PÊNÛS
 
نەوت Ùˆ ڕیفراندۆم؛ کاروانی سەربەخۆییی دەوڵەتی کوردستان 
     2017-07-04
شاڵاو عەبدولخالق محەمەد

نەوت و ڕیفراندۆم؛ کاروانی سەربەخۆییی دەوڵەتی کوردستان

شاڵاو عەبدولخالق محەمەد. مامۆستای زانکۆ و پسپۆری سیاسەت و وزە

بەشی دووەم

خستنەڕووی پرس

ئایا پەیوەندیی نێوان نەوت و ڕیفراندۆم لەناو گەل و نەتەوەکانی تردا چۆن بووە. بە واتایەکی تر، ئایە هیچ هەرێمێک، یان ناوچەیەکی تری نەوت و گازی هەیە سەر بە دەوڵەتێک بووبێت و لە ڕێگەی ڕیفراندۆمەوە داوای جیابوونەوە، یان سەربەخۆییی کردبێت؟ بۆ ئەم مەبەستە ئێمە پشت بە زانستی سیاسەتی بەراوردکاری (Comparative Politics) دەبەستین، تا لە لایەک بگەینە دەرەنجامێکی زانستی و ئەکادیمیی دوور لە شیکردنەوەی کەسی و دەمارگیریی حزبی، لە لایەکی تریش هەرێمێک، یان دەوڵەتێکی وا بدۆزینەوە کە لە ڕووی واقعییەوە بتوانین لەگەڵ عێراق و هەرێمی کوردستاندا بەراوردی پێ بکەین، تا بە شێوەیەکی کرداری، سوودی لێ وەربگرین.

ناوەڕۆک

یەکێک Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌کانی دانانی پلانی ستراتیژی Ùˆ هەڵسەنگاندنی بڕیارەکان Ù„Û• بواری زانستی سیاسیدا، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سیاسەتی بەراوردکاری (Comparative Politics)Ù‡‌وه‌ ئەنجام دەدرێت. ئەم زانستە، هاوکاریی بڕیاربەدەستانی سیاسی دەکات Ú©Û• بەرچاوڕوونییەکیان سەبارەت بە ئەنجامی ئەو بڕیارانەی Ú©Û• وەری دەگرن هەبێت؛ ئەویش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ Ù„Û• بەرچاوگرتن Ùˆ بەراوردکردنی ئەو ڕووداو Ùˆ بڕیارانەی Ú©Û• خۆیان Ùˆ گەلەکەیان پیایدا تێ دەپەڕن، بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەو ڕووداو Ùˆ بڕیارانەی Ú©Û• گەلانی تر لەناوچە جوگرافییە جیاوازەکاندا پیایدا تێ پەڕیون. Ù„Û• هەرێمی کوردستانیش، Ú¯Û•Ù„ Ùˆ بڕیاربەدەستانی سیاسی، پێویستە سوود Ù„Û• چۆنێتی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ دەرەنجامی ئەو ڕیفراندۆمانەی Ú©Û• لەناو ئەو Ú¯Û•Ù„ Ùˆ نەتەوانەدا کراون Ú©Û• خاوەنی نەوت Ùˆ گازن Ù„Û• ناوچە جوگرافییە جیاجیاکانی جیهاندا، وەربگرن.

بۆ ئەم مەبەستە، ئێمە Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەین سوود Ù„Û• ناوچە Ùˆ هەرێمێک وەربگرین Ú©Û• دەوڵەمەندە بە نەوت Ùˆ گاز و، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەنجامدانی ڕیفراندۆمەوە، ئێستا بووە بە دەوڵەتێکی سەربەخۆ. Ù„Û•Ù… ڕێگەیەوە Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەین بەراوردکارییەک Ù„Û• نێوان ئەو دەوڵەتە نەوتییە Ùˆ هەرێمی کوردستاندا بکەین. باشترین Ùˆ زیندووترین نموونەیش Ú©Û• Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ ئیتنیکی Ùˆ دروستبوونەوە بە عێراق Ùˆ هەرێمی کوردستان بەراورد بکرێت، سوودان Ùˆ  Ø¨Ø§Ø´ÙˆÙˆØ±ÛŒ سوودانە.

 Ø®Ø§ÚµÛ• لێکچوو Ùˆ جیاوازەکانی باشووری سوودان Ùˆ هەرێمی کوردستان

وا باشترە لە چەند ڕوویەکەوە بەراوردێک لە نێوان خاڵە هاوبەش و جیاوازەکانی وێنە گەورەکەی عێراق-هەرێمی کوردستان لەگەڵ سوودان- باشووری سووداندا بکەین، تا تێ بگەین باشووری سوودان کاتێک ڕیفراندۆمی ئەنجام دا بارودۆخەکەی چۆن بووە. ئەگەر خاڵی لێکچوون لە نێوان هەرێمی کوردستان و باشووری کوردستان زۆرتر بوو، کەواتە دەکرێت هەرێمی کوردستانیش لە ڕێگەی ئەنجامدانی ڕیفراندۆمەوە لە خاڵی سەربەخۆیی نزیک بێتەوە. گرنگترین خاڵە لێکچووەکانی نێوان عێراق-هەرێمی کوردستان لەگەڵ سوودان- باشووری سووداندا بریتین لە:

یەکەم: مێژووی دامەزرانی عێراق و سوودان

ئەوەی جێگەی ئاماژەپێدانە Ù„Û• ڕووی مێژوویییەوە، Ú†Û†Ù† بریتانییەکان ڕۆڵیان هەبووە Ù„Û• پێکەوەگرێدانی خاکی باشووری کوردستان (باکووری عێراق - هەرێمی کوردستانی ئێستا) بە ناوچەکانی تری عێراقی ئێستاوە پاش ڕووخانی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، بەتایبەتی Ù„Û• ساڵی ١٩١٦دا پاش ئەوەی بریتانییەکان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پێکەوەلکاندنی هەر سێ ویلایەتی "مووسڵ"ØŒ "بەغدا" Ùˆ "بەسرە"ØŒ Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ جیۆپۆلیتیکی دەوڵەتی عێراقیان کێشا، توانییان Ù„Û• ساڵی ١٩٢١ بە هاوکاریی هاوپەیمانەکانیان، بەتایبەتی فەڕەنسییەکان، عێراق دابمەزرێنن، پاشان Ù„Û• ساڵی ١٩٣٢دا عێراق بوو بە دەوڵەتێکی سەربەخۆ؛ دەبینین بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ عێراق، بریتانییەکان ڕۆڵیان هەبوو Ù„Û• پێکەوەلکاندنی بەشی دارفۆر Ù„Û• ساڵی ١٩١٦ بۆ هەر دوو ناوچە جوگرافییەکانی سوودان Ú©Û• ئەوانیش "باشوور" Ùˆ "باکوور"ÛŒ سوودان بوون؛ Ú©Û• ئەو دوو ناوچەیەیش دوو هەرێمی جیاواز بوون. ئەمەش دوای ئەوە هات Ú©Û• Ù„Û• ساڵی ١٨٩٨دا هەردوو ناوچەی باشوور Ùˆ باکووری سوودان لەژێر هێژموونیی عوسمانییەکاندا Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ دارایییەوە ببوون بە یەکەیه‌ÙƒÛŒ کارگێڕی. بەڵام دوای دەسەڵاتی عوسمانییەکان هەر دوو ناوچەی باشوور Ùˆ باکووری سوودان بوو بە یەک دەوڵەتی ژێردەستەی بریتانیا، بە هاوکاریی هێزی سەربازیی میسرییەکان بەپێی ڕێککەوتننامەی ساڵی ١٨٩٩ Ú©Û• Ù„Û• نێوان بەریتانیا Ùˆ میسرییەکاندا ئەنجامدرابوو. واتە بریتانییەکان ڕۆڵیان هەبوو Ù„Û• دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی جێۆپۆلیتیکی دەوڵەتی سوودان Ù„Û• دوای دەسەڵاتی عوسمانییەکانەوە، بەتایبەتی دوای ئەوەی Ù„Û• ساڵی ١٩١٦ ناوچەی دارفۆریشیان لکاند بە باشوور Ùˆ باکووری سوودانەوە. بەم شێوەیە سوودانیش بوو بە یەکێک Ù„Û• موستەعمەرەکانی (colony) بریتانیا ÙˆÛ•Ú©Ùˆ عێڕاق، تا Ù„Û• ساڵی ١٩٥٦ سوودانییەکان توانییان سەربەخۆییی خۆیان لەژێر دەسەڵاتی میسر Ùˆ بریتانییەکان ڕابگەیەنن.

دووەم: لە ڕووی پێکهاتەی نەتەوەیی و ئیتنیکی و ئایینییەوە

عێراق بە شێوەیەکی گشتی Ù„Û• ڕووی تائیفی Ùˆ ئایینییەوە Ù„Û• سوننە Ùˆ شیعە Ù¾ÛŽÚ© هاتووە و، هەروەها له‌ چەندین ئایینی تری ÙˆÛ•Ú© مەسیحی، جوو، ئێزیدی Ùˆ کاکەیی Ù¾ÛŽÚ© هاتووە. Ù„Û• ڕووی نەتەوەییشەوە زۆرینەی Ù„Û• کورد Ùˆ عەرەب Ù¾ÛŽÚ© هاتووە، سەرەڕای بوونی کەمینەیەکی تورکمان Ùˆ ئاشوورییەکان. بەڵام هەرێمی کوردستان بەشی هەرە زۆری کوردە، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بوونی چەند Ú©Û•Ù…Û• نەتەوایەتییەکی تر.  Ø¨Û• هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• Ù„Û• سوودان بە شێوەیەکی گشتی Ù„Û• ئیسلام Ùˆ مەسیحییەکان Ù¾ÛŽÚ© هاتووە، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ چەند ئایینێکی سه‌ر بە خێڵە ئەفریقییەکان، Ù„Û• پاڵ بوونی ڕێژەیەک له‌ وەسەنییەکان. بەڵام باشووری سوودان بە شێوەیەکی گشتی دانیشتووانەکەی مەسیحین، Ú©Û• (٨٠٪)ÛŒ Ù¾ÛŽÚ© دەهێنێت، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بوونی ڕێژەیەکی Ú©Û•Ù…ÛŒ ئیسلام Ú©Û• (٪١٨)ÛŒ Ù¾ÛŽÚ© دەهێنێت و، Ù„Û• (٢٪)یشی Ù„Û• وەسەنییەکان Ù¾ÛŽÚ© هاتووە Ú©Û• بڕوایان بە هیچ ئایینێک نییە.

سێیەم: بارودۆخی سیاسیی هەرێمی کوردستان و باشووری سوودان

بارودۆخی سیاسیی هەرێمی کوردستان و باشووری سوودان زۆر لە یەک دەچێت. هەرێمی کوردستان کەوتۆتە ناو دەوڵەتێکەوە (عێراق) کە نە سیستەمە سیاسییەکەی، نە گرووپە سیاسییەکانیان بە شێوەیەکی تەندروست سیاسەت ناکەن. چونکە هەر لە سەرەتاوە، نەتوانرا هاوڵاتیی عێراقی لە دەوڵەتی عێراقدا دروست بکرێت، بەڵکوو هاوڵاتیی شیعە و سوننە و کورد دروست بوو. ئەوانیش جۆرە حزبێکی سیاسییان دامەزراند کە زیاتر ئینتیما و دڵسۆزییان بۆ دەوڵەتێک نەبوو بەناوی عێراقەوە، بەڵکوو هەر حزبێکی سیاسی بەگوێرەی تائیفەی ئایینی و نەتەوەکەی، دڵسۆزییان بۆ پارچە جوگرافییە جیاوازەکانی عێراق دابەش کرد؛ چونکە هەر لە سەرەتاوە خۆیان بە خاوەنی دەوڵەتێک بە ناوی عێراقی یەکگرتوو نەدەزانی.

بۆیە دەبینین Ù„Û• ڕووی سیاسییەوە، هەر Ù„Û• سەرەتای دروستبوون Ùˆ سەربەخۆبوونی عێراقەوە بە شێوەیەکی فەرمی بەپێی یاسای نێودەوڵەتی Ù„Û• ساڵی ١٩٣٢وە تا ئێستا، ئاڵوگۆڕی دەسەڵاتی سیاسی Ù„Û• عێراقدا زیاتر Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کودەتای سەربازییەوە ئەنجام دراوە؛ تا دوای ساڵی ٢٠٠٣ حکوومەتێکی زۆرینەی شیعە دروست بوو، Ú©Û• زۆربەی پێکهاتەکانی عێراقی Ù„Û• بەڕێوەبردنی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ دەوڵەتی عێراق دوور خستۆتەوە. سەبارەت بە هەرێمی کوردستانیش، حکوومەتە یەک Ù„Û• دوای یەکەکانی عێراق، هەوڵیان داوە کەمترین ماف بە Ú¯Û•Ù„ÛŒ کوردستان ببەخشن و، بە شێوازی جۆراوجۆر دوژمنایەتیی Ú¯Û•Ù„ÛŒ کوردیان کردووە، Ù„Û• نموونەی: کیمیاباران، ئەنفال، وێرانکردنی پێنج هەزار گوندی کوردستان Ùˆ ڕاگواستن Ùˆ تەعریبکردنی ناوچە کوردییەکان، بەتایبەتی پارێزگه‌ÛŒ کەرکووک Ùˆ ناوچە دابڕاوەکانی ئێستا.  لەوەیش زیاتر، Ù„Û• دوای ساڵی ٢٠٠٣یشه‌وه‌ØŒ ملاملانێی حکوومەتی ناوەندی Ù„Û• بەغدا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەتی هەرێمی کوردستان لەسەر پرسی پێشمەرگە Ùˆ بوودجە Ùˆ ناوچە کێشەلەسەرەکان Ùˆ نەوت Ùˆ گاز، Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ ململانێ سیاسی Ùˆ ئابوورییەکانی زیاتر قووڵ کردەوە.

بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• باشووری سوودانیش، هەر Ù„Û• دوای سەربەخۆبوونی سوودانەوە Ù„Û• ساڵی ١٩٥٦ه‌ÙˆÛ•ØŒ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەتە یەک Ù„Û• دوای یەکەکانی سوودان Ùˆ باکووری سوودان Ùˆ خەرتوومیش دوچاری چەندین جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ناوخۆیی بۆتەوە. سەرەڕای بوونی Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ سوننە Ùˆ شیعە لەناو موسڵمانەکانی سووداندا، بەڵام لەبەر ئەوەی زۆرینەی دانیشتووانی باکووری سوودان، عەرەبی موسڵمان بوون، بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ عەرەبە موسڵمانەکانی عێراق، پڕۆسەی بەعەرەبکردن Ùˆ  Ø¨Û•Ù…وسڵمانکردنی بەزۆریان بەرامبەر Ú©Û•Ù…Û• نەتەوایەتییەکانی سوودان بەکار هێناوە؛ Ú©Û• دەتوانین بڵێین دانیشتووانی باشووری سوودان Ù„Û• دەرەنجامدا ÙˆÛ•Ùƒ Ú¯Û•Ù„ÛŒ باشووری كوردستان بۆ گەیشتن بە مافی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ نەتەوەییی خۆیان خەباتی چەكدارییان كردووە؛ تا دواجار Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٢دا، باشووری سوودان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ حكوومەتی خەرتووم دەستی کرد بە دانوستاندن و، توانییان ڕێككەوتننامەی "نیڤاشا" Ù„Û• كینیا واژوو بکەن. بەپێی ڕێككەوتننامەكە دەسەڵاتدارانی سیاسی Ù„Û• باشوور ‌Ùˆ باكووری سوودان Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٥دا، سیستەمێكی كۆنفیدڕاڵییان بەپێی دەستوورێكی نوێ بۆ سوودان دامەزراند. ئەگەر Ù„Û•Ú¯Û•Úµ عێراق Ùˆ هەرێمی کوردستاندا بەراوردی بکەین، دەبینین هەرێمی کوردستانیش Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٥دا، پاش مێژوویەکی تاڵ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەتە یەک Ù„Û• دوای یەکەکانی عێراق، بەپێی دەستووری نوێی عێراق، بووە بە هەرێمێكی فیدڕاڵ Ù„Û• دەوڵەتی عێراقی پاش سەددام حوسێندا. 

چوارەم: ئابووری و نەوت

باشووری سوودان ناوچەیەكی بەپیتە ‌Ùˆ سەرچاوەی ئاوی سوودانە؛ بە هەمان شێوەیشی هەرێمی کوردستان خاکەکەی بەپیتە و، بەشی زۆری ئاوی شیرین Ù„Û• هەرێمی کوردستانەوە بۆ پارچەکانی تری عێراقی عەرەبی دەچێت. Ù„Û• ڕووی نەوت Ùˆ سامانە سروشتییەکانیشەوە، سوودانیش بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ عێراق نەوتێکی زۆری هەیە، بەڵام زۆرینەی نەوتی سوودان دەكەوێتە باشووری سوودانەوە. حکوومەتی ناوەندی Ù„Û• خەرتووم، بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ حکوومەتی ناوەندی Ù„Û• بەغدا، ڕەتی دەکردەوە Ú©Û• دەسەڵاتدارانی سیاسی Ù„Û• باشووری سوودان، نەوت Ùˆ گازی کێڵگەکانی سنووری ژێردەسەڵاتی خۆیان بەڕێوە بەرن Ùˆ بازرگانیی Ù¾ÛŽÙˆÛ• بکەن. هەروەها حکوومەتی ناوەندیی سوودان، ململانێکانی لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی سەرجەم Ú©ÛŽÚµÚ¯Û• نەوتییەکانی باشووری سوودان، گەیاندە ئاستی جەنگی سەربازی. تا کار گەیشتە ئەوەی ماوەی چەندین ساڵ Ø´Û•Ú• Ùˆ ململانێ لەسەر کۆنتڕۆڵکردنی نەوت، کێشەکانی باشووری سوودانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ باکوور Ùˆ حکوومەتی ناوەندی Ù„Û• خەرتووم قووڵتر کردەوە؛ سەرەڕای دامەزراندنی سیستەمێکی کۆنفیدراڵی Ù„Û• سوودان.

بەڵام ئەوەی جێگەی ئاماژەپێدانە، سیستەمی کۆنفیدڕاڵی نەیتوانی هەر دوو پارچەکەی سوودان بەتەواوەتی بەیەکەوە گرێ بدات، لەبەر ئەوەی دووبارە Ú©ÛŽØ´Û• سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ نەتەوایەتییەکان دووبارە سەری هەڵدایەوە بە Ù‡Û†ÛŒ ململانێی هەر دوو حکوومەتی باشوور Ùˆ باکووری سوودانەوە لەسەر پرسی نەوت Ùˆ گازی باشووری سوودان. ئەوە بوو Ù„Û• ساڵی ٢٠١١دا  باشووری سوودان پڕۆسەی ڕیفراندۆمی لەژێر سەرپەرشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان Ùˆ بە ڕەزامەندیی باكوور Ùˆ باشووری سوودان ئەنجام دا. ئەنجامی ڕیفراندۆمەكەیش دەنگی (٩٣٪)ÛŒ "بەڵێ"ÛŒ بەدەست هێنا و، Ù„Û• ١١/Ù§/٢٠١١دا بە ئامادەبوونی سكرتێری نەتەوە یەكگرتووەكان Ùˆ دەیان سەرۆك وڵات Ùˆ سەرۆكی سوودان، باشووری سوودان سەربەخۆییی خۆی ڕاگەیاند. ئەگەر بە عێراق Ùˆ هەرێمی کوردستان بەراوردی بکەین، بۆمان دەردەکەوێت سەرەڕای ئەوەی Ù„Û• ساڵی ٢٠٠٥ه‌ÙˆÛ• سیستەمی فیدڕاڵی Ù„Û• عێراق بە شێوەیه‌Ú©ÛŒ ناسیستەماتیکی بنیات نراوە، بەڵام بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• سیستەمی فیدڕاڵی نەیتوانی سەرجەم کێشەکانی هەرێمی کوردستان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەتی ناوەندی Ù„Û• عێراق چارەسەر بکات. بۆیە Ù„Û• ئێستادا هەرێمی کوردستان دەیەوێت Ù„Û• ٢٥/Ù©/٢٠١٧دا، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەنجامدانی ڕێفراندۆمەوە Ù„Û• خاڵی سەربەخۆبوون نزیک بێتەوە.

خاڵە جیاوازەکانی نێوان باشووری سوودان و هەرێمی کوردستان

  • Ù„Û• ڕووی ئایین Ùˆ پێکهاتەوە: هەرێمی کوردستان، ڕاستە پێکهاتەی ئایینی (موسڵمان، مەسیحی، جوو، کاکەیی Ùˆ ئێزیدی) و، نەتەوەیی (کورد، عەرەب Ùˆ تورکمان)ÛŒ تێدایە، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی، دانیشتووانی هەرێمی کوردستان کوردی موسڵمانی سوننەن. بەڵام پێکهاتەی باشووری سوودان بە شێوەیەکی گشتی (٨٠٪)ÛŒ مەسیحین، سەرەڕای بوونی (١٨٪)ÛŒ موسڵمان Ùˆ (٢٪)ÛŒ وەسەنییەکان. Ú©Û• ئەم جیاوازییەیش کاریگەریی لەسەر یەکهەڵوێستی Ùˆ بارودۆخی ناوخۆیی هەیە. واتا هەرێمی کوردستان فاکتەری ئایین بۆ دەستێوەردانی وڵاتانی هەرێمی بە درێژاییی مێژوو، زۆرتر بووە ÙˆÛ•Ú© Ù„Û• باشووری سوودان. هەروەها Ù„Û• کاتی ئەنجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی Ù„Û• باشووری سوودان، فاکتەری ئایین کاریگەریی لەسەر زیاتربوونی پاڵپشتییەکان بۆ ئەو ناوچەیە هەبوو. بەڵام Ù„Û• هەرێمی کوردستان ئەمە بەدی ناکرێت، بۆیە دەسەڵاتدرانی سیاسی Ùˆ Ú¯Û•Ù„ÛŒ کوردستان ژیرانە بیریان Ù„Û• پێکەوەژیانی ئاشتییانەی سەرجەم ئایینەکان لەناو هەرێمی کوردستاندا کردۆتەوە؛ تا بتوانن بیکەن بە کارتێکی بەهێز و، پشتگیریی وڵاتانی Ù¾ÛŽ بەدەست بهێنن.
  • Ù„Û• ڕووی جیۆپۆلیتیک Ùˆ دیمۆگرافیای ناوچەکەوە: وڵاتانی دەوروبەری باشووری كوردستان (توركیا، ئێران ‌Ùˆ سووریا) كوردێکی زۆری لێیە، بۆیە وا بەئاسانی پشتگیری Ù„Û• دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان ناکەن. بەپێچەوانەوە Ù„Û• سوودان، وڵاتانی هاوسنووری باشووری سوودان پشتیوانی دەوڵەتە نوێیه‌ÙƒÛ• بوون، چونکە Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ نەتەوەیییان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ باشووری سووداندا نەبوو.
  • Ù„Û• ڕووی نەوت Ùˆ ئابوورییەوه‌: بەشی زۆری سامانە سروشتییەکانی وڵاتی سوودان، بەتایبەتی نەوت، کەوتۆتە باشووری سوودانەوە، بۆیە ئەوە Ú©ÛŽØ´Û• سەرەکییه‌Ú©Û•ÛŒ باکووری سوودان بوو Ù„Û•Ú¯Û•Úµ باشووری سووداندا؛ چونکە پێیان وابوو کاتێک باشووری سوودان جیا دەبێتەوە، ئەوا زۆربەی داهاتی سوودان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خۆی دەبات. ئەوەی شایەنی ئاماژەپێدانە، سەرەڕای ئەوەی باشوور Ùˆ باکووری سوودان لەسەر پرسی نەوتی باشووری سوودان Ú•ÛŽÚ© كەوتن، بەڵام تا ئێستایش ماوە ماوە، کێشەیان لەسەر نەوتی باشووری سوودان Ùˆ چۆنێتیی فرۆشتن Ùˆ بازرگانیپێکردنی دروست دەبێت، چونکە کاتێک باشووری سوودان Ù„Û• باکووری سوودان جیا بووه‌ÙˆÛ•ØŒ (٧٠٪)ÛŒ داهاتی هەموو سوودانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خۆی برد؛ Ú©Û• بەشی هەرە زۆری Ù„Û• داهاتی نەوتەوە دەست دەکەوت. بەپێچەوانەوە، Ù„Û• عێراقدا بەشی زۆری سامانە سروشتییەکان نەکەوتۆتە هەرێمی کوردستانەوە، بەتایبەتی نەوت Ùˆ گاز، بەڵکوو نەوت Ùˆ گاز Ù„Û• زۆربەی بەشەکانی عێراقدا هەیە، بەتایبەتی Ù„Û• پارێزگه‌کانی باشووری عێراق، Ù„Û• نموونەی بەسرە. بۆیە حکوومەتی عێراقی بە Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ سوودان Ù„Û• ئاییندەدا ئەوەندە چاوی Ù„Û• نەوت Ùˆ گازی هەرێمی کوردستان نابێت؛ هەروەک ئەوەی Ú©Û• باکووری سوودان تا ئێستایش چاوی Ù„Û• قازانج Ùˆ داهاتی نەوتی باشووری سوودانە.
  • ڕیفراندۆم Ùˆ گفتوگۆ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەتی ناوەندی: ڕاستە هەرێمی کوردستان ÙˆÛ•Ú© باشووری سوودان بە جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ خەباتی چەکداری، زۆری بۆ گەیشتن بە مافە ڕەواکانی کردووە، بەڵام دانیشتووان Ùˆ دەسەڵاتدارانی باشووری سوودان Ù„Û• دوای ڕێکكەوتننامەی "نیڤاشا"ÛŒ ساڵی ٢٠٠٥ه‌ÙˆÛ•ØŒ بۆ ماوەی Ø´Û•Ø´ ساڵ، تا ساڵی ٢٠١١، دەستیان بە گفتوگۆ Ùˆ دانوستاندن کرد، پاشان ڕیفراندۆمیان ئەنجام دا؛ ئەویش پاش ڕەزامەندبوونی باکووری سوودان و، هەروەها ڕەزامەندبوونی نەتەوە یەکگرتووەکان بە سەرپەرشتیکردنی ڕیفراندۆمەکەیان. بەڵام دەسەڵاتی سیاسی Ù„Û• باشووری كوردستان ماوەیەکی زۆر Ú©Û•Ù…ÛŒ بۆ گفتوگۆکردن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ حكوومەتی عێراق دانا، Ú©Û• دەتوانین بڵێین گفتوگۆی فەرمیی لەسەر ڕێفراندۆم Ùˆ سەربەخۆیی، زۆر Ú©Û•Ù… کردووە، بۆ ئەوەی عێراقی عەرەبی بە یەكلاكردنەوەی ململانێ سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ نەتەوەیییەکانی Ú¯Û•Ù„ÛŒ کوردستان، بە ڕیفراندۆمێك، ڕازی بکات. هەروەها Ù†Û•ØªÛ•ÙˆÛ• یەكگرتووەكانیش نەچووە ژێر باری سەرپەرشتیكردنی ئەو ڕیفراندۆمەی Ú©Û• Ù„Û• هەرێمی کوردستان دەکرێت. بۆیە Ù„Û•Ù… بارودۆخەدا، دەکرێت تاکلایەنانە ڕیفراندۆمەکە ئەنجام بدات Ùˆ پاشان ÙˆÛ•Ú© دەوڵەتی ئیسڕائیل، یەكلایەنە سەربەخۆییی خۆی ڕابگەیه‌Ù†ÛŽ‌.

دەرەنجام و ڕۆڵی بەرژەوەندیی وزە لە سەرخستنی ڕیفراندۆمەکەی هەرێمی کوردستان

باشووری سوودان Ùˆ هەرێمی کوردستان Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ تەنانه‌ت Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ Ú©Û•Ù…Û• نەتەوایەتییەکانیشەوە، لێکچوونەکانیان زۆر زیاترە Ù„Û• جیاوازییەکانیان. بەڵام ئەوەی جێگەی هەڵوەستەکردنە، Ú•Û†ÚµÛŒ بەرژەوەندیی وزەی نەوت Ùˆ گازە، Ú©Û• زۆر Ù„Û• هەر دوو ناوچەکەدا بەهێزە. واتا Ù„Û• باشووری سووداندا سەرەڕای ئەوەی کێشەیەکی زۆری نێوان باشوور Ùˆ باکوور لەسەر داهاتی ئەو نەوتە بوو Ú©Û• دەکەوتە کێڵگەکانی باشووری سوودانەوە، بەڵام هەر ئەو نەوتەیش بوو Ú©Û• دواتر بەرژەوەندییەکی گەورەی بۆ باشووری سوودان دروست کرد، تا بتوانێت بیکات بە هێزێک Ùˆ بیخاتە خزمەت کۆکردنەوەی پاڵپشتی بۆ سەربەخۆبوونی باشووری سوودانەوە. بە هەمان شێوەیش، سەرەڕای ململانێکانی هەرێمی کوردستان Ùˆ عێراقی عەرەبی لەسەر چەندین Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ نەتەوەیی، بەڵام واقعیترین ململانێ، ململانێی هەرێمی کوردستان بوو لەسەر بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی خۆی، بەتایبەتی مافی حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ù„Û• بەڕێوەبردن Ùˆ بازرگانیپێکردنی نەوت Ùˆ گازی هەرێمی کوردستان؛ چونکە ئەو ڕێککەوتننامە ستراتیژییە ئابوورییانەی Ú©Û• حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکانی بواری نەوت Ùˆ گازی واژۆ کردووە، پێشبینی دەکرێت Ù„Û• ئاییندەدا ببێتە گەورەترین پشگیری بۆ سەرخستنی پرۆسەی ڕیفراندۆم Ùˆ کاروانی سەربەخۆییی دەوڵەتی کوردستانی سەربەخۆ؛ چونکە حکومەتی هەرێمی کوردستان توانیوێتی بە شێوەیەک بەرژەوەندیی وڵاتانی جیهان بە نەوت Ùˆ گازی هەرێمی کوردستانەوە ببەستێتەوە، Ú©Û• وا بەئاسانی Ù„Û• ئایندەدا نەتوانن دەستبەرداری خاک Ùˆ Ú¯Û•Ù„ÛŒ باشووری کوردستان بن.

 
 
« نەوت Ùˆ گازی کوردستان Ùˆ لامەرکەزیەت (ناناوه‌ندێتی)ÛŒ پارێزگاکان
« هێزی نەرم Ùˆ Ú•Û•Ù‚ÛŒ ئەمریکا Ù„Û• گرتنەوەی مووسڵدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕاگەیاندنی تایبەتمەند Ù„Û• بواری جەنگ Ùˆ وزەدا
« ئاییندەی مووسڵ Ùˆ کەرکووک: Ù„Û• نێوان هەرێمی کوردستان Ùˆ عێراقی عەرەبیدا
« هێزی وزەی ئەمریکی Ù„Û• هەڵبژاردنی "ترامپ "دا
« نەوتی کوردستان Ùˆ گەڕانەوە بۆ بەغدا
« یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ تۆڕی جاڵجاڵۆکەی وزەی تورکیا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون