PÊNÛS
 
ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی) 
     2016-09-06
پەرویز ڕەحیم

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌Ù… Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟

(ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، حكوومه‌ت Ùˆ دیموكراسی) – بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی

 

په‌رویز ڕەحیم قادر-  Ù…امۆستا له‌ Ú©Û†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانسته ‌سیاسییه‌کان/ زانکۆی سه‌لاحه‌د‌دین

 

دیموكراسی:

 Ø¯ÛŒÙ…وكراسی، ÙˆÛ•Ùƒ شێوازێكی ژیانی كۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی Ù„Û• جیهانی نوێدا،‌ لەسەر چەند بنەمایەك دادەمەزرێت ÙƒÛ• Ù„Û• پڕۆسەیەكی مێژووییدا Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دامەزراندنی سیستەمێكی دیموكراتیك هاتووه‌تە ئاراوە. كرۆكی ئەم بنەمایانە لەسه‌ر بنەماكانی هاوڵاتیبوون Ùˆ بەشداریی سیاسی، یاساسەروەری، سەروەریی هاووڵاتیان، ئازادی Ùˆ مافە مەدەنی Ùˆ سیاسییەكان Ùˆ یەكسانی دامەزراوە.

سیستەمێكی دیموكراسی، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هەڵبژاردنێكی ئازاد Ùˆ دادپەروەرانە Ùˆ دەستاودەستكردنی ئاشتیانەی دەسەڵات Ùˆ جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكانه‌وه‌ØŒ دەتوانێت ڕەوایەتیی هەبێت Ùˆ Ù„Û• ئاستی ئەو ئەرك Ùˆ بەرپرسیارێتییانه‌دا بێت ÙƒÛ• ئەركی سیستەمن. بۆیە Ù„Û•Ù… جۆرە سیستەمەدا هاووڵاتیان Ù†Û•Ùƒ بە Ù‡Û†ÛŒ ترس، بەڵكوو بە حەز Ùˆ ویستی خۆیان پابەندی یاساكان دەبن، چونكە بەشداریی سیاسیی هاووڵاتیان Ù„Û• درووستكردنی بڕیارەكانی سیستەمدا ڕەنگدانەوەی ویستی هاووڵاتیانە و، لێرەوەیە ÙƒÛ• كەرامەت Ùˆ مافەكانی مرۆڤ دەپارێزرێت Ùˆ كۆمەڵگا Ù„Û• ئاشتی Ùˆ سەقامگیری Ùˆ ئاسایشدا دەژیت.

مەرجی سەرەكیی بەردەوامبوونی دیموكراسی ئەوەیە ÙƒÛ• هیچ گرووپێك، جگە Ù„Û• نوێنەرانی هەڵبژاردەی هاووڵاتیان، مافی سیستەم Ùˆ بڕیاروەرگرتنی نابێت. كەواته‌ØŒ دەسەڵاتی گشتی یان ڕێژەییی هەر یاریكەرێكی سیاسیی هەڵنەبژێردراو، بەربەستی سەرەكی بۆ دیموكراسی Ù¾ÛŽÙƒ دێنێت. هەر بۆیە دەسەڵات Ùˆ دەستڕۆیشتووییی سه‌رباز Ùˆ سوپا Ù„Û• سیاسەتدا Ùˆ هەروەها نفووزی یاریكەرانی دەرەكی بەسەر سیستەمە دیموكراتیكییەكاندا، یان گرووپەكانی فشار Ùˆ ڕێكخراوی نهێنیی توندوتیژ، زیان بە دیموكراسی دەگەیەنن.

مانای جەوهەریی دیموكراسی ئەوەیە ÙƒÛ• هەموو هاووڵاتیان Ù„Û• بواری سیاسی Ùˆ یاساییدا یەكسانن. Ù„Û• لایەكی ترەوە، دیموكراسی لەسەر بنەمای ڕێژەییبوون ڕادەوەستێت. بەم مانایەی ÙƒÛ• دیموكراسی لەسەر بنەمای ڕێژەییبوونی بەهاكان دادەمەزرێت Ùˆ هیچ چەشنە پێوەرێكی ڕەها بۆ دیاریكردنی بەهاكان له‌ ئارادا نییە. واتە، ناكرێت بەهایەك بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ڕەها، بەسەر هاووڵاتیان بسەپێنرێت.

بەگشتی، چەمكی دیموكراسی Ù„Û• چەند بنەمایەكی سەرەكیدا پوخت دەكرێتەوە: سەرچاوەگرتنی هێز Ùˆ یاسا Ù„Û• ویستی هاووڵاتیانه‌وه‌ØŒ ئازادیی ڕادەربڕین Ùˆ پاڵپشتیی سیستەم لەسەر ئەو ڕایە، هەبوونی میكانیزمی دیاریكراو بۆ دەربڕینی ڕای گشتی وەكو پارتە سیاسییەكان، بنەمای سیستەمی زۆرینە بە ڕەچاوكردنی سازانی سیاسی، سنورداركردنی دەسەڵاتی سیستەم Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ماف Ùˆ ئازادییەكانی تاك Ùˆ گرووپەكان Ùˆ فرەییی گرووپەكان Ùˆ بەرژەوەندییەكان Ùˆ بەها كۆمەڵایەتییه‌كان، بەهێزبوونی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنی، بنەمای ڕێژەییبوونی بەهاكان، ئاسانگیری Ù„Û• هەمبەر بیروڕای جیاواز Ùˆ دژ، یەكسانیی سیاسیی گرووپە كۆمەڵایەتییەكان Ù„Û• بواری دەستپێڕاگەیشتن بە دەسەڵات، بواری بوون بە زۆرینەی كەمینە فكرییەكان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بانگەشەی بیروڕاكانه‌وه‌ØŒ سەربەخۆییی دەسەڵاتی دادوەری، دابەشبوونی دەسەڵاتەكان Ùˆ سەربەخۆبوونیان، بوونی ئۆپۆزسیۆنی یاسایی.

 

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، یاسا Ùˆ ده‌ستوور:

  ژیانی سیاسی Ù„Û• چوارچێوەی دەستووردا پیادە دەكرێت و، هەندێك بنەما Ù‡Û•Ù† ÙƒÛ• Ù„Û• دەستووردا هاتوون Ùˆ پێویستە سیستەمی دیموكراسی پارێزگارییان Ù„ÛŽ بكات، بەو پێیەی ÙƒÛ• هەموو تاكەكانی كۆمەڵگا لەسەری Ú•ÛŽÙƒ كەوتوون. ئەمه‌یش دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ هاتنەدیی سەقامگیریی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• و، ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یش دەتوانێت تواناكانی بۆ چارەسەركردنی ئاشتیانەی كێشەكانی بخاتە Ú¯Û•Ú•. كەواتە لێرەدا سیستەمێكی دیموكراسی، سەقامگیری Ùˆ ئاسایش دەستەبەر دەكات Ùˆ Ù„Û• لایەكی ترەوە ئەم سەقامگیری Ùˆ ئاسایشە Ù„Û• كۆمەڵگەدا، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ چارەسەركردنی كێشەكان بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ئاشتیانە Ùˆ دیموكراتیك.

ئەو دەسەڵاتانەی ÙƒÛ• ڕەوایەتییان Ù„Û• دەستوور وەردەگرن، بە دەسەڵاتێكی سەركەوتوو هەژمار دەكرێن. Ù„Û•Ù… جۆرە دەسەڵاتانەدا، سەركردەكان تەنها وەكوو فەرمانبەر وان. تەنها دەسەڵات بەڕێوە دەبەن Ùˆ خاوەنی سەرەكیی دەسەڵاتیش، بریتیە Ù„Û• دەوڵەتەكە. ئەم دەسەڵاته‌یش Ù„Û• سیستەمێكی دیموكراتیكدا بریتییە Ù„Û• ویستی هاووڵاتیان. Ù„Û• سیستەمە نادیموكراسییەكاندا دەوڵەت ڕەوایەتیی نییە، چونكە دەستوور Ùˆ سیستەمەكە بەپێی ویستی هاووڵاتیان نەبووە. كەواتە قەیرانی ڕەوایەتی، یەكێكە Ù„Û• گرنگترین ئەو قەیرانانەی ÙƒÛ• Ù„Û• دەوڵەتە نادیموكراسییەكاندا بەهۆی نەبوونی دەستوورێكی ڕەوا، تووشی دەبن. دیموكراسی، تا ڕاددەیەكی زۆر، گرێدراوی بوونی دەستوورە، ÙƒÛ• Ù„Û• گرنگترین خاڵەكان دەتوانین ئاماژە بەمانه‌ بكه‌ین:

1- Ù„Û• دەستووردا، سیستەمی فەرمانڕەواییی دەوڵەت دەستنیشان دەكرێت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەموو ئەو بنەما Ùˆ دامەزراوانەی ÙƒÛ• پێویستن بۆ بەڕێوەچوون Ùˆ جێگیربوونی سیستەمە دیموكراسیەكە، یان Ù„Û• دەوڵەتێكدا ÙƒÛ• جۆری فەرمانڕەوایی، سیستەمێكی دیموكراسییە، Ù„Û• ناو ئەو دەستوورە به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت.

2- دەستوور، دەسەڵات بۆ هەموو ئۆرگانەكانی سیستەمی سیاسی دەستنیشان دەكات ÙˆÛ•Ùƒ دەسەڵاتی پاشا، سەرۆك، سەرۆكی ئەنجوومەنی وەزیران، وەزیرەكان Ùˆ پەرلەمان Ùˆ دەسەڵاتی دادوەری و، دیاریكردنی دەسەڵاتەكانیان دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ سنوورداركردنی دەسەڵاتەكانیان Ùˆ لێرەوە، كەس Ù„Û• سەرووی یاساوە نییە. ئەمه‌یش ڕێگری Ù„Û• قۆرخكردنی دەسەڵات دەكات Ùˆ هەر كەسێكیش Ù„Û•Ù… پرەنسیپانە لا بدات، لێپرسینەوەی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەكرێت.

دەستوور، چونكە Ù„Û• لایەن هەموو، یان زۆرینەی هاووڵاتیانەوە پەسەند كراوە، ئەگەر پارتێكی سیاسی، زۆرینەی كورسییەكانی پەرلەمانی لەدەستدا بوو، ناكرێت پەرلەمان یان سیستەم دەستكاریی ده‌ستووره‌كه‌ بكەن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ Ù„Û• دەستووردا باس Ù„Û• ماف Ùˆ ئازادییەكانی هاووڵاتیان كراوە؛ بۆیە هەر دەستكارییەك، دەبێت بگەڕێتەوە بۆ هاووڵاتیان. مەبەست Ù„Û• سەروەریی یاسا، حوكم Ùˆ دەسەڵاتی یاسایە (The Rule of Law) و، بریتییە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ ÙƒÛ• هەموو كەس Ùˆ دامەزراوە گشتی Ùˆ تایبەتییەكان لەژێر دەسەڵاتی یاسادان ÙƒÛ• بەیەكسانی بەسەریاندا جێبەجێ‌ دەكرێت Ùˆ سەربەخۆ دەردەكرێت. ئەمه‌یش هاوتەریبە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بنەماكانی یاسای نێونەتەوەیی بەتایبەت Ù„Û• بواری مافی مرۆڤدا. بۆیە ئەم جۆرە سەروەرییەی دەسەڵاتی یاسا، تەنیا Ù„Û• سیستەمێكی دیموكراسیدا جێبەجێ دەكرێت، چونكە تەنانەت ئەگەر Ù„Û• سیستەمەكەدا پاشایش بوونی هەبێت كەس Ù„Û• سەرووی یاسا نییە، بەڵكوو هەرچی هاووڵاتییە، بە سەرۆك Ùˆ پاشایشەوە، دەبێت پابەندی یاسا بن Ùˆ ڕێزی Ù„ÛŽ بگرن Ùˆ Ù¾ÛŽØ´ÛŽÙ„ÛŒ Ù†Û•ÙƒÛ•Ù†. هەروەكوو مۆنتسكیۆ  Montesquieu (1689-1755)ØŒ یاساناس Ùˆ فه‌یله‌سوفی سیاسیی به‌ناوبانگی فه‌ره‌نسی، دەڵێت: "پێویستە یاسا وەكوو مردن وا بێت، لەسەر كەس باز نەدات".

 

 Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت (Government) Ùˆ پەیڕەوكردنی دەسەڵاتی سیاسی:

 Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت، سیسته‌مێكه‌ كه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ وڵات Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌Ùƒ به‌ڕێوه ‌ده‌بردرێت. حكوومه‌ت سیاسه‌تداڕێژ Ùˆ جێبه‌جێكار Ùˆ ده‌ستنیشانكه‌ری ستراتیژیی به‌ڕێوه‌بردنی وڵاته‌. جۆری  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت Ùˆ شێوازێك كه‌ وڵاتی Ù¾ÛŽ ئیداره‌ ده‌كرێت، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی جیاواز Ùˆ دامه‌زراوه‌ Ùˆ ده‌زگای جۆراوجۆر Ùˆ چۆنیه‌تیی په‌یوه‌ندییان ده‌ستنیشان ده‌كرێت.

Ú†Ù‡‌مكی  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت له‌ ڕیشه‌ÛŒ "حكم‌"ØŒ كه‌ به‌ مانای "دادوه‌ریكردن" Ùˆ "فه‌رمانپێكردن" Ùˆ "ناوبژیوانی" Ùˆ هه‌روه‌ها لغاوكردنی ئه‌سپیش دێت. ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ "حكمة" به‌ مانای "دانایی"ØŒ هاوڕیشه‌یه‌.

له‌ زمانی ئینگلیزیدا"Government" به‌ ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن ده‌گوترێ Ùˆ به‌ هاوتای Ú†Ù‡‌مكی ئه‌مریكیی "Administration" دێت؛ به‌Ùˆ واتایه‌ÛŒ‌ كه‌ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا "Government" به‌ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ فراوانتر، كه‌ وڵات ئیداره‌ ده‌كات ده‌گوترێت Ùˆ به‌كار دێت.

به‌گشتی، حكوومه‌ت به ‌مانا فراوانه‌كه‌ÛŒ (نه‌Ùƒ ته‌نیا كابینه‌) به‌ دوو مانا به‌كار دێت: 

یه‌كه‌Ù…-  Ø¨Ù‡‌ مانای گشتیی كرده‌وه‌ÛŒ حوكمڕانی

دووه‌Ù…- به‌ مانای كۆمه‌ÚµÙ‡‌ دامه‌زراوه‌كانی داڕشتن Ùˆ جێبه‌جێكاری بڕیاره‌كان دێت. كه‌واته‌ØŒ ئه‌ركی سه‌ره‌كیی  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت یاسادانان Ùˆ جێبه‌جێكردنیه‌تی. واته‌ وه‌كوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، زه‌ینی Ùˆ دابڕاو له‌ واقعی سیاسی نییه‌. هاووڵاتیانیش هه‌موو كاروباره‌كانیان ڕووه‌Ùˆ  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ته‌.

دابه‌شكردنی ئه‌ركی دامه‌زراوه‌كان (یاسادانان، جێبه‌جێكردن Ùˆ دادوه‌ری) په‌یوه‌ندیی به‌ ڕێكخستنی  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ته‌وه‌ هه‌یه‌ØŒ به‌Ù… واتایه‌ كه‌ پێشووتر به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ بیرۆكراسی به‌ به‌Ø´ÛŒ سه‌ره‌كیی  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت داده‌ندرا. به‌ڵام ئێستاكه‌ ئه‌ركی ده‌سته‌به‌ركردن Ùˆ پاراستنی ئاسایشی ناوخۆ Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ هه‌روه‌ها سه‌قامگیری Ùˆ دابینكردنی دادپه‌روه‌ری Ùˆ خۆشگوزه‌رانی Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندن Ùˆ په‌ره‌پێدانی ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ...هتد و، به‌گشتی خزمه‌تگوزاریی گشتی، بووه‌ته‌ ئه‌ركی سه‌ره‌كیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت.

شێوازی په‌یوه‌ندیی نێوان ئه‌Ùˆ دامه‌زراوانه‌ÛŒ حكوومه‌ت له ‌لایه‌Ùƒ Ùˆ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ به‌ڕێوه‌بڕدن Ùˆ حوكمڕانیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه،‌ كه‌  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌تێك ده‌كاته‌ ئیستیبدادی یاخود یاسایی. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ سه‌ره‌كیتیرین پێوه‌ری ده‌ستنیشانكردنی جۆری  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ته‌كان،  ÛŒØ§Ù† به ‌مانا فراوانه‌كه‌ی، سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، دوو پێوه‌ره‌: 1- په‌یوه‌ندیی ده‌سه‌ڵاته‌كانی یاسادانان Ùˆ جێبه‌جێكردن 2- چۆنیه‌تیی وه‌رگرتنی ده‌سه‌ڵات. به‌ڵام جۆری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كان له‌سه‌ر پێوه‌ری په‌یوه‌ندیی ناوه‌ند Ùˆ یه‌كه‌ پێكهێنه‌ره‌كانیه‌تی (بۆ نموونه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ساده‌ Ùˆ ناوه‌ندی Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی فیدراڵی Ùˆ كۆنفیدراڵی). لێره‌وه‌ به‌ڕوونی ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ Ú†Ù‡‌نده‌ هه‌ÚµÙ‡‌یه‌ كه ئێمه‌ له‌ سیاسه‌تدا، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت‌ Ùˆ  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت له‌ بری یه‌كتر به‌كار بێنیین.

دەسەڵات Ù„Û• كاركردن، سێ بابەتی سەرەكی Ùˆ گرنگ وەردەگرێت Ùˆ هەرسێكیان تەواوكەری یەكترن. یەكەمیان: لایەنی یاسادانانە. ئەمه‌یش بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پێداویستییەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی Ùˆ ڕێكخستنی ئەم ژیانە، Ù„Û• چوارچێوەی ئەو بڕیارانەی گونجاون Ùˆ ئامادە دەكرێن، Ú•Û•Ù†Ú¯ دەداتەوە. بەواتایەكی تر، ئامادەكردنی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ• یاسایەك Ùˆ ڕێنمایییەكی تایبەت بۆ ئەم مەبەستە. ئەمه‌یش دەزگایەك Ù¾ÛŽÛŒ هەڵدەستێت، Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت دەزگای یاسادانان.

دووەمیان: لایەنی جێبەجێكردنە. ئەمه‌یش Ù¾ÛŽÙƒ دێت Ù„Û• ئامادەكردنی ژینگەیەكی گونجاو بۆ گواستنەوەی ئەم بڕیارانە بۆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ• پرۆژەیەك ÙƒÛ• ژیانی خەڵك Ùˆ گوزەرانەكەی خۆش دەكات. ئەمه‌یش دەزگایەك Ù¾ÛŽÛŒ هەڵدەستێت كه‌ Ù¾ÛŽÛŒ دەڵێن دەزگای جێبەجێكردن.

 Ø³ÛŽÛŒÛ•Ù…یان: لایەنی دادگایە. ئەمه‌یش Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ• بڕیارێكی دادگایی بۆ چارەسەری هەموو ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ ململانێ Ùˆ ناكۆكییه‌كان Ù„Û• ناو كۆمەڵگادا، Ú•Û•Ù†Ú¯ دەداتەوە. بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•ØŒ جێبەجێكردنی دادپەروەری. ئەمه‌یش Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت دەزگای دادوەری.

بەكارهێنانی دەسەڵات Ù„Û• چوارچێوەی ئەم سێ بوارە سەرەكییەدایه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ سێ دەزگای تایبەت Ùˆ جیاواز، بۆ دووركەوتنەوەی هەموو هێزێك كه‌ توانای دروستكردنی كاریگەریی نێگەتیڤی لەسەر ژیانی تاك هه‌یه‌ Ùˆ دووركەوتنەوە Ù„Û• قۆرخكاری Ùˆ تاكڕەوی، دروست دەكرێن.

ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت،  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی دیموكراتیك:

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ زۆر گرنگه‌ بیزانین، ئه‌Ùˆ خاڵه‌یه‌ كه‌ دیموكراسی به‌گشتی جۆر Ùˆ شیوازی سیسته‌Ù…ÛŒ په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه.‌  دیموكراسی Ù„Û• سەردەمی نوێدا بریتییە Ù„Û• بەرنامە Ùˆ میكانیزمێك بۆ ڕێكخستنی ژیانی سیاسی Ùˆ كۆمەڵایەتی، Ù†Û•Ùƒ بیروباوەری دیاریكراو Ùˆ گشتگیر و، بەپێی دەستوور پیادە دەكرێت Ùˆ سیستەمێكە بۆ درووستكردنی بڕیار Ù„Û• لایەن هاووڵاتیان Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ دیاریكراو بەپێی دەستوور و، ڕێبازێكی پێویستە بۆ پێكەوەژیانی ئاشتیانە Ù„Û• نێوان تاكەكان Ù„Û• كۆمەڵگەدا. سیستەمی سیاسی، بەپێی پرەنسیپ Ùˆ دامەزراوەكان، دەرفەت دەڕەخسێنێت ÙƒÛ• هاووڵاتیان Ùˆ لایەنە سیاسییەكان بتوانن چارەسەری ÙƒÛŽØ´Û• Ùˆ ناكۆكییەكان بكەن، Ù„Û• هەمان كاتدا بە لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندییەكان ئەم ململانێیە Ù„Û• كۆمەڵگەدا بە شێوازێكی ئاشتیانە بەڕێوە بچێت. Ù„Û•Ù… بارودۆخەدایە ÙƒÛ• كۆمەڵگا توانای كۆنتڕۆڵكردنی سەرچاوەكانی توندوتیژی Ùˆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئاژاوە Ùˆ جەنگی ناوخۆییی هەیە Ùˆ لێرەوە پیادەكردنی دیموكراسی بەپێی دەستوور Ú•ÛŽÙƒ دەخرێت.

"جیمس برایس-  James Bryce" مامۆستای ماف Ù„Û• زانكۆی ئۆكسفۆرد (1922-1838)ØŒ دیموكراسیی بە سیستەمێك دەزانی، ÙƒÛ• تیایدا ویستی زۆرینەی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• سەروەر بێت. برایس  بڕوای وا بوو ÙƒÛ• دیموكراسی، سێ‌ تایبەتمەندیی هەیە، ÙƒÛ• سیستەمی دیموكراتیك Ù„Û• سیستەمە نادیموكراتیكەكان جیا دەكاتەوە:

  1. ئامانجەكان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ڕای گشتییه‌وه‌ دەستنیشان Ùˆ دیاری دەكرێن، Ù†Û•Ùƒ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ گرووپەكانی ئەشراف Ùˆ خانەدانەكان.
  2. ڕێبەران لە لایەن گەلەوە هەڵدەبژێردرێن و جگە لە هەڵبژاردنی گشتی، هیچ ڕێگەیەكی تر بۆ گەیشتن بە پۆستە حكومییەكان نییە.
  3. هەموو هاووڵاتیان ئەو مافەیان هەیە دژایەتیی سیاسەتەكانی كەسانی هەڵبژێردراوی خۆیان بكەن.

  "جۆزیف شۆمپیتەر- Joseph Alois Schumpeter"(1883-1950) بەم شێوەیە پێناسەی دیموكراسی دەكات، ÙƒÛ• بریتییە له‌ سیستەمێكی ڕێكخراو ÙƒÛ• ئامانجه‌كه‌ÛŒ درووستكردنی بڕیاری سیاسییە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەشداریی تاكەكان. ئەم ئامانجە، Ù„Û• پڕۆسەی دەنگدان Ùˆ هەڵبژاردن Ùˆ كێبڕكێ Ùˆ گرتنەدەستی دەسەڵاتدا، دێتە دی.

بە بڕوای "پییێر بۆردیو- Pierre Bourdieu" (1930-2002)ØŒ فه‌یله‌سوف Ùˆ زانای Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ فەرەنسی، دیموكراسی بریتییە Ù„Û•: بەشداریی سیاسی، مافەكانی مرۆڤ Ùˆ ئازادییەكانی. هەروەها سیستەمێكە بۆ دەسەڵاتداریەتی، ÙƒÛ• ئامانجی ئەوەیە ئازادی بكاتە بنەمایەك Ù„Û• پەیوەندییە سیاسییەكان Ùˆ تەنیا شێوازێكە ÙƒÛ• جەخت لەسەر پاراستنی كەرامەتی مرۆڤی ئازاد دەكاتەوە.  Ù‡Û•Ø±ÙˆÛ•Ùƒ Ù„Û• ماددەی (19Ùˆ21)ÛŒ جاڕنامەی گەردوونیی مافەكانی مرۆڤیشدا هاتووە، فرەییی ڕێباز Ùˆ ڕەوایەتییە بۆ سیستەمی سیاسیی هاوچەرخ، ÙƒÛ• Ù„Û• ماددەی (19)دا هاتووە: "بۆ هەر كەسێك هەیە مافی ڕادەربڕین Ùˆ ئازادیی بیروباوەڕی هەبێت"ØŒ هەروەها Ù„Û• ماددەی (21)دا هاتووە: "هەر تاكێك بۆی هەیە ÙƒÛ• بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ڕاستەوخۆ یان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ نوێنەرەكانییەوە بەئازادی Ùˆ ویستی خۆی، بەشداری Ù„Û• بەڕێوەبردنی كاروباری گشتیی دەوڵەتەكەیدا بكات."

  "ڕۆبیرت داڵ- Robert Alan Dahl" (1915-2004)ØŒ تیۆریسیه‌Ù†ÛŒ سیاسیی ئه‌مریكی، بڕوای وایە ÙƒÛ• Ù„Û• ئەنجامی پڕاكتیزەكردنی دیموكراسی، ئەوا دیموكراسی چەند دەرەنجامێكی باشی Ù„ÛŽ دەكەوێتەوە ÙƒÛ• خزمەت بە كۆمەڵگا دەكات Ùˆ Ù„Û• توندوتیژی Ùˆ ناسەقامگیری دووری دەخاتەوە، وەكوو:

  1. دووركەوتنەوە لە دەسەڵاتێكی دیكتاتۆری و پاوانخواز و ملهوڕ.
  2. دابینكردنی مافە بنەڕەتی و سەرەتایییەكانی مرۆڤ و هاووڵاتیان.
  3. دابینكردنی ئازادییە گشتییەكان.
  4. دەستەبەركردن Ùˆ ڕەخساندنی بوار Ùˆ Ù‡Û•Ù„ بۆ دیاریكردنی ماف Ùˆ چارەنووس، Ú† بۆ تاك Ùˆ هه‌روه‌ها بۆ گرووپە جیاوازەكانی ئەتنیكی، ئایینی، زمانی، كەلتووری Ùˆ ...هتد.
  5. سەربەخۆیی و ڕێزگرتن لە بەها ئەخلاقییە جیاوازەكانی ناو كۆمەڵگە.
  6. پارێزگاریكردن Ù„Û• بەرژەوەندییه‌ ماددی، مەعنەوی Ùˆ تاكەكەسییه‌كان.
  7. دەستەبەركردن و پارێزگاری لە یەكسانیی سیاسی.
  8. هێنانەكایەی ئاشتیی كۆمەڵایەتی.
  9. ڕەخساندنی دەرفەت بۆ پەرەپێدان و پاڵپشتیكردن لە هەموو بوارەكاندا.

   Ù„Û• لایەكی تر، زانایان بڕوایان وایە ÙƒÛ• دیموكراسی تەنها بە Ù‡Û†ÛŒ یاساكانەوە نایەتە دی، بەڵكوو دەبێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ پەروەردەی سیاسی Ùˆ فرەیی Ùˆ دوورخستنەوەی توندوتیژی Ùˆ بەدیهێنانی جۆرێك Ù„Û• یەكسانی بێت، ÙƒÛ• دوور بێت Ù„Û• بنەماكانی نادیموكراسیەت Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ پتەوكردنی دیموكراسیەت بدەین. بەم شێوەیە دەتوانین بڵێین دیموكراسی سیستەمێكە بەردەوام پەیوەندیی نێوان دەوڵەت Ùˆ بكەرە كۆمەڵایەتییەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ú•ÛŽÙƒ دەخات.

بە بڕوای " سیمۆر مارتین لیپیست- Seymour Martin Lipset"(1922-2006) كۆمه‌ڵناسی سیاسیی ئه‌مریكی، سیستەمە دیموكراسییەكان پێویستە سێ‌ تایبەتمەندیی سەرەكییان تێدا بێت:

  1. لەسەر وەرگرتنی پۆستە دەوڵەتییەكان كێبڕكێ‌ هەبێت.
  2. بۆ وەرگرتنی پۆستەكان، هەڵبژاردنێكی ئازاد، بێگەرد و گشتی هەبێت. هیچ لایەنێك لەژێر هیچ بیانوو و پاساوێك پەراوێز نەخرێت.
  3. Ù„Û• كۆمەڵگەدا، ئەوەندە ئازادییە مەدەنی Ùˆ سیاسییه‌كان بوونی هەبێت ÙƒÛ• ڕاستی Ùˆ بێگەردیی بەشداری Ùˆ كێبڕكێیەكان گەرەنتی بكرێت.

 Ù„Ù‡ ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه،‌ بە بڕوای "ئانتۆنی گیدێنز- Anthony Giddens"(1938-...) كۆمه‌ڵناسی به‌ناوبانگی بریتانی، مەبەست Ù„Û• دیموكراسی، سیستەمێكی سیاسییە ÙƒÛ• خاوەنی سێ‌ تایبەتمەندی بێت:

یەكەم: فرەحیزبی، واتە پارتەكان لە ڕووی ژمارە و ئایدیۆلۆژیاوە فرەجۆر بن.

دووەم: هەڵبژاردنی ئازاد و مافی ڕاستەقینەی بەشداریكردن تیایدا، بۆ سەرجەم ئەوانەی مەرجەكانی دەنگدان دەیان گرێتەوە، پارێزراو بێت.

سێیەم: دەسەڵاتێكی یاسایی.

دیموكراسی، زەمینەیەك دروست دەكات ÙƒÛ• بیروبۆچوون Ùˆ هێز Ùˆ گرووپە جیاوازەكان، دەرفەتیان هەبێت ÙƒÛ• ویست Ùˆ داخوازی Ùˆ ئامانج Ùˆ بەرژەوەندییەكانیان Ù„Û• پرۆسەی سیاسەتدانان Ú•Û•Ù†Ú¯ بداتەوە. به‌گشتی، دیموكراسی سیستەم Ùˆ نموونەیەكە، ÙƒÛ• بەپێی مێژوو، جیهانییە؛ چونكە سیستەمێكە گرنگی بە مرۆڤایەتی دەدات واتە سیستەمێكی مرۆڤانەیە Ùˆ مرۆڤایەتی Ù„Û• پێشكەوتن Ùˆ گەشەكردنیدا بەشدارە و، هەروەها دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ خۆشگوزەرانیی مرۆڤ. بەڵام پێویستە تێ بگەین ÙƒÛ• ئەمانە ڕەها نین چونكە دیموكراسی بەپێی ئەو كۆمەڵگەیەی ÙƒÛ• تیایدا جێبەجێ دەكرێت فۆرم وه‌ردەگرێت، بۆیە ناتوانرێت دیموكراسی Ù„Û• گۆڕانكارییە ناوخۆیییەكان جیا بكرێتەوە Ùˆ ناتوانرێت بە هیچ شێوەیەك بسەپێنرێت.

 

ده‌ره‌نجام: جیاوازییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت

  1. هیچ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك به‌بێ  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت نییه‌ØŒ به‌ڵام  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت به‌بێ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، بوونی هه‌یه‌.
  2. ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ú†Ù‡‌مكیكی گشتییه‌.
  3. له‌ ڕاستیدا ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت دیارده‌ Ùˆ دامه‌زراوه‌یه‌ÙƒÛŒ زه‌ینی Ùˆ داماڵراوه‌ له‌ واقع، واته‌ ئه‌بستراكته‌.
  4. هه‌موو خه‌ÚµÙƒ یاخود دانیشتووانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك،  له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كه‌دا ئه‌ندامن. له‌Ù… سۆنگه‌یه‌وه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی، نادیموكراتیك بوو، ئه‌وه‌ ئێمه‌ ناتوانین بڵێین ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ نادیموكراتیكه‌ØŒ چونكه‌ ئه‌Ùˆ كاته‌ خه‌ÚµÙƒ یاخود دانیشتووان یاخود نه‌ته‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌یش ده‌گرێته‌وه.‌ چونكه‌ ئێمه‌ باس له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- نه‌ته‌وه‌ ده‌كه‌ین. بۆ نموونه‌ له‌ عێراقی Ù¾ÛŽØ´ ساڵی 2003 سیسته‌Ù…ÛŒ حوكمڕانی نادیموكراتیك Ùˆ ته‌نانه‌ت دژه‌مرۆیی بوو، به‌ڵام كورد Ùˆ شیعه‌كان به‌Ø´ÛŽÙƒ بوون له‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ØŒ بۆ ئازادی Ùˆ دیموكراسی Ùˆ ماف خه‌باتیان ده‌كرد. بۆیه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر بڵێین ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق نادیموكراتیك بوو، ئه‌وه‌ له‌ ڕاستیدا كورد Ùˆ شیعه‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ سوننه‌یش كه‌ ده‌سه‌ڵاتیان نه‌بوو ده‌كه‌ونه‌‌ ئه‌Ùˆ چوارچێوه‌یه، كه‌ ئه‌مه‌یش ناڕاست Ùˆ نازانستییه‌.
  5. ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، كه‌Ù… یا زۆر، دامه‌زراوه‌یه‌ÙƒÛŒ هه‌میشه‌یی Ùˆ به‌رده‌وامه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ سیاسه‌ت Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، كاتییه‌ Ùˆ ده‌گۆڕدرێت به‌ڵام ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت به‌رده‌وامه‌.
  6. ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت پێویستیی به‌ شێوه‌ یاخود جۆریك له‌  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت هه‌یه‌.
  7. ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت په‌یوه‌ست نییه‌ به‌ تاك یا گرووپی حوكمڕانییه‌وه‌ØŒ واته‌ ئه‌وان ده‌گۆڕدرێن به‌ڵام ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ناگۆڕدرێت Ùˆ به‌رده‌وامه‌. بۆیه،‌ ده‌كرێت ئه‌Ùˆ كه‌س Ùˆ كه‌سانه،‌ نادیموكراتیك سیاسه‌ت بكه‌Ù† Ùˆ پاش ماوه‌یه‌Ùƒ كه‌سانی تر به‌Ù¾ÛŽÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی نوێ، به‌ دیموكراتیك هه‌ڵبژێردرێن  Ùˆ  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌تێكی دیموكراتیك Ù¾ÛŽÙƒ بێت.
  8. سه‌روه‌ری، تایبه‌تمه‌ندیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ Ùˆ نادرێته‌ كه‌س یان گرووپ Ùˆ پارت Ùˆ كه‌سانێكی ده‌سه‌ڵاتدار. ئه‌Ù… Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌یشه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاتی به‌كارهێنانی هێزی Ú•Ù‡‌وا، بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت قۆرخ ده‌كات.  به‌Ù… مانایه‌ كه‌ سه‌روه‌ریی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت نادرێته‌ حكوومه‌ت Ùˆ كابینه‌ Ùˆ... هتد.
  9.  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت به‌شێكه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، وه‌كوو ڕێكخراو یاخود مه‌كینه‌ÛŒ كاری ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت كار ده‌كات. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت گشتییه‌‌ Ùˆ  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت به‌شێكه‌ له‌Ùˆ گشته‌‌.
  10. حكوومه‌ت دیاریكراو Ùˆ ڕاسته‌قینه‌یه‌ Ùˆ هاووڵاتیان هه‌ست به‌ كار Ùˆ سیاسه‌ته‌كانی ده‌كه‌Ù† Ùˆ ده‌یبینن. به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، كه‌ زیاتر Ú†Ù‡‌مكێكی ئه‌بستراكت Ùˆ زه‌ینی Ùˆ یاسایی Ùˆ سیاسییه‌.
  11. ته‌نیا به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ خه‌ÚµÙƒ له‌ ئۆرگانه‌ جیاواز Ùˆ جۆراوجۆره‌كانی  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌تدا ئه‌ندامن یاخود كار ده‌كه‌Ù†. هه‌موو خه‌ÚµÙƒ ئه‌ندامی  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی نین.
  12.  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت، گۆڕانی به‌سه‌ردا دێت Ùˆ به‌رده‌وام ده‌گۆڕێت. ته‌نانه‌ت له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ نائاشتیانه‌ Ùˆ توندوتیژییه‌وه‌ ده‌روخێنرێت Ùˆ Ø´Û†Ú•Ø´ Ùˆ ئینقلاب Ùˆ كۆده‌تای به‌سه‌ردا ده‌كرێت.
  13.  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت، Ù¾ÛŽØ´ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ جیا له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، بوونی هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ ئێستا ئێمه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان، Ù¾ÛŽØ´ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان،  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌تی هه‌رێمی كوردستانمان هه‌یه‌.
  14. هه‌موو  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ته‌كان په‌یوه‌ست Ùˆ سنووردارن به‌ سنووری یاسا Ùˆ ده‌ستوور Ùˆ واقعه‌وه‌.  Ø¨Ù‡‌Ù… مانایه‌ كه‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ستوور Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ واقعی كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی، یاسایی، كه‌لتووری، مێژوویی Ùˆ ئابووری... هتد، كار ده‌كه‌Ù†. به‌ گۆڕانكاری له‌ واقعدا، بۆ نموونه‌ Ø´Û†Ú•Ø´ØŒ ئه‌ویش ده‌گۆڕدرێت. به‌ڵام ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، به‌ Ù‡Û†ÛŒ سه‌روه‌رییه‌كه‌یه‌وه‌ به‌رده‌وام Ùˆ هه‌میشه‌یییه‌. بۆ نموونه‌  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌تی به‌عس Ù¾ÛŽØ´  2003  Ùˆ  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌تی نوێی عێراق پاش2003 ØŒ ده‌ستوور Ùˆ یاساكانیان جیاوازه‌ Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ دوو واقعی جیاوازیش كار ده‌كه‌Ù†.
  15. زۆربه‌ÛŒ كات، سكاڵا له‌سه‌ر حكوومه‌ت یاخود پیاوانی  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت ده‌كرێت. ڕاستییه‌كه‌ی، ئه‌وه‌  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت Ùˆ پیاوانی ئه‌Ùˆ  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ته‌Ù† كه‌ له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیدا تووشی كێشه‌ Ùˆ سكاڵا ده‌بنه‌وه‌. هه‌رچه‌نده‌ به‌ نه‌مانی  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌ت، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت هه‌ر ده‌مێنێته‌وه‌ Ùˆ به‌رپرسیاره‌ له‌ گرێبه‌ست Ùˆ ڕێككه‌وتنه‌كان Ùˆ ته‌نانه‌ت تاوانه‌كان، كه‌ ئه‌وه‌یش په‌یوه‌ندیی به‌ سه‌روه‌رییه‌وه‌ هه‌یه‌.
  16. حكوومه‌ته‌‌كان، له‌ ڕووی شێوازی حوكمڕانییه‌وه‌ زۆر جیاواز Ùˆ فره‌جۆر‌Ù†. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒ به‌ دیموكراتیك یاخود نادیموكراتیك ده‌ستنیشان ده‌كرێت. ڕاستییه‌كه‌ی، دیموكراسی په‌یوه‌ندیی به‌ خودی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌وه‌ نییه، به‌ڵكوو له‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ چۆنیه‌تیی حوكمڕانیدایه‌ كه‌ ئێمه‌ هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ دیموكراتیكبوون یاخود نادیموكراتیكبوونی سیسته‌Ù… Ùˆ  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌تێك ده‌كه‌ین‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ بنه‌ماكانی دیموكراسی Ùˆ حكوومه‌ت Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، زۆر جیاوازن.
  17. له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ كۆنه‌وه‌ تاوه‌كوو ئێستا، هه‌ر له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئه‌فلاتۆن Ùˆ ئه‌ره‌ستۆ‌وه تا زاناكانی مۆدێرن،‌ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ پۆلین ده‌كرێت Ùˆ باسی Ù„ÛŽ ده‌كرێت، له‌سه‌ر بنه‌مای جیاوازی له‌ شێوازی ده‌سه‌ڵاتداریه‌تی Ùˆ جۆری حكوومه‌ته‌كانه نه‌Ùƒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت‌ØŒ بۆ نموونه‌: سیسته‌Ù… Ùˆ حكوومه‌تی پاشایه‌تی (به‌میرات، هه‌ڵبژاردن، سته‌مكار Ùˆ ده‌ستووری)ØŒ سیسته‌Ù…ÛŒ دیكتاتۆری، ده‌سه‌ڵاتخوازانه‌ØŒ تۆتالیتێر، ئه‌ریستۆكراسی، ئۆلیگارشی، فاشیست، كۆرپۆراتیست، دیموكراتیك Ùˆ...هتد.

له‌ كۆتاییدا ئه‌وه‌ سه‌لمێندرا، كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت جیاوازیی زۆری له‌Ú¯Ù‡‌Úµ حكوومه‌تدا هه‌یه‌. بۆیه‌ هه‌ÚµÙ‡‌یه‌ كه‌ ئه‌Ù… دوو Ú†Ù‡‌مك Ùˆ دامه‌زراوانه‌ له‌ بری یه‌كتری به‌كار بێنین. به ‌Ù‡Û†ÛŒ ئه‌رك Ùˆ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ ڕووی ئاسایشی Ùˆ سیاسی Ùˆ یاسایییه‌وه‌یه له‌ ئاستی ناوخۆ Ùˆ ده‌ره‌كیدا‌ØŒ‌‌ كه‌ كورد ده‌توانێت به‌ دروستكردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ به‌رگری له‌ مانه‌وه‌ Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ خۆی بكات و، ئه‌Ùˆ كاته‌ له‌ پرۆسه‌یه‌كدا سیسته‌Ù… Ùˆ  Ø­ÙƒÙˆÙˆÙ…Ù‡‌تێكی دیموكراتیك دابمه‌زرێنێت. هه‌رچه‌نده‌ دیموكراتیزاسیۆن پرۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رده‌وامه‌ Ùˆ په‌یوه‌ندیی به‌ Ú•Ù‡‌وتی نه‌ته‌وه‌سازییه‌وه‌ هه‌یه‌ Ùˆ جیاوازه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تسازی، كه‌ په‌یوه‌ندیی ڕاسته‌وخۆی به‌ ئاسایشه‌وه‌ هه‌یه‌.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون