙˆÙ‡‌ØŒ كه‌ نوێنه‌ری تایبه‌تی سه‌رۆك كلینتۆن له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی سۆماڵی Ùˆ بۆسنیا Ùˆ كۆسۆڤۆ بووه‌. له‌ پاش ڕووداوی 11ÛŒ سێپته‌مبه‌ری 2001ØŒ  Ø¨ÙˆÙˆ به‌ نوێنه‌ری جۆرج بۆش له‌ ئه‌فغانستان. هه‌روه‌ها ناوبراو باڵیۆزی ئه‌مریكا بووه‌ له‌ یه‌كێتیی ئه‌وروپا Ùˆ ئێستا به‌رپرسی ناوه‌ندی لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ سیاسه‌تی به‌رگری Ùˆ ئاسایشی نێونه‌ته‌وه‌یییه‌ له‌ دامه‌زراوه‌ÛŒ RAND.

(James F. Dobbins, Americas Role in Nation-Building: From Germany to Iraq, Survival, Vol. 45, No. 4, Winter 2003-2004, pp. 87-110.)

نووسه‌ر له‌ پێشه‌كیی ئه‌Ù… نووسینه‌دا، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ عێراق شه‌شه‌مین ئه‌ركی گرنگی ئه‌مریكایه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌سازی، بۆ نموونه‌ ئه‌ڵمانیا Ùˆ ژاپۆن پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ  جیهانیی دووه‌Ù… Ùˆ سوماڵی Ùˆ هائیتی Ùˆ بۆسنیا Ùˆ كۆسۆڤۆ پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد و، ئه‌فغانستان Ùˆ عێراق پاش 11ÛŒ سێپته‌مبه‌ر. به‌ڵام ئه‌مریكا نه‌یتوانیوه‌ سوود له‌ ئه‌زموونه‌كانی پێشووتری وه‌ربگرێت، چونكه‌ هه‌ر وڵاتێك دۆخێكی تایبه‌تی خۆی هه‌یه،‌ سه‌ره‌ڕای خاڵی هاوبه‌Ø´ له‌ نێوانیاندا.  له‌ باسی یه‌كه‌مدا، نووسه‌ر به‌ ناونیشانی " له‌ ئه‌ڵمانیاوه‌ بۆ ئه‌فغانستان"ØŒ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات بارودۆخی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ÛŒ كه‌ ئاماژه‌یان Ù¾ÛŽ دراوه،‌ ڕوون بكاته‌وه‌.

له‌ باسی دووه‌مدا، توێژه‌ر باس له‌ فاكته‌ری بوونی سه‌ربازی ئه‌مریكا ده‌كات. له‌ باسی سێێه‌مدا، نووسه‌ر Ú•Û†ÚµÛŒ پۆلیسی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ كوژراوان Ùˆ هۆكاره‌كانی ده‌خاته ‌ڕوو. له‌ باسێكی تردا، نووسه‌ر خشته‌ÛŒ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌كان له‌Ùˆ وڵاتانه‌ØŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتری به‌راورد ده‌كات. باسێكی تر، ته‌رخان كراوه‌ بۆ ئه‌نجامه‌كانی جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ئاوداره‌‌كانی جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر پرۆسه‌ÛŒ سه‌قامگیری Ùˆ دیموكراسی Ùˆ نه‌ته‌وه‌سازی. نووسه‌ر باسێك ته‌رخان ده‌كات بۆ خستنه‌ڕووی یارمه‌تییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان بۆ سه‌ركه‌وتنی پرۆسه‌ÛŒ دووباره‌ بونیادنانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ Ùˆ یارمه‌تیدانی باشتركردنی دۆخی ئابووریی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌.

 Ù†ÙˆÙˆØ³Ù‡‌ر، له‌ باسێكی تردا، فاكته‌ر Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ هاوپه‌یمانیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ØŒ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئامار،‌ پێكه‌وه‌ به‌راورد ده‌كات. هه‌روه‌ها ناوبراو درێژیی كاتی ئۆپه‌راسیۆنی ئازادكردنی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ØŒ وه‌كو فاكته‌رێكی كاریگه‌ر له‌سه‌ر داهاتووی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ ده‌خاته‌ به‌رباس Ùˆ له‌ كۆتاییدا ئه‌نجامه‌كان ده‌خاته ‌ڕوو. له‌ گرنگترینی ئه‌Ùˆ ئامانجانه‌ ئه‌وه‌یه،‌ كه‌ پێویسته‌ ئه‌مریكا كاتی پاشه‌كشه‌كردن له‌ عێراق دیاری نه‌كات چونكه‌ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ ئه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌سازی ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ Ùˆ سه‌ركه‌وتوو نابێت. هه‌روه‌ها، ناوبراو ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ له‌ بۆشاییی دامه‌زراوه شه‌رعییه‌‌كاندا ئه‌وه‌ به‌خێرایی گرووپی توندڕه‌و، ئه‌Ùˆ جێگه‌ Ùˆ بۆشایییه‌ Ù¾Ú• ده‌كه‌نه‌وه‌.

 

تێبینی:

توێژینه‌وه‌كانی ئه‌Ù… كتێبه،‌ له‌ زمانی ئینگلیزییه‌وه‌ وه‌Ú•‌گێڕدراوه‌ته‌‌ سه‌ر ‌زمانی فارسی Ùˆ له ‌لایه‌Ù† ناوه‌ندی چاپ Ùˆ بڵاوكردنه‌وه‌ÛŒ وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئێران به‌Ù… ناونیشانه‌ چاپ كراوه‌:

((به‌ كوشش: حاجی یوسفی، امیر محمد Ùˆ سلطانی نژاد، احمد،(سامان سیاسی در عراق جدید)ØŒ تهران: مركز چاپ Ùˆ انتشارات وزارت امور خارجه‌ØŒ چاپ: دووم، 1387.  ))

 

بۆ دابه‌زاندنی كتێبه‌كه‌:

http://www.hvm.ir/files/book/politics-in-iraq.pdf

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون