PÊNÛS
 
ڕیفراندۆمی باشووری كوردستان له‌ ئایینده‌ی ڕووداوه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا 
     2017-06-29
ڕێبوار بابکەیی

ڕیفراندۆمی باشووری كوردستان له‌ ئایینده‌ÛŒ ڕووداوه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا

 

ڕێبوار بابكه‌یی، مامۆستای په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، دراساتی ستراتیژی له‌ هه‌ر دوو زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین Ùˆ زانكۆی نۆڵج

خستنه‌ڕووی پرس

ڕیفراندۆم وه‌Ùƒ‌ نه‌ریتێكی دیموكراسی، بریتییه‌ له‌: "میكانیزمێك بۆ ڕاپرسیكردن به‌ Ú¯Ù‡‌Ù„ØŒ سه‌باره‌ت به‌ پرسه‌ چاره‌نووسسازه‌كان به‌ به‌ÚµÛŽ یاخود به‌ نه‌خێر." بۆ یه‌كه‌مجار له‌ سه‌ده‌ÛŒ 15 له‌ وڵاتی سویسرا ڕیفراندۆم له‌ لایه‌Ù† "كانتۆنه‌كانی" ئه‌Ùˆ وڵاته‌وه‌ØŒ بۆ ڕێكخستنی كاروباری سیاسی و، یاساییی ناوخۆی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ پیاده ‌كراوه‌. دواتر ئه‌Ùˆ میكانیزمه‌ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ كردووه‌ØŒ تا له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù… به‌ شێویه‌یه‌ÙƒÛŒ فراوان وڵاتان په‌نایان بۆ ئه‌Ùˆ میكانیزمه‌ بردووه‌. له‌ ساڵی 1904 بۆ یه‌كه‌مجار له‌ ویلایه‌ته‌‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا ئه‌Ùˆ میكانیزمه‌ پیاده‌ ده‌كرێـت.‌

نوێترین ڕیفراندۆمیش كه‌ له‌سه‌ر ئاستی ئه‌وروپا پیاده‌ كرابێت، ڕیفراندۆمی ساڵی 2016ÛŒ بریتانیا بوو بۆ چوونه‌ده‌ره‌وه‌ له‌ یه‌كێتیی ئه‌وروپا (Brexit). هه‌روه‌ها له‌ ساڵی 2017 له‌سه‌ر ئاستی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، وڵاتی توركیا بۆ گۆڕینی "سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی" له‌ په‌رله‌مانییه‌وه‌ بۆ سه‌رۆكایه‌تی، په‌نای بۆ ڕیفراندۆم برد. ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ چاوه‌Ú•ÛŽ ده‌كرێ سه‌رنجڕاكێشترین ڕووداو بێت له‌سه‌ر ئاستی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ڕیفراندۆمه‌كه‌ÛŒ باشووری كوردستانه‌Ø› له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌ له پاڵ نه‌ته‌وه‌كانی تری ناوچه‌كه وه‌Ùƒ فارس، عه‌ره‌ب Ùˆ تورك‌ØŒ ده‌بێته‌ خاوه‌Ù† قه‌واره‌ÛŒ سیاسیی سه‌ربه‌خۆی خۆی. كه‌واته‌ØŒ ڕیفراندۆم ئامرازێكی ته‌شریعی، سیاسی، ئاشتییه‌ بۆ ڕاوه‌رگرتنی Ú¯Ù‡‌Ù„ سه‌باره‌ت به‌ پرسگه‌Ù„ÛŽÙƒÛŒ نیشتمانی، نه‌ته‌وه‌یی، سیاسی، ده‌ستووری Ùˆ ئیداری، كه‌ زۆربه‌ÛŒ وڵاتان له‌ ته‌واوی جیهاندا په‌نایان بۆ بردووه‌.

ڕیفراندۆمی باشووری كوردستان Ùˆ ڕووداوه‌ مێژوویییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست

له‌ 25-9-2017 باشووری كوردستان ده‌بێته‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ گرنگ له‌ ڕووداوه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، چونكه‌ له‌ دوای 100 ساڵ له‌ ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ 1916ÛŒ "سایكس پیكۆ"ØŒ كه‌ تیایدا كورد ئازادیی بڕیاردانی چاره‌نووسی Ù„ÛŽ زه‌وت ده‌كرێـت، ده‌یه‌ÙˆÛŽ له‌ ئێستادا له‌ جاڕدانی مافی بڕیاردانی چاره‌نووس، ئازاد بێت. ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، وه‌Ùƒ ده‌Ú¤Ù‡‌رێك كه‌‌ به‌ ڕووداوه‌ Ú¯Ù‡‌رمه‌كان ناسراوه، ئه‌وا له‌ ئایینده‌یه‌ÙƒÛŒ نزیكدا، Ú¯Ù‡‌رمترین ڕووداو به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ باشووری كوردستان ده‌بێته‌ ئه‌كته‌رێكی سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ فه‌رمیی سه‌ر شانۆی سیاسه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا.

له‌ ماوه‌ÛŒ نزیكه‌ÛŒ 10 ساڵی ڕابردوو، ئه‌Ùˆ ناوچه‌یه‌ دوو بگۆڕی مه‌زنی به‌خۆیه‌وه‌ بینووه‌: بگۆڕی "به‌هاری عه‌ره‌بی" Ùˆ بگۆڕی "داعش". ئه‌Ùˆ دوو بگۆڕه‌ØŒ كاریگه‌رییه‌ÙƒÛŒ زۆر Ú¯Ù‡‌وره‌یان له‌سه‌ر ڕژێمه‌ سیاسییه‌كانی وڵاتان و، هه‌روه‌ها له‌سه‌ر داڕشتنه‌وه‌ÛŒ هاوكێشه‌كانی هێز له‌Ùˆ ده‌Ú¤Ù‡‌ره هه‌بوو‌ØŒ به‌ڵام هیچ كام له‌Ùˆ دوو بگۆڕه‌ØŒ نه‌بوونه‌ مایه‌ÛŒ ڕووخان Ùˆ هه‌ره‌سهێنانی یه‌كه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی. به‌ گوزارشتێكی دیكه‌ØŒ ئه‌Ùˆ هه‌لومه‌رجانه‌ توانییان سیسته‌Ù…ÛŒ حوكمڕانی له‌Ùˆ وڵاتانه بگۆڕن‌ØŒ به‌ڵام نه‌یانتوانی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ بڕووخێنن، یان هه‌ڵیان بوه‌شێننه‌وه‌‌. بۆیه‌ جیاوازیی بگۆڕه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كه‌ÛŒ باشووری كوردستان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دوو بگۆڕی ناوبراو، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ڕیفراندۆمی Ú¯Ù‡‌Ù„ÛŒ كوردستان، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی وه‌Ùƒ "عێراق" هه‌ره‌س ده‌هێنێت Ùˆ هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌ و، ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك به‌ ناوی "كوردستان" له‌دایك ده‌بێت. واته له ‌بری نه‌خشه‌ÛŒ هێز، نه‌خشه‌ÛŒ جوگرافیی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌گۆڕدرێت.

له‌ مێژووی ڕووداوه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، ده‌كرێت بڵێین كه‌ دامه‌زراندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی "ئیسڕائیل" له‌ ساڵی 1948ØŒ ڕووداوێكی مێژووییی بێوێنه ‌بوو؛ دوای ئه‌وه‌ÛŒ جووله‌كه‌كان هه‌Ù… وه‌Ùƒ نه‌ته‌وه‌ Ùˆ ‌هه‌Ù… وه‌Ùƒ ئایینزا، له دوای 3 هه‌زار ساڵ نیشته‌جێبوون له‌ ناوچه‌یه‌ك، كه‌ خۆیان ناویان ناوه‌ به‌ "ارض الميعاد"  كه‌ ده‌كاته‌ خاكی فه‌ÚµÙ‡‌ستینی ئێستا، توانيیان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خۆیان ڕابگه‌یه‌نن. ئه‌Ùˆ ڕووداوه بۆیه‌ بێوێنه ‌Ùˆ مێژوویی بوو، چونكه‌ جوگرافیای سیاسیی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست تووشی گۆڕان هات. هه‌ر له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌Ùˆ پێودانگه‌ØŒ ناوچه‌كه‌ له‌ ڕووی ئاسایش Ùˆ به‌رقه‌راریی سیاسییه‌وه تووشی هه‌لومه‌رجێكی شلۆق ده‌بێت Ùˆ‌ØŒ‌ Ú†Ù‡‌ندین جه‌Ù†Ú¯ له‌Ùˆ ناوچه‌یه‌ هه‌ڵده‌گیرسێن، گرنكترینیان جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ساڵی 1973 بوو له‌ نێوان ئیسڕائیل Ùˆ ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ÛŒ كه‌ پێێان ده‌ÚµÛŽÙ† وڵاتانی "ده‌وره‌دراو له‌ ئیسڕائیل"ØŒ وه‌Ùƒ: میسر، سووریا Ùˆ ئۆردن. ئه‌مه‌ سه‌رباری ئه‌وه‌ی، كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ له‌دایكبوونی ئیسڕائیله‌وه‌ Ú†Ù‡‌ندین ده‌سته‌واژه‌ Ùˆ Ú†Ù‡‌مكی سیاسی ده‌خرێته‌ Ù†ÛŽÙˆ فه‌رهه‌Ù†Ú¯ÛŒ سیاسی و، میدیاییی وڵاتانی عه‌ره‌بییه‌وه‌ØŒ له‌وانه‌: ململانێی عه‌ره‌بی_ ئیسڕائیلی، دۆزی فه‌ÚµÙ‡‌ستین، كیانی زایۆنیزم Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی داگیركه‌ر. هه‌ر له‌Ùˆ گۆشه‌نیگایه‌وه‌ØŒ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ وڵاتانی عه‌ره‌بی بتوانن پاڵپشتیی وڵاته‌ ئیسلامییه‌كان بۆ دۆزی فه‌ÚµÙ‡‌ستین به‌ده‌ست بێنن و، له‌ دژی ئیسڕائیل بوه‌ستنه‌وه‌ØŒ وڵاتانی عه‌ره‌بی هه‌وڵيان دا ئاماژه‌ÛŒ سیمبۆلیك به‌ Ú¯ÙˆÛŽÛŒ سه‌ركرده‌كانی وڵاتانی ئیسلامیدا بده‌Ù† كه‌ ململانێی عه‌ره‌بی_ ئیسڕائیلی، ململانێيه‌ÙƒÛŒ سیاسی نییه‌ØŒ به‌ڵكوو ململانێیه‌ÙƒÛŒ ئایینییه‌Ø› له‌به‌ر دوو هۆكار، له‌وانه‌: یه‌Ùƒ/ ئيسڕائيل "قودس"ÛŒ داگیر كردووه‌ØŒ كه‌ یه‌كه‌Ù… "قیبله‌"ÛŒ موسڵمانانه‌. دوو/ ئیسڕائیل ناوێكی ئایینییه‌ كه‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناوی "یه‌عقوب پێغه‌مبه‌ر" كه‌ پێغه‌مبه‌ری جووله‌كه‌كان بوو. وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌كان توانییان له‌Ùˆ هه‌ÙˆÚµÙ‡‌یان سه‌ركه‌وتوو بن و، زۆربه‌ÛŒ وڵاته‌ ئیسلامییه‌كان بكه‌Ù† به‌ نه‌یاری ئیسڕائیل.

له‌ ئێستادا، به‌ Ù‡Û†ÛŒ بوونی Ú†Ù‡‌ندین ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ ئاشتی له‌ نێوان ئیسڕائیل Ùˆ وڵاتانی عه‌ره‌بی و، به‌ Ù‡Û†ÛŒ Ù¾ÛŽÙƒÚ¯Ù‡‌یشتنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ئابووری Ùˆ بازرگانییه‌كانی نێوانیان، په‌یوه‌ندییه‌ سیاسی Ùˆ دیپلۆماسییه‌كانی نێوان ئیسڕائیل Ùˆ وڵاتانی وه‌Ùƒ میسر، ئۆردن، قه‌ته‌ر، به‌حرێن، مه‌غریب Ùˆ تونس، ئاسایی بۆته‌وه‌. ئه‌Ùˆ ئاساییبوونه‌ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ØŒ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ بۆ بڕوابوونی ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ به‌Ùˆ بنه‌ما سیاسییه‌ÛŒ كه‌ ده‌ڵێت "دۆستی به‌رده‌وام‌ نییه‌ØŒ به‌ڵام به‌رژه‌وه‌ندیی به‌رده‌وام هه‌یه‌".

ڕووداوه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كه‌ÛŒ باشووری كوردستان، به‌ قه‌باره‌ Ùˆ به‌ ناوه‌ڕۆك، هێنده‌ÛŒ ڕووداوی دامه‌زراندنی "ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ئیسڕائیل" له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست گرنگه‌ØŒ به‌ڵام به‌ بوونی جیاوازی Ùˆ تێبینیی زۆر له‌ نێوان ئه‌Ùˆ دوو ڕووداوه‌. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له‌ نێوان ڕووداوه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كه‌ÛŒ باشووری كوردستان Ùˆ ڕووداوی دامه‌زراندنی ئیسڕائیلدا به‌راوردێك بكه‌ین، له‌ ڕووی سروشتی دروستبوونی ڕووداوه‌كان Ùˆ لێكه‌وته‌كانی، بۆمان ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ باشووری كوردستان له‌ 25/9/ 2017 ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌قیقه‌تی جوگرافی و، Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زه‌كانی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ مێژوویی داده‌مه‌زرێنێت نه‌Ùƒ له‌سه‌ر بنه‌مای ئایینی Ùˆ دۆزینه‌وه‌ÛŒ جوگرافیا. هه‌روه‌ها ڕووداوه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌كه‌ÛŒ باشووری كوردستان به‌ پڕۆسه‌یه‌ÙƒÛŒ دیموكراسی Ùˆ جڤاكی،‌‌ له‌ Ú•ÛŽÛŒ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ هاونیشتمانیانییه‌وه‌ دروست ده‌بێـت، نه‌Ùƒ له‌ Ú•ÛŽÛŒ ڕێككه‌وتنێكی سیاسی Ùˆ به‌ÚµÛŽÙ†ÛŒ به‌لفۆر  (وعد بلفور) Ùˆ بڕیاری بریتانیا. Ø­Ú¯Ù‡‌ له‌مه‌یش، ڕووداوه‌كه‌ÛŒ باشووری كوردستان به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ئاشتییانه‌ دروست ده‌بێت، نه‌Ùƒ شه‌Ú• Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ù„ÛŽ بكه‌وێته‌وه‌ØŒ وه‌Ùƒ ڕووداوی دامه‌زراندنی ئیسڕائیل. به‌ڵام ده‌بێت ئه‌وه‌یش بڵێین، كه‌ هه‌ر دوو نه‌ته‌وه‌‌كه‌ (كورد Ùˆ جووله‌كه‌) له‌مێژینه‌وه‌ سته‌میان Ù„ÛŽ كراوه‌ و،‌ له‌ ڕووی جیۆپۆلیتیكییه‌وه‌ تووشی ته‌وقی جوگرافی بوون.

كۆتایی

زۆر گرنگه‌ ئه‌Ùˆ ڕووداوه‌ چاوه‌ڕوانكراوه‌ÛŒ باشووری كوردستان، له‌ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی سیاسی، میدیایی، جڤاتی، نه‌ته‌وه‌یی، نیشتمانی Ùˆ مێژوویییه‌وه بایه‌خی زێتری Ù¾ÛŽ بدرێت‌. له‌وه‌یش گرنكتر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ØŒ پێویسته‌ ته‌واوی لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان، ئه‌وانه‌ÛŒ‌ به‌ شێوه‌یه‌Ùƒ له‌ شێوه‌كان كاریگه‌رییان له‌سه‌ر دروستكردنی ڕای سیاسی، ڕای گشتی، یاخود ڕای هاووڵاتی هه‌یه، ئه‌Ùˆ پرسه‌ به‌ زه‌روره‌تی نه‌ته‌وه‌یی، نیشتمانی Ùˆ مێژوویی بناسێنن. ته‌نانه‌ت، ئه‌وه‌ ئه‌ركی هه‌موو چین Ùˆ توێژه‌كان و، ته‌واوی ده‌زگه‌ میدیایی، ڕۆشنبیری، كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ئایینییه‌كانه‌. بۆ ئه‌وه‌یش كه‌ له‌ 25/9/2017 باشووری كوردستان ببێته‌ گرنكترین ڕووداوی ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان، پێویسته‌ هه‌موو تاكێكی كوردستان به‌ گشت بیروڕا سیاسی Ùˆ حزبییه‌ جیاوازه‌كان، به‌ "به‌ÚµÛŽ" ده‌Ù†Ú¯ بده‌ن؛ تا به‌ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ خۆیان ئه‌Ùˆ پرسه‌ØŒ بكه‌Ù† به‌ ڕووداوێكی بێوێنه ‌Ùˆ مێژوویی له‌ هه‌مبێزی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا.

 
 
« داعش Ù„Û• ڕوانگەی جیۆئەمنیی  ئاسیای ناوەڕاست Ùˆ قەوقازەوە
« داعش Ù„Û• دامێنی شکستی سووریا Ùˆ عێراقدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا Ù„Û• دروستکردنی هاوکێشە نوێیەکانی هێزدا: دۆخی سووریا بە نموونە
« ئاسۆی پەیوەندییەکانی چین Ùˆ ئەمریکا Ù„Û• گۆشەنیگای "ترامپ"Û•ÙˆÛ•
« سیستەمی نێودەوڵەتی Ù„Û• تای تەرازووی ئەمریکا Ùˆ ڕووسیا Ùˆ چیندا
« تورکیا Ùˆ هۆڵەندا؛ جه‌نگی سیمبۆلی Ùˆ قەیرانی دیپلۆماسیی نێوان دەستەبژێرەکان
« سیاسەتی دەرەوەی ئێران Ù„Û• قووڵاییی Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ ئیسلامییەوە

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون