PÊNÛS
 
دیپلۆماسیی وزه‌ Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی كوردستان 
     2017-07-02
پەرویز ڕەحیم

دیپلۆماسیی وزه‌ Ùˆ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی كوردستان

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته ‌سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ

له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا ڕوانگه‌ Ùˆ پێناسه‌ÛŒ جۆراوجۆر له‌سه‌ر‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی پێكهێنه‌ری "هێز" بوونی هه‌یه‌. له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئێستادا وزه‌یش یه‌كێكه‌ له‌Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زانه‌ÛŒ كه‌ پێكهێنه‌ری هێزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانن. سه‌رچاوه‌ÛŒ سروشتی، به‌تایبه‌ت سه‌رچاوه‌كانی وزه ‌(نه‌وت Ùˆ گازی سروشتی)ØŒ كه‌ ÙƒÛ†ÚµÙ‡‌كه‌ÛŒ سه‌ره‌كیی ئابووریی جیهانه‌ØŒ بۆ هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ یه‌كه‌یه‌ÙƒÛŒ سیاسی، ئامرازێكی گرنگی هێزه‌ له‌سه‌ر ئاستی ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا.

سه‌ره‌ڕای هه‌ÙˆÚµ Ùˆ پێشكه‌وتنه‌كان له‌Ù… Ú†Ù‡‌ند ده‌یه‌ÛŒ دواییدا بۆ دابینكردنی سه‌رچاوه‌ÛŒ وزه‌ÛŒ جێگره‌وه‌ÛŒ نه‌وت Ùˆ گاز‌ØŒ به‌ڵام تاوه‌كوو ئێستا نه‌وت Ùˆ گاز وه‌كوو كارتێك له‌ دانوستان Ùˆ هاوكێشه نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا Ú•Û†ÚµÛŒ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌وهه‌رییان بینیوه‌. به‌Ù… پێیه‌یش "دیپلۆماسیی وزه"‌ له‌Ù… هاوكێشانه‌دا، وكوو هێز خۆی ده‌رخستووه‌. ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ÛŒ كه‌ یه‌ده‌Ú¯ÛŽÙƒÛŒ به‌رچاوی نه‌وت Ùˆ گازیان هه‌یه‌ نه‌Ùƒ ‌ته‌نیا له‌ بواری ئابووری، به‌ڵكوو له‌ بواری سیاسیدا وزه‌یان به‌كار هێناوه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ نه‌وت Ùˆ گاز چیتر تاكه‌ فاكته‌رێكی گرنگی ئابووری نین، به‌ڵكوو له‌ دیپلۆماسیدا بوارێكی تایبه‌تی به ‌ناونیشانی دیپلۆماسیی وزه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا وه‌رگرتووه‌. بۆیه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ ئاسایشی خۆیان ده‌پارێزن Ùˆ كاریگه‌ری له‌سه‌ر ئاسایشی وڵاتانی تر داده‌Ù†ÛŽÙ†.

له‌Ùˆ‌ ڕوانگه‌یه‌وه‌ كه‌ كوردستان خاوه‌Ù†ÛŒ یه‌ده‌Ú¯ÛŒ ناسراو Ùˆ نه‌ناسراوی به‌رچاوه‌ له‌ بواری سه‌رچاوه‌ سروشتییه‌كان و، ئێستا هه‌رێمی كوردستانیش له‌ناو نه‌خشه‌ÛŒ جیهانیی وزه‌دایه‌ Ùˆ Ú†Ù‡‌ندین كۆمپانیای Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ جیهانی له‌ هه‌رێمی كوردستان له‌Ù… كه‌رته‌دا كار Ùˆ چالاكی ده‌كه‌Ù† Ùˆ Ú•Û†Ú˜ به‌ Ú•Û†Ú˜ ئاستی هه‌نارده‌كردنی وزه‌ÛŒ كوردستان به‌رزتر ده‌بێته‌وه‌ (سه‌ره‌ڕای هه‌موو كه‌موكورتی Ùˆ گرفته‌كان)ØŒ له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌در‌ێت گرنگی Ùˆ Ú•Ù‡‌‌هه‌نده‌كانی ئه‌Ù… جۆره‌ دیپلۆماسییه‌ بۆ ئێستا Ùˆ داهاتووی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان شرۆڤه‌ Ùˆ ڕوون بكه‌ینه‌وه‌.

دیپلۆماسیی وزه‌

وزه‌ له‌ ژیانی ئابووری Ùˆ پیشه‌سازیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تاندا Ú•Û†ÚµÛŒ ژیرخانیی هه‌یه‌. به‌Ù… مانایه‌ هه‌ر كاتێك كه‌ وزه‌ به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ ئاستی ته‌واو Ùˆ زۆر له‌ به‌رده‌ست بێت، په‌ره‌سه‌ندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانیش ده‌سته‌به‌ر بووه‌. مێژووی سه‌ده‌ÛŒ ڕابردوویش ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنێت كه به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆر له‌‌ ململانێ Ùˆ كێبركێی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ زلهێزه‌كان به‌ مه‌به‌ستی ده‌سته‌به‌ركردنی سه‌رچاوه‌كانی وزه‌ Ùˆ پاراستنی ئاسایشی وزه‌ بووه‌ و، ئاسایشی جێگیر Ùˆ به‌رده‌وامیی حكوومه‌ته‌كان په‌یوه‌ندیی به‌ ده‌ستپێڕاگه‌یشتن به‌Ùˆ سه‌رچاوانه‌وه‌‌ هه‌بووه‌.

له ‌ڕووی تیۆرییه‌وه‌ Ú†Ù‡‌ندین پێناسه‌ÛŒ جۆراوجۆرمان له‌ بواری دیپلۆماسیدا هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ گرنگه‌ ناساندنی Ú†Ù‡‌مكی دیپلۆماسیی وزه‌یه،‌ كه‌ Ú•Ù‡‌هه‌ند Ùˆ بنه‌ماكانی بۆ ئیمه‌ ڕوون بكاته‌وه‌. بۆ نموونه‌ له‌ ڕوانگه‌یه‌كه‌وه‌ دیپلۆماسیی وزه‌‌ به‌وه‌ ده‌ناسرێت كه‌ بریتییه‌ له‌ ئه‌نجامدانی ڕاسپارده‌ دیپلۆماسییه‌كانی وڵاتێك به‌ مه‌به‌ستی پاڵپشتی له‌ ئابووری Ùˆ بازرگانی Ùˆ كه‌رتی داراییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بۆ هاندانی وه‌به‌رهێنانی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ له‌Ù… بواره‌دا. هه‌روه‌ها دیپلۆماسیی وزه‌‌ØŒ به‌كارهێنانی ئامرازی په‌یوه‌ندی Ùˆ دانوستاندنه‌ به‌ ئامانجی به‌ره‌وپێشه‌وه‌بردنی ئامانج Ùˆ سیاسه‌ته‌ نیوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانی به‌Ø´ÛŒ وزه‌ Ùˆ گرێبه‌سته‌ وزه‌یییه‌كان. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ دیپلۆماسیی وزه‌‌ به‌ مانای توانای ده‌سته‌به‌ركردنی ئامرازه‌ ته‌كنه‌لۆژییه‌كان Ùˆ تێپه‌ڕاندنی به‌ربه‌سته‌كانی به‌بازاڕكردن، ده‌رهێنان Ùˆ دۆزینه‌وه‌ÛŒ سه‌رچاوه‌ÛŒ نوێ، هه‌روه‌ها ئاست Ùˆ چۆنیه‌تیی وبه‌رهێنان‌ له‌Ù… بواره‌دا.

به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا ئامراز Ùˆ شێوازه‌كانی ده‌سته‌به‌ركردنی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی، تووشی گۆڕانكاری Ùˆ وه‌رچه‌رخان بوونه‌. به‌Ù… پێیه‌یش له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا به‌كارهێنانی ئامرازه‌ Ú•Ù‡‌قه‌كان، وه‌كوو هێزی سه‌ربازی، ئه‌وله‌وییه‌تی خۆی تا ڕادده‌یه‌Ùƒ له‌ده‌ست داوه‌ و، ناتوانێت هه‌موو ئامانجه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان ده‌سته‌به‌ر بكات و، جێگه‌ÛŒ خۆی داوه‌ته‌ ئامرازه‌ نه‌رم Ùˆ سیاسییه‌كان. بۆیه‌ دیپلۆماسی، Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ گرنگ له‌ سیاسه‌ت Ùˆ په‌یوه‌ندیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا ده‌گێڕێت.

 Ø¦Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ر Ú†Ù‡‌مكی "دیپلۆماسی"ØŒ به‌ مانا گشتگیر Ùˆ فراوانه‌كه‌ی، بریتی بێت له‌ زانستی په‌یوه‌ندی له ‌نێوان سیاسه‌تمه‌دار Ùˆ سه‌رۆكی وڵاتانی جیهان، ئه‌Ùˆ كاته‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ وڵاتان له‌ بری به‌كارهێنانی جه‌Ù†Ú¯ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دانوستاندن Ùˆ ڕێككه‌وتن، ئامانج Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كانی ده‌سته‌به‌ر Ùˆ مسۆگه‌ر ده‌كات. به‌Ù… پێیه‌ØŒ ده‌توانین بڵێین كه‌ "دیپلۆماسیی وزه‌" بریتییه‌ له:‌ به‌رنامه‌یه‌ÙƒÛŒ ستراتیژیی گشتگیر Ùˆ كارامه،‌ كه‌ جۆر Ùˆ چۆنێتیی په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانی له‌ بواری وزه‌دا بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك ده‌ستنیشان ده‌كات. هه‌روه‌ها چوارچێوه‌ÛŒ گشتیی ڕێككه‌وتنه‌كانیش ڕوون ده‌كاته‌وه‌. به‌گشتی دیپلۆماسیی وزه‌ÛŒ هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك یارمه‌تیی دروستبوونی ده‌رفه‌تی مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی داوه‌ته‌  Ø¦Ù‡‌Ùˆ وڵاته،‌ به‌ مه‌به‌ستی زیاتر Ùˆ زۆرتركردنی به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ ژیۆپۆلیتیك Ùˆ ژیۆئێكۆنۆمییه‌كانی ئه‌Ùˆ وڵاته‌.

به‌گشتی دیپلۆماسیی وزه‌‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات كه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌كارهێنان، پاڵپشتی Ùˆ پشتیوانیی فاكته‌ری وزه‌ØŒ مه‌ترسییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانی سه‌ر ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ كه‌Ù… بكاته‌وه‌. به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ گرنگی Ùˆ پێویستیی وڵاتان به‌ "وزه‌"ØŒ زه‌مینه‌ÛŒ ڕێككه‌وتن Ùˆ گرێبه‌ستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خۆش ده‌كات، "دیپلۆماسیی وزه‌" ده‌توانێت هه‌لومه‌رجی پێویست به ‌مه‌به‌ستی به‌ده‌ستهێنانی زۆرترین Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ئاسایش Ùˆ  ده‌سته‌به‌ركردن Ùˆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی له‌ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان مسۆگه‌ر بكات.

ئه‌ركه‌كانی دیپلۆماسیی وزه‌‌

هه‌رچه‌نده‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ ئابووری Ùˆ توانای وڵاتان، ئه‌ركی دیپلۆماسیی وزه‌‌ ده‌گۆڕێت، به‌ڵام له‌ ڕاستیدا به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ توانای وڵاتان له‌ هاوكێشه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان و، به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ هێزی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دیپلۆماسیی وزه‌‌ له‌ هاوكێشه‌ سیاسییه‌كاندا ئه‌ركی سه‌ره‌كیی دیپلۆماسیی وزه‌‌یه‌. هه‌ندێ له‌ وڵاتان بۆ مانه‌وه‌ Ùˆ به‌رده‌وامیی خۆیان كه‌ÚµÙƒÛŒ Ù„ÛŽ وه‌رده‌گرن، وه‌كوو ئێران و، هه‌ندێكی تریش بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی نفووز Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییان، وه‌كوو ڕووسیا. هه‌ندیكی تریش بۆ نه‌وه‌‌كانی داهاتوو یاخود بنیاتنانی ژێرخانه‌ ئابووری Ùˆ پیشه‌سازییه‌‌كان به ‌مه‌به‌ستی دڵنیاییی كه‌رته‌كانی‌ پێشه‌سازی Ùˆ كشتوكاڵ Ùˆ ته‌نانه‌ت فێركردن Ùˆ خوێندن Ùˆ توێژینه‌وه‌ به‌ ئامانجی Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی هه‌مه‌لایه‌نه‌ Ùˆ فره‌Ú•Ù‡‌هه‌ند، وه‌Ùƒ نه‌رویج. هه‌ر ئه‌وه‌یشه‌ كه‌ وا ده‌كات بۆ نموونه‌ وڵاتێكی بچووكی وه‌Ùƒ "قه‌ته‌ر"ØŒ كه‌ خاوه‌Ù† سه‌رچاوه‌ÛŒ گازی سروشتییه‌ØŒ له‌ هاوكێشه‌ ناوچه‌یییه‌كاندا، زیاتر له‌ قه‌باره‌ Ùˆ هێزی خۆی بتوانێت شوێندانه‌ر‌ بێت Ùˆ Ú•Û†Ù„ ببینێت.

پسپۆرانی ئه‌Ù… بواره‌ Ú†Ù‡‌ندین ئه‌رك ده‌ستنیشان ده‌كه‌Ù† كه‌ ئامانجی دیپلۆماسیی وزه‌‌یه‌ØŒ بۆ نموونه‌:

Ù¡- ده‌ستنیشانكردنی بازاڕه‌كانی وزه‌

Ù¢- شرۆڤه‌ÛŒ سه‌ر‌نجڕاكێشی Ùˆ یاخود نه‌خوازراوبوونی به‌شداری له‌ گرێبه‌ست Ùˆ ڕێكخراوه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانی بواری وزه‌

Ù£- هه‌ڵوێست Ùˆ بڕیاری پێویست له‌ هه‌مبه‌ر گۆڕانكارییه‌ جیهانییه‌كانی بازاڕی وزه‌

Ù¤- پێشكه‌شكردن Ùˆ پێشنیازكردنی میكانیزم Ùˆ ڕێوشوێنی پێویست Ùˆ گونجاو به‌ مه‌به‌ستی كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ هه‌موو تواناكان به‌ ئاراسته‌ÛŒ به‌كارهێنانی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ وڵات بۆ كاریگه‌ریدروستكردن له‌سه‌ر بازاڕی وزه‌. به‌Ù… پێیه‌ØŒ ستراتیژیی وزه‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ جیانه‌كراوه‌یه‌ له‌ ستراتیژیی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان.

ئیمڕۆكه‌ زۆربه‌ÛŒ وڵاتانی كاریگه‌ر له‌سه‌ر بازاڕی جیهانیی وزه،‌ وه‌كوو ئه‌مریكا، یه‌كێتیی ئه‌وروپا، ڕووسیا، چین Ùˆ هیندستان، ستراتیژیی تایبه‌تی وزه‌یان هه‌یه‌. ئامانجی ئه‌Ù… ستراتیژییه‌یش دروستكردنی هه‌ماهه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ùˆ په‌یوه‌ندی بووه‌ له ‌نێوان به‌Ø´ÛŒ وزه‌ØŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌دا‌. ئه‌مه‌یش په‌یوه‌ندیی به‌هێزی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پرسی هێز له‌ ئاستی سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا هه‌یه‌. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ وزه‌ بۆته‌ كاڵایه‌ÙƒÛŒ به‌رهه‌مهێنه‌ری "هێز"ØŒ به‌ڵام به‌ هه‌ر دوو Ú•Ù‡‌هه‌ندی سیاسه‌تی "نه‌رم Ùˆ Ú•Ù‡‌Ù‚"ÛŒ هێز. به‌Ù… پێیه‌ دیپلۆماسیی وزه‌‌ له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا له‌ چوارچێوه‌ÛŒ دابینكردنی ئاسایشی وزه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ Ùˆ كار ده‌كات. هه‌ر بۆیه‌یشه‌ كه‌ زانایه‌ÙƒÛŒ به‌ناوبانگ به ‌ناوی "ده‌یڤید هارڤێی" (David Harvey) له‌ كتێبی "ئیمپریالیزمی نوێ" (The New Imperialism)دا ده‌ڵێت: هه‌ر كه‌سێك نه‌وتی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست كۆنترۆڵ بكات، نه‌وتی جیهانی كۆنترۆڵ كردووه‌ و، هه‌ر كه‌سێكیش نه‌‌وتی جیهان كۆنترۆڵ بكات، ده‌توانێت لانی كه‌Ù… ئابووریی جیهان بۆ داهاتوویه‌ÙƒÛŒ نزیك كۆنترۆڵ بكات.

بۆیه‌ ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ÛŒ كه‌ له‌ دابینكردنی ئاسایشی وزه‌ به‌شدارن، له‌ ڕاستیدا له‌ ئاسایشی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا به‌شدارن Ùˆ وه‌كوو فاكته‌ر Ùˆ ئه‌كته‌ریكی به‌هێز له‌ هاوكێشه‌كاندا ده‌رده‌كه‌ون. باشترین نموونه‌یش له‌ ساڵانی 2006 Ùˆ 2009دا، ڕووسیا له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ بڕینی گازی ئۆكراینا گوشاری خسته‌ سه‌ر ئه‌Ùˆ وڵاته‌ و، په‌یامێكی ئاشكرای بۆ وڵاتانی یه‌كێتیی ئه‌وروپا نارد و، پاشان له‌ قه‌یرانی ئۆكراینادا له‌ داگیركردنی "كریمیا" Ùˆ قه‌یرانی ڕۆژهه‌ڵاتی ئۆكراینادا كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیهانی، نه‌یتوانی وه‌كوو پێویست له‌ هه‌مبه‌ر ڕووسیادا هه‌ڵوێستی توندی هه‌بێت. چونكه‌ ڕووسیا به‌Ù¾ÛŽÛŒ دیپلۆماسییه‌تی تایبه‌تی وزه‌ÛŒ خۆی، كارتی وزه‌ÛŒ له‌ هه‌مبه‌ر یه‌كێتیی ئه‌وروپا Ùˆ ته‌نانه‌ت ئۆكراینا به‌كار هێنا. ئه‌مه‌یش وه‌كوو وڵامێك له ‌به‌رده‌Ù… گوشاره‌كانی ناتۆ Ùˆ یه‌كێتیی ئه‌وروپا Ùˆ ئه‌مریكا له ‌ناوچه‌ÛŒ نفووزی ڕووسیا.

ئاسایشی وزه‌

ئاسایشی وزه‌ (Energy Security) یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ گرنگترین پرسه‌كانی په‌یوه‌ندیدار به‌ سیاسه‌تی وزه‌یه‌Ø› به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ په‌ره‌پێدانی ئابووریی وڵاتان Ùˆ ناوچه‌كانی جیهان،  Ú† له‌ ئاستی ورد Ùˆ Ú† له‌ ئاستی باڵادا، په‌یوه‌ندیی به‌Ù… پرسه‌وه‌ هه‌یه‌. كاتێك كه‌ باس له‌ ئاسایشی وزه‌ ده‌كه‌ین، مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ كه‌ گواستنه‌وه‌ÛŒ ئازادیی وزه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ هۆكار Ùˆ ڕووداو Ùˆ ئه‌كته‌ر جۆراوجۆره‌كانه‌وه‌ تووشی گرفت Ùˆ پچڕان نه‌بێت و، نه‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دروستبوونی قه‌یران له‌ ئابووریی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا.

ئاسایشی وزه،‌ Ú†Ù‡‌ندڕه‌هه‌ندییه‌. بۆ نموونه‌ "ئاسایشی خستنه‌ڕوو" به‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دڵنیایی بدرێته‌ "به‌كارهێنه‌رانی وزه‌" كه‌ له‌ لایه‌Ùƒ به‌ئاسانی ده‌ستیان به‌ سه‌رچاوه‌كانی وزه‌ ڕاده‌گات Ùˆ Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌كانی گواستنه‌وه‌ پارێزراون و، به‌ بڕیاری سیاسیی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ÛŒ هه‌نارده‌كار ڕاناوه‌ستێت، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ ڕووداوه‌ پێشبینینه‌كراوه‌كان وه‌كوو مه‌ترسییه‌كان له‌سه‌ر ژێرخان Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی وزه‌ØŒ هۆكاره‌ سروشتییه‌كان، تیرۆریزم، جه‌نگ، ناسه‌قامگیری، پشێویی سیاسی، Ø´Û†Ú•Ø´ Ùˆ...ØŒ نه‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ ڕاوه‌ستانی خستنه‌ڕووی وزه‌. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ "ئاسایشی داواكاریی وزه‌" بریتییه‌ له‌ دڵنیاییی وڵاتانی به‌رهه‌مهێنه‌ری وزه،‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ùˆ به‌رهه‌مه‌ÛŒ كه‌ ده‌یخه‌نه‌ ڕوو، داواكاری Ùˆ كڕیاری هه‌بێت.

بۆیه‌ له‌ سه‌ده‌ÛŒ ئێستادا چوار گرفتی سه‌ره‌كی، هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ "ئاسایشی وزه" ده‌كه‌Ù†:

Ù¡- به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ به‌كارهێنانی وزه‌ØŒ به‌تایبه‌ت له‌ بواری نه‌وت.

 Ù¢- كه‌مبوونه‌وه‌ÛŒ سه‌رچاوه‌كانی وزه‌ له‌ جیهان.

 Ù£- ئاسایشی خستنه‌ڕوو Ùˆ داواكاری له‌ جیهان.

 Ù¤- پیسبوونی ژینگه‌ Ùˆ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ گازه‌ گوڵخانه‌یییه‌كان له‌ ئاستی جیهانی.

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡ØŒ‌ بیرمه‌ندانی په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، سه‌ده‌ÛŒ بیست Ùˆ یه‌كه‌Ù… به‌ سه‌ده‌ÛŒ "ژیۆئێكۆنۆمیك" ‌ ده‌زانن. بۆیه‌ یه‌كێتیی ئه‌وروپا Ùˆ ئه‌مریكا له‌ هه‌مبه‌ر پرسی ئاسایشی وزه‌دا زۆر هه‌ستیارن. بۆ نموونه‌ یه‌كێتیی ئه‌وروپا له‌ ئێستادا به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 15.2% له‌ ÙƒÛ†ÛŒ گازی سروشتیی به‌رهه‌مهاتووی جیهان Ùˆ 19.3% له‌ ÙƒÛ†ÛŒ نه‌وتی جیهان به‌كار دینێت. بۆ نموونه ‌ئه‌وروپا بۆ پڕكردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… پێداویستییانه‌یش، به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 214.6 ملیۆن ته‌Ù† نه‌وت ڕۆژانه‌ له‌ ڕووسیا Ùˆ وڵاتانی هاوبه‌رژه‌وه‌ندی، وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست 161 ملیۆن ته‌Ù† و، ئه‌فریقای باكوور 122 ته‌Ù† نه‌وت‌ هاورده‌ ده‌كات. له‌ بواری دابینكردنی گازیشدا، نیوه‌ÛŒ گازی پێویستی خۆی ته‌نیا له‌ سی وڵاتی ڕووسیا به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 26% و، نه‌رویج 14% و، ئه‌لجه‌زایه‌ر 10% دابین ده‌كات. بۆیه‌ پێشبینی ده‌كرێت كه‌ یه‌كێتیی ئه‌وروپا تا ساڵی 2030 به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 488 ملیار مه‌تری چوارگۆشه‌ گازی سروشتی هاورده‌ بكات. بۆیه‌ وڵاتانی ئه‌وروپا زۆر به‌جددی له‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ وابه‌سته‌بوونیانن به‌ ڕووسیا، یاخود لانی كه‌Ù… له‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ فره‌جۆركردنیدان.

به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ پێویستیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان به‌ وزه‌

دیپلۆماسیی وزه‌‌ له‌ لایه‌Ùƒ په‌یوه‌ندیی به‌ ئابووری و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ به‌ ئاسایش Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ هێزی نه‌ته‌وه‌یییه‌وه‌ هه‌یه‌. وڵاتانی خاوه‌Ù† نه‌وت Ùˆ گاز ده‌توانن سه‌رچاوه‌كانی وزه‌ÛŒ خۆیان له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا وه‌كوو فاكته‌ر Ùˆ كارتی گوشار به‌كار بێنن؛ باشترین نموونه‌یش "ڕووسیا‌"یه‌. ڕووسیا توانیویه‌تی له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كه‌ڵكوه‌گرتن له‌ سه‌رچاوه‌كانی "گاز"ÛŒ خۆی، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئه‌وروپا بخاته‌ ژێر گوشاره‌وه‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت سیاسه‌ته‌كانیان له‌ هه‌مبه‌ر ڕووسیا هه‌موار بكاته‌وه‌.

 Ù‡Ù‡‌رچه‌نده‌ ستراتیژیی وڵاتان له‌Ù… باره‌یه‌وه‌ جیاوازه‌. بۆ نموونه‌ "ئیسڕائیل" كه‌ له‌سه‌ر ئاستی جیهانی، خاوه‌Ù† یه‌ده‌Ú¯ÛŒ نه‌وت Ùˆ گازی به‌رچاو نییه‌ØŒ به‌ڵام به‌Ù¾ÛŽÛŒ تواناكانی Ùˆ به ‌سوودوه‌گرتن له‌ "دیپلۆماسیی وزه‌" له‌ هه‌مبه‌ر وڵاتانی یۆنان Ùˆ قوبرس Ùˆ ئۆردن وه‌Ùƒ هه‌نارده‌كاری وزه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ و، له ‌هه‌مان كاتیشدا له ‌هه‌مبه‌ر هیندستان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ پێشكه‌شكردنی پرۆژه‌ Ùˆ وه‌به‌رهێنانی له‌ كه‌رتی وزه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ وڵاته‌ كار ده‌كات. به‌Ù… پێیه‌ گرنگیی "دیپلۆماسیی وزه‌" بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌ییی وڵاتان، بۆ سروشتی سیسته‌Ù…ÛŒ ئابووری-سیاسیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌Ø› به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ وابه‌سته‌بوون Ùˆ گرێدراویی دوولایه‌نه‌ Ùˆ Ú†Ù‡‌ندلایه‌نه‌ÛŒ وڵاتانی جیهان، بۆته‌ تایبه‌تمه‌ندیی سه‌ره‌كیی ئابووری-سیاسیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی. بۆیه‌ دیپلۆماسیی وزه‌ له‌Ù… بواره‌دا كار ده‌كات كه‌ ئه‌Ù… پێكه‌وه‌گرێدراوییه‌‌ له‌ قازانجی وڵاته‌كه‌ Ùˆ یاخود له‌ دژی وڵاتانی تر به‌كار بێنێت. به‌Ù… پێیه‌ ده‌بینین كه‌ له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا ئه‌ڵمانیا، كه‌ پێویستیی زۆری به‌ گازی ڕووسیا هه‌یه‌ØŒ به‌ مه‌به‌ستی دابینكردنی پێویستییه‌كانی خۆی له‌ بواری وزه‌دا پاڵپشتی له‌ سیاسه‌تی كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ وابه‌سته‌بوونی ئه‌وروپا به‌ ڕووسیا ده‌كات‌.

خاوه‌ندارێتی یاخود نه‌بوونی سه‌رچاوه‌كانی وزه‌ØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی به‌سه‌ر دوو گرووپدا دابه‌Ø´ كردووه‌: گرووپی یه‌كه‌Ù… كه‌ له‌ جیهاندا زۆرترین Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ وزه‌ به‌كار دێنن، له‌ هه‌مان كاتیشدا به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ بچووك له‌ قه‌باره‌ÛŒ نه‌وت Ùˆ گازی جیهان به‌رهه‌Ù… دێنن. بۆ نموونه‌ گرووپی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی پیشه‌سازیی ناسراو به‌ (OECD) كه‌ نزیكه‌ÛŒ 62% له‌ نه‌وتی به‌رهه‌مهاتووی جیهان به‌كار دێنن، ته‌نیا خاوه‌Ù†ÛŒ 7% له‌ یه‌ده‌Ú¯ÛŒ نه‌وتی جیهانن و، به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 34% له‌ پێداویستییه‌كانی وزه‌ÛŒ خۆیان له‌ وڵاتانی به‌رهه‌مهێنه‌ری نه‌وت ده‌سته‌به‌ر ده‌كه‌Ù† Ùˆ پڕكردنه‌وه‌ÛŒ پێداویستییه‌كانیان گرێدراوی گرووپی دووه‌Ù…ØŒ واته‌ وڵاتانی خاوه‌Ù† یه‌ده‌Ú¯ÛŒ نه‌وت Ùˆ گازی سروشتین. له‌ گرووپی دووه‌مدا، وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست نزیكه‌ÛŒ خاوه‌Ù†ÛŒ 65% له‌ سه‌رچاوه‌كانی نه‌وتی جیهانن، به‌ڵام ته‌نیا به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ  4.8% له‌Ùˆ نه‌وته‌ به‌كار دێنن. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ یه‌ده‌Ú¯ÛŒ وڵاتانی گرووپی یه‌كه‌Ù… زۆر كه‌مه‌ Ùˆ له‌ دۆخی ته‌وابووندایه‌ØŒ به‌ڵام بۆ نموونه پێشبینی ده‌كرێت كه‌‌ یه‌ده‌Ú¯ÛŒ نه‌وتی ئێران بۆ 67 ساڵ و، سعوودیا بۆ 85 ساڵی تر به‌رده‌وام بێت. له‌ هه‌مان كاتدا یه‌ده‌Ú¯ÛŒ گازی سروشتیی ئێران بۆ 217 ساڵ Ùˆ قه‌ته‌ر بۆ 495 ساڵی تر به‌رده‌وام بێت.

بۆیه‌ Ú•Û†ÚµÛŒ "دیپلۆماسیی وزه‌" له‌ هه‌ر دوو ئاستی ئاسایشی ناوخۆ Ùˆ ده‌ره‌كیدا بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان گرنگیی تایبه‌تی هه‌یه‌. له‌ لایه‌Ùƒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌توانێت پێداویستییه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ دابین بكات Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ په‌ره‌پێدان Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندنی وڵات به‌رده‌وام بێت، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ له‌ ئاستی ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ Ú•Û†Úµ Ùˆ نفووزی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ ده‌ستنیشان ده‌كات و، ئه‌مه‌یش دیسانه‌وه‌ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ئاسایشی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ ده‌پارێزێت. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی خاوه‌Ù† سه‌رچاوه‌ÛŒ وزه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ گرێدراوبوونی وڵاتانی دیكه‌ Ùˆ وابه‌سته‌بوونیان به‌ نه‌وت Ùˆ گاز، ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی خۆی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ گرێ ده‌دات. بۆیه‌ ده‌بینین كه‌ ئیسڕائیل له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سێ گرووپی وڵاتان Ùˆ له‌ سێ ناوچه‌ÛŒ جیاواز:

Ù¡- ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست (قه‌ته‌ر)ØŒ

Ù¢- ناوچه‌ÛŒ ده‌ریای ناوه‌ڕاست (قوبرس Ùˆ یۆنان)ØŒ

Ù£- ئۆراسیا (ڕووسیا، قه‌زاقستان Ùˆ كۆماری ئازه‌ربایجان)ØŒ

به‌ "دیپلۆماسیی وزه‌"ÛŒ تایبه‌ت به‌ خۆی بۆ پاراستنی ئاسایش Ùˆ گرێدانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ كار ده‌كات. بۆیه‌ ئیسڕائیل هه‌Ù… پێداویستییه‌كانی خۆی دابین ده‌كات Ùˆ هه‌Ù… له ‌Ú†Ù‡‌ندین بواری تری ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ ته‌نانه‌ت سه‌ربازیدا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌دا په‌یوه‌ندیی توندوتۆڵی دروست كردووه‌ و، ئاسایش Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌ییی خۆی ده‌پارێزێت. باشترین ئاكام Ùˆ مه‌به‌ستی ئه‌Ù… سیاسه‌ته‌یش گوشارخستنه‌سه‌ر ئێرانه‌ له ‌لایه‌Ù† ئیسڕائیله‌وه‌ به‌ ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ùˆ دیپلۆماسییه‌وه له‌Ú¯Ù‡‌Ù„ وڵاتانی ئه‌Ùˆ سێ ناوچه‌یه‌‌.

كۆبه‌ند

دیپلۆماسیی وزه،‌‌ ده‌توانێت Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ نفووز Ùˆ هێز Ùˆ به‌گشتی ئاستی ئاسایشی وڵاتان به‌رز بكاته‌وه‌. پێویستیی وڵاتان به‌ په‌یڕه‌وكردنی "دیپلۆماسیی وزه"ØŒ‌ ئاكام Ùˆ ده‌Ú•‌بری دروستبوونی بواری نوێی دیپلۆماسییه‌ØŒ چونكه‌ هێز Ùˆ پێكهاته‌ Ùˆ سیاسه‌تی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئاڵوگۆڕی به‌سه‌ردا هاتووه‌ و، پێكه‌وه‌گرێدراوبوونی ئابووری Ùˆ ئاسایشی وڵاتان Ùˆ وابه‌سته‌بوونی دوولایه‌نه‌ Ùˆ فره‌لایه‌نه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان له‌ ئاستی Ù†ÛŽÙˆ‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا دیپلۆماسی Ùˆ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ كلاسیكی تووشی گرفت Ùˆ كێشه‌ كردووه‌. بێجگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ù… بواره‌ په‌یوه‌ندیی به‌ پرسه‌كانی Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندن Ùˆ په‌ره‌پێدانی ناوخۆی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان و، به‌Ù… پێیه‌یش "Ú•Ù‡‌وایه‌تی"ÛŒ حكوومه‌ته‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌. به‌تایبه‌ت ئیمڕۆكه‌ ده‌بینین كه‌ لۆژیكی ئابووری به‌سه‌ر سیاسه‌تی ده‌ره‌كیی وڵاتاندا زاڵه ‌(بۆ نموونه‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌كیی ئیداره‌ÛŒ نوێی ئه‌مریكا له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ترامپ دا.)‌

هه‌رێمی كوردستانیش به‌ Ù‡Û†ÛŒ هه‌ڵكه‌وته‌ÛŒ جوگرافیایی Ùˆ خاوه‌ندارێتیی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ Ùˆ ئاستێكی به‌رچاو له‌ یه‌ده‌Ú¯ÛŒ نه‌وت گازی دۆزراوه‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت نه‌دۆزاروه‌ Ùˆ گریمانه‌كراو، ده‌توانێت سوود له‌Ù… ده‌رفه‌ته‌ وه‌ربگرێت Ùˆ دیپلۆماسییه‌ÙƒÛŒ كارا Ùˆ چالاكی وزه‌ په‌یڕه‌Ùˆ Ùˆ دابڕێژێت. دیپلۆماسیی وزه‌‌ ده‌توانێت وه‌كوو تایبه‌تمه‌ندییه‌ÙƒÛŒ گرنگی هه‌رێمی كوردستان، له‌ لایه‌Ùƒ پرۆژه‌ÛŒ به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون مسۆگه‌ر بكات و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌  ئاسایش، په‌ره‌پێدان Ùˆ Ú•Ù‡‌وایه‌تیی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ده‌سته‌به‌ر بكات. بۆیه‌ ئیمڕۆكه‌ باس له‌ دیپلۆماسیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت/كۆمپانیاكان ده‌كرێت.

 Ø¨Ù‡‌Ù… پێیه‌یش كوردستان ده‌توانێت له‌ ئاسایشی وزه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا به‌شدار بێت و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆمپانیاكانه‌وه‌ كاریگه‌ری Ùˆ نفووزی له‌سه‌ر ناوه‌نده‌كانی بڕیاری نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی هه‌بێت. بۆیه‌ وزه‌ له ‌پاڵ پێشمه‌رگه‌ Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش، ده‌توانێت ببێته‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی هێز بۆ هه‌رێمی كوردستان له‌ هاوكێشه‌ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ "ژیۆپۆلیتیكی وزه‌" Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ گرنگی له‌ ململانێ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ناوچه‌یییه‌كاندا ده‌گێڕێت. خاڵی گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دیپلۆماسیی وزه‌‌ بریتی نییه‌ له‌ گرێدانی داهاتی وڵات به‌ هه‌نارده‌كردنی وزه‌وه‌ØŒ یاخود تاكسه‌رچاوه‌بوونی داهاتی كوردستان، به‌ڵكوو له ‌سه‌روو هه‌نارده‌كردنی وزه‌یشه‌وه‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌توانێت به‌ كه‌ڵكوه‌گرتن له‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جوگرافیایی Ùˆ په‌یڕه‌وكردنی ستراتیژیی تایبه‌ت، "دیپلۆماسیی وزه‌‌"ÛŒ هه‌بیت. ئه‌مه‌یش ده‌كرێت په‌یوه‌ندیی هه‌رێمی كوردستان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی به‌رهه‌مهێنه‌ر Ùˆ هه‌نارده‌كاری وزه‌ و، هه‌روه‌ها هاورده‌كا‌ر Ùˆ به‌كاربه‌ری وزه‌ØŒ كه‌ زیاتر ڕۆژاوایین، به‌رێته‌ ئاستێكی به‌رز Ùˆ توندوتۆڵ.

بۆیه‌ پێویسته‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ داڕشتن Ùˆ په‌یڕه‌وكردنی دیپلۆماسیی وزه‌‌ÛŒ خۆیدا، خوێندنه‌وه‌ بۆ پێداویستییه‌كانی بازاڕ به‌گشتی Ùˆ وڵاتانی به‌كاربه‌ر Ùˆ هاورده‌كار به‌تایبه‌ت بكات. چونكه‌ گرێدانی ئاسایشی هه‌رێم به‌ ئاسایشی وزه‌وه‌ØŒ ده‌توانێت گرنگترین فاكته‌ری دابینكه‌ری ئاسایش Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ مانه‌وه‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كوردستان بێت. چونكه‌ پێشبینی ده‌كرێت ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست تاوه‌كوو ساڵی 2023ØŒ ڕۆژانه‌ نزیكه‌ÛŒ 10 ملیۆن به‌رمیل نه‌وت Ùˆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 41 ملیار فوتی چوارگۆشه‌ گازی سروشتی به‌رهه‌Ù… بێنێت. به‌Ù… پێیه‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 29% له‌ نه‌وتی به‌رهه‌مهاتووی ئێستا بۆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ34% له‌ به‌رهه‌مهێنانی نه‌وتی جیهان و، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 14% له‌ به‌رهه‌مهێنانی گازی سروشتیی ئێستا بۆ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 29% له‌ گازی سروشتیی جیهان به‌رز بكاته‌وه‌ Ùˆ به‌رهه‌Ù… بهێنێت. یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ باشترین نموونه‌كانیش له‌ لایه‌Ùƒ ڕووسیا Ùˆ ئیسڕائیل و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ قه‌ته‌ر Ùˆ سعوودیان بۆ دیپلۆماسیی وزه‌ و، كاریگه‌رییان له‌سه‌ر هاوكێشه‌ سیاسییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ناوچه‌یییه‌كان‌.

بۆیه‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌توانێت له‌Ù… بواره‌ نوێیه‌دا قسه‌ÛŒ بۆ گوتن هه‌بێت، به‌ مه‌رجێك ئه‌Ù… كه‌رته‌ به‌دامه‌زراوه‌یی Ùˆ زانستی بكرێت. پاشان ده‌توانێت لانی كه‌Ù… ڕاسته‌وخۆ Ùˆ ناڕاسته‌وخۆ له‌ سێ دامه‌زراوه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی بواری وزه‌دا Ú•Û†ÚµÛŒ هه‌بێت:

  1. ڕێكخراوی وڵاتانی هه‌نارده‌كاری نه‌وت (OPEC).
  2. كۆمه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ وڵاتانی هه‌نارده‌كاری گاز (GECF).
  3. ئاژانسی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیی وزه‌ (IEA)ØŒ كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ وڵاتانی به‌هه‌مهێنه‌ری نه‌وت Ùˆ گاز Ùˆ وڵاتانی به‌كاربه‌ری وزه‌.

به‌گشتی ده‌كرێت هه‌رێمی كوردستان ئه‌Ù… خاڵانه‌ له‌به‌رچاو بگرێت:

Ù¡- به‌ڕێوه‌بردنی دروست Ùˆ زانستیی سه‌رچاوه‌كانی وزه‌.

Ù¢- دۆزینه‌وه‌ÛŒ بازاڕ Ùˆ به‌كاربه‌ری جۆراوجۆر Ùˆ فره‌جۆر.

Ù£- كاركردن له‌سه‌ر بونیادنانی ژێرخانی ته‌كنه‌لۆژیی پێویست بۆ دروستكردن Ùˆ گۆڕینی مادده‌ سروشتییه‌كانی وزه،‌ بۆ مادده‌ وكاڵای پڕنرختری پێترۆكیمیایی.

Ù¤- ڕێكخستنی یاسایی Ùˆ شه‌فافی وه‌به‌رهێنانی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ له‌ كه‌رتی وزه‌دا.

Ù¥- په‌ره‌پێدان به‌ لێكۆڵینه‌وه‌ Ùˆ توێژینه‌وه‌ له‌ بواری وزه‌ØŒ ڕاهێنان Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندنی هێزی مرۆییی پسپۆر له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ خوێندنی باڵا Ùˆ ئه‌زموونی وڵاتانی پێشكه‌وتوو Ùˆ دامه‌زراندن Ùˆ بونیادنانی ناوه‌ندی زانستیی په‌یوه‌ندیدار.

Ù¦- به‌كارهێنانی زانست Ùˆ نفووز Ùˆ هێز Ùˆ ته‌كنه‌لۆژیی كۆمپانیا Ú¯Ù‡‌وره‌كانی بواری وزه‌ و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ كه‌ڵكوه‌رگرتنی سیاسی له‌Ù… كۆمپانیایانه‌.

Ù§- دروستكردنی په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ توندوتۆڵتر له‌ بواری وزه ‌(هاورده‌ Ùˆ هه‌نارده‌ Ùˆ وه‌به‌رهێنان) له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی ناوچه‌كه‌.

Ù¨- هه‌وڵدان بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ شیاو Ùˆ گونجاو له‌ بازاڕی وزه‌دا.

Ù©- چاودێری Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ به‌رده‌وامی بازاڕی وزه‌ Ùˆ سیاسه‌ت Ùˆ ستراتیژی Ùˆ توانا Ùˆ لاوازییه‌كانی به‌رهه‌مهێنه‌ران Ùˆ به‌كاربه‌رانی وزه‌.

١٠- دروستكردنی په‌یوه‌ندیی سیاسی Ùˆ به‌هێز له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی به‌رهه‌مهێنه‌ر Ùˆ به‌كاربه‌ر، به ‌مه‌به‌ستی دڵنیاكردنه‌وه‌ Ùˆ به‌شداری له‌ پاراستن Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی ئاسایشی وزه‌.

١١- بۆ بنیاتنان Ùˆ داڕشتن Ùˆ په‌یڕه‌وكردنی "دیپلۆماسیی وزه‌"‌ÛŒ تایبه‌ت به‌ كوردستان، پێویسته‌ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان سوود له‌ پسپۆرانی بواری: زانسته ‌سیاسییه‌كان Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، یاسا (ناوخۆیی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی)ØŒ ئابووری، پیشه‌سازی Ùˆ ته‌كنه‌‌لۆژی، به‌ڕێوه‌بردن Ùˆ ماركێتینگ Ùˆ ... وه‌ربگرێت.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون