PÊNÛS
 
Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ئازادی؛ جۆر Ùˆ ڕەهەندەکانی 
     2017-06-27
کنێر عه‌بدوڵڵا

چەمکی ئازادی؛ جۆر و ڕەهەندەکانی

کنێر عەبدوڵڵا، نووسەر

بێ گومان ÙˆÛ•Ú© هەموو Ú†Û•Ù…Ú©ÛŽÚ©ÛŒ تری زانستی Ùˆ بە Ù‡Û†ÛŒ فرەبواریی جیاجیای Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ئازادییەوە، ناکرێت Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ئازادی Ù„Û• یەک پێناسەدا کورت بکرێتەوە. بە شێوەیەکی گشتی، ئازادی بە واتای توانای خود دێت بۆ بڕیاردان Ù„Û•Ùˆ شتانه‌ÛŒ تایبەتن بە خۆی؛ بە شێوەیەک مرۆڤ زیاد Ù„Û• هەڵبژاردەیەکی لەبەردەستدا بێت و، بتوانێت بە دوور Ù„Û• هەموو ناچارکردنێک، یەکێکیان هەڵبژێرێت.

ئازادی، بەرپرسیارێتییە:

ئازادیی مرۆڤ هەڵقووڵاوی خودی تاکەکانە، بەوەی هۆشمەندانە و بەرپرسیارانە لە ڕووی ناوخۆیی و دەروونییەوە هەست بە ئازادبوونی خۆی بکات و، ڕەنگدانەوەی لە ڕەفتار و کرداریدا هەبێت و، ببێت بە شێوازی ژیانی. بەو واتایەی، ئازادیی واقعی لە کرداری گۆڕانکاریی خودەوە سەرچاوە دەگرێت؛ لە هەستکردن و درککردن و تێگەیشتن لێی. ئەوەیە دەبێتە هوی دۆزینەوەی هەنگاوی یەکەم بەرەو ئازادی و، بێ گومان ئەوەیش بە دوور لە هەموو ترس و ستەم و کۆیلایەتی و نەزانین و ناچارییەکەوە دەبێت.

لێرەوە پرسیارێک سەر هەڵدەدات، بەوەی ئایا مرۆڤەکان Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŒ کوردیدا ئازادن، یان نەخێر؟ بە بڕوای من بە شێوەیەکی گشتی، Ù†Û•Ú© پیادەکردنی ئازادی Ùˆ بنەماکانی Ù„Û• قەیراندایە، بەڵکوو تێگەیشتن Ù„ÛŽÛŒ Ù„Û• ئاستێکی لاوازدا بەدی دەکرێت، چونکە یەکێک Ù„Û• بنەما سەرەکی Ùˆ بیروباوەڕەکانی ئازادی، کارکردنە بە ڕاستگۆیی Ùˆ شەفافییەت. واتە ئه‌گەر مرۆڤەکان Ù„Û• ژیانی خۆیاندا Ù„Û• شاردنەوەی ڕاستییەکان قوتار نەکردبێت و، Ù„Û• هەمان کاتدا ئه‌گەر ڕاستگۆیی لای مرۆڤه‌کان نەبووبێتە بنەمای پەیوەندییەکانیان و، مرۆڤەکان نەیانتوانی بێت ئازاد بن Ùˆ له‌ هه‌مان کاتدا نه‌یانتوانی بێت بەئازادانە مومارەسەی پەیوەندییەکانیان بکەن. هه‌موو ئەوانه‌یە Ú©Û• ده‌ره‌نجام دەبێتە سەرچاوەی سەرهەڵدان Ùˆ بەردەوامیی زۆرێک Ù„Û• کێشەکان.

سه‌ره‌ڕای ئەوەی هۆکاری زۆر Ùˆ جیاواز Ù‡Û•Ù† Ú©Û• وایان کردووە شاردنەوە Ùˆ باسکردن Ù„Û• درۆی سپی، بەناچاری بووبێتە خه‌سڵه‌تێکی باو Ùˆ خوویەکی مرۆڤەکان یان بە شێوەیەکی تر بۆتە کەلتوور Ùˆ فەلسەفەی زۆرێک Ù„Û• تاکەکان Ú©Û• ڕۆژانە ژیانی Ù¾ÛŽ دەگوزەرێنن؛ چونکە Ù„Û• ناخ Ùˆ هزریاندا گەیشتوونەتە ئەو ڕاددە باوەڕبوونەی، دەربڕینیان بە ڕاستگۆییی قسە Ùˆ بابەتەکان Ù‡Û•Ù… ڕێگرییەکان زیاد دەکات  Ùˆ Ù‡Û•Ù… کێشەکان ئاڵۆزتر دەکات، Ú©Û• ئەمەیش  بێ گومان سەرچاوەی گرفتی سەرەکیی کێشەکەیە. بێ گومان گەیشتن بەو هەستە، ئەگەرچی لای خودی زۆرێک Ù„Û• مرۆڤەکان Ù„Û• ڕووی دەرونییەوە جێی ناخۆشییە، Ù„Û• هەمان کاتدا هۆکاری زۆرە.

بە نموونە، Ú©Ú†ÛŽÚ© پاش ئەوەی بەخۆشەویستی پەیوەندیی هاوسەرگیریی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کوڕێکدا دەکات Ùˆ پاش تێپەڕبوونی ساڵێک Ù„Û• پەیوەندییەکەیان Ùˆ Ù„Û• دانیشتنێکیاندا، بەخۆشییەوە Ú©ÙˆÚ•Û•Ú©Û• بەشانازییەوە باس Ù„Û• پەیوەندییەکانی ڕابردووی خۆی دەکات Ùˆ بە ژنەکەیشی دەڵێت: "دەی تۆش ÙˆÛ•Ú© من ئازاد بەو باسی ڕابردووی خۆت بکە." ئەوەندەی  Ú˜Ù†Û•Ú©Û• Ù„Û• وەڵامدانەوەیدا دەڵێت: "وەڵا منیش Ú©ÙˆÚ•ÛŽÚ© داوای پەیوەندیی Ù„ÛŽ کردووم." ئیدی دەرەنجام تەنیا بەو دەربڕینە، واز Ù„Û• Ú˜Ù†Û•Ú©Û•ÛŒ دەهێنێ.

Ù„Û• لایەکی تر، مرۆڤەکان Ù„Û• پرۆسەی هەڵبژاردندا لەبەر ئەوەی دەنگ بە لایەنێک، یان کەسێکی دیاریکراو دەدەن، دەرەنجام سزا دەدرێن Ùˆ ئیدی بە Ù‡Û†ÛŒ ترسەوە ناتوانن مومارەسەی ئازادییەکانی خۆیان بکەن. بۆ نموونە، Ú˜Ù†ÛŽÚ© Ù„Û• چوارچێوەی کۆمەڵگەیەکی داخراودا  دوور Ù„Û• ئیرادەی خۆی، ناچار دەکرێت قبووڵی Ú˜Ù†ÛŒ دووەم بکات و، Ù„Û• هەمان کاتدا بەناچاریش دوور Ù„Û• ویستی ڕاستەقینەی خۆی بۆ گێڕانەوەی کەرامەتی، داوای جیابوونەوە دەکات.

کەسایەتییەک خۆی بە ئەکادیمی دەزانێت Ùˆ Ù†Û•ÙˆÛ• پەروەردە دەکات، ژێربەژێر پەیوەندیی جۆربەجۆر Ù„Û•Ú¯Û•Úµ فێرخوازەکانی دەکات و، پاشان خۆی بە ئازادیخواز دەزانێت Ùˆ Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ مەزەی سەرمێزی هاوڕێکانی بەشانازییەوە باس Ù„Û• پەیوەندییە ژێربەژێر Ùˆ شاراوەکانی خۆی دەکات، دەڵێت: "Ù„Û•Ù… ژوورەی خۆم Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەندە کەسدا ڕام بواردووە." ڕۆشنبیرێک بانگەشەی فەلسەفەی ئازادی بۆ مرۆڤەکان بڵاو دەکاتەوە و، ئامادەیە بە ناوی پەیوەندی Ùˆ یەکترناسین Ùˆ خۆشەویستییەوە Ú†Ù‡‌ندین ÙƒÚ† سكپڕ بكات، بێ ئەوەی بەرپرسیارێتیی ئەنجامەکانی چارەنووسی بەرامبەرەکەی لەئەستۆ بگرێت.

ئیسلامییەک لەبەر ئەوەی مرۆڤێک باوەڕی بە ئایینەکەی ئەو نییە Ùˆ ÙˆÛ•Ú© بیروباوەڕی خۆی، ڕەخنەئامێزانه‌ تێڕوانینی خۆی دەخاتە ڕوو، فەتوای کوشتنی بۆ دەردەکات و، دەربەدەری Ù„Û• وڵاتەکەی دەبێتە چارەنووسی. سەلەفییەک بانگەشەی ئایینی Ùˆ حەڵاڵ Ùˆ حەرام Ùˆ ... دەکات، ئامادەیە فریوی کچانێک بدات Ú©Û• Ù„Û• تەمەنی کچیدایە و، هاندەری بێت تا تەڵاق Ù„Û• هاوسەرەکەی وەربگرێت تا هاوسەرگیریی دووەم بکات. ئیدی نموونەی کەسانی سیاسی Ùˆ کەسایەتیی بوارە جباجیاکانی تریش هەر یەک بە شێوەیەک Ùˆ هتد. بۆیە بەدەستهێنانی ئازادیی هەر کەسێک گەر لەسەر حسابی ئەوی دی بێت، دواجار بە مانای زەوتکردن Ùˆ تێنەگەیشتن دێت Ù„Û• ئازادیی مرۆڤەکان و، بەدوور دەبێت Ù„Û• هەموو بەرپرسیارێتییەک Ú©Û• دواجار زه‌ره‌ر Ùˆ زیانە و، بۆ چارەنووسی هەر یەکەیان مەترسیدارە.

ئازادی لە ڕوانگەی عەقڵ و فکرەوە:

ئازادی، خۆی بە تەنیا Ù„Û• Ú†ÛŽÚ˜ÛŽÙƒÛŒ تێربوون Ùˆ شەهوانی Ùˆ خۆشیدا نابینێتەوە، ئەوەندەی خۆی Ù„Û• سەلماندنی بوونی خۆیدا دەبینێتەوە ÙˆÛ•Ú© مرۆڤ و، Ù„Û• هەمان کاتدا Ù¾ÛŽØ´ هەموو شتێک ئازادبوونی عەقڵ Ùˆ فکرییه‌تی بۆ گرتنەبەری ڕەوڕەوەیەکی ڕاست، بەوەی بزانێت چیی دەوێت Ùˆ بۆ دەیەوێت Ùˆ Ú†Û†Ù† بەکاری دەهێنێ؟

یەکێک Ù„Û• خەوشییەکانی تاکەکان Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ کوردیدا Ú©Û• بۆتە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ئازادی تەمومژاوی بکات، ئەم تێڕوانینەیە Ú©Û• لای زۆربەی تاکەکانی کۆمەڵ، بە نێوەندی نوخبەکانەوە (دەستەبژێره‌كان)ØŒ Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ تێگەیشتن Ù„Û• ئازادییەکانیان کورت کردۆتەوە بۆ پۆشینی جلوبەرگ، ڕابواردن، پەیوەندیی بێسنوور، لەزەت Ùˆ چێژوەرگرتن Ù„Û•ÙˆÛŒ دی، بێ هەڵگرتنی هیچ بەرپرسیارێتییەک. ئەمە Ù„Û• کاتێکدا  ئەگەر تێگەیشتنی مرۆڤەکان بۆ ئازادی Ù„Û• دیدێکی هۆشمەندانەوە سەرچاوەی گرتبێت، خۆی دەتوانیت بڕیاردەر بێت Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ بتوانێت هەموو جلوبەرگێک بپۆشێت و، Ù„Û• هەمان کاتدا شوێن Ùˆ کاتی لەبەرکردنی دیاری بکات.

بۆ بەدەستهێنانی ئازادی، چی پێویستە؟

مرۆڤ ناتوانێت Ù„Û• چاوترووکاندنێکدا ئارەزوو Ùˆ هیوایەت Ùˆ خەونەکانی بێنێتە دی، ÙˆÛ•Ú© ئەوەی دەیەوێت. بۆ نموونە قسە بکات، ڕەفتار بکات یان گوزارشت Ù„Û• دەربڕینی خۆی بکات بێ گوێدانە ئەوی تر Ùˆ حساببۆکردنی. ئازادی Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا پێویستیی بە بونیادنان Ùˆ کارکردنە، لانی Ú©Û•Ù… بۆ ئەوەی بتوانیت ئازاد بیت Ù„Û•Ùˆ کۆت Ùˆ بەربەستانەی هەتە لەسەر خۆت، یان کۆمەڵگەکەت. بۆیە لێرەوە گرنگە بزانرێت ئه‌Ùˆ فاکتەرانه‌ÛŒ پێویستن بۆ بەدەستهێنانی ئازادی، Ù„Û• چیدا خۆی دەبینێتەوە، Ú©Û• گرنگترینیان لەمانەدا خۆی دەبینێتەوە:

 Ù¡- بەردی بناغەی ئازادی: دروستکردنی تاکی ئازاد Ú©Û• بڕوا Ùˆ متمانەی بە خۆی هەبێت و، Ù„Û• بەرامبەر خۆی Ùˆ کۆمەڵەکەیدا هەست بە بەرپرسیارێتی بکات. هەروەها ئیرادەیەکی هۆشمەندانەی هەبێت بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندییەکانی، بێ ئەوەی Ù„Û• بەرژەوەندییەکانی ئەوی تر بدات؛ بە واتایەکی دیکە، تاک سەرچاوەی دروستبوونی ئازادیی کۆمەڵگەکەیەتی.

٢- عەقڵ: ئازادیی تاک لە عەقڵەوە سەرچاوە دەگرێ. بۆ بەدیهێنانی ئەوەیش، تاک یان عەقڵ، پێویستە لە بازنەی ترس، دڵەڕاوکێ و داخراوی دەربچێت و، هەوڵ بدات ئازاد بێت؛ بۆیە ڕاهێنانی عەقڵ لەسەر ئازادی، بۆ تاک پێویستە.

Ù£- پەروەردە: بۆ ئەوەی عەقڵ ڕابهێنرێت، پێویستمان بە شێوازەکانی پەروەردە دەبێت، بەوەی هەر Ù„Û• منداڵییەوە Ù„Û• Ú•ÛŽÛŒ ئەو بیروباوەڕ Ùˆ بەهایانەی Ù„Û• خێزان Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ سیسته‌Ù…Û•ÙˆÛ• فێر دەکرێت، کاری لەسەر بکرێت. باشترین Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ پەروەردەیی بۆ منداڵ، ڕێخۆشکردن، یان واڵاکردنی زەمینەی گفتوگۆیە لەگەڵیدا، جگە Ù„Û• بەخشین Ùˆ فێربوون بەدوای زانیارییەکاندا، چونکە نەزانین، ئازادی بە تاک نادات، بەڵکوو Ù„ÛŽÛŒ دەسێنێتەوە؛ ئەمە جگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ پێواری نەزانین لای مرۆڤ ترس دەخوڵقێنێ و، وا Ù„Û• کەسانی بەرامبەر دەکات Ú©Û• هەمیشە خۆیان بەزاڵتر بزانن. بۆیە، مافی ئازادییەکانی Ù„ÛŽ زەوت دەکات، بەتایبەت Ù„Û• بواری ئازادیی هەڵبژاردنەکان Ùˆ بڕیارسازیدا، تەنانەت Ù„Û• بچوکترین شت Ùˆ مەسەلەدا. بۆیە ئازادی، Ù‡Û•ÙˆÚµ Ùˆ تێکۆشانی دەوێت بۆ ئەوەی بەدەست بێت. لێرەدا پرسیارەکە ئەوەیە: تا چەند مرۆڤەکان Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ بۆ دەدەن Ùˆ تا چەند تێی گەیشتوون Ùˆ دەیانەوێت ئازاد بن؟ ئەمەیش بەو واتایەی، ئازادی Ù„Û• دەرگه‌ÛŒ مرۆڤەکان نادات، بێ ئەوەی Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ بۆ بدەن، بەڵکوو ئازادی، شارەزایییەکی کەڵەکەبووە و، مرۆڤەکان Ú†ÛŽÚ˜ÛŒ Ù„ÛŽ وەرناگرن تا ئەو کاتەی Ú•ÛŽÚ¯Û• بە خۆیان دەده‌Ù† بچنە Ù†ÛŽÙˆ ئەزموونەکانەوە.

ئایا مرۆڤ پێویستیی بە ئازادی هەیە؟

یەکێک Ù„Û•Ùˆ ئازادییانەی، مرۆڤ پێویستیی Ù¾ÛŽÛŒ هەیە، ئازادیی تاکەکەسییە Ú©Û• Ù„Û• ڕووی یاسایییەوە Ù¾ÛŽÛŒ دەگوترێت مافی مرۆڤ. بە واتای ئەنجامدانی هەر کردەیەکی کەسییە، Ú©Û• دەیەوێت بیکات، بێ زیانگەیاندن بە کەسانی تر؛ چونکە نەبوونی ئازادی، دەبێتە Ù‡Û†ÛŒ کوشتنی داهێنان Ùˆ دەستپێشخەری Ùˆ خنکاندنی ڕۆحی جیاوازییەکان، بەمەیش Ù†Û• تاک Ú¯Û•Ø´Û• دەکات Ùˆ Ù†Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یش Ù¾ÛŽØ´ دەکەوێت. بۆیە ئازادبوونی مرۆڤ گرنگە، Ù†Û•Ú© لەبەر ئەوەی دەیانەوێت بگەن بە چەند مەبەست Ùˆ ئامانجێک، بەڵکوو لەبەر ئەوەی ئازادی بریتییە Ù„Û• جەوهەری بەمرۆڤبوون. کەواتە بۆ ئەوەی مرۆڤ هەبێت، دەبێت ئازاد بێت. واتە ئازادبوون بە مانای هەبوونی مرۆڤ دێت، چونکە دواجار داهێنان Ùˆ پێشکەوتن Ù„Û• Ú•ÛŽÛŒ مرۆڤەکانەوە دێتە بوون .

ئازادی، تا چەند ڕەهایە؟

ئەگەرچی ئازادی بەو مانایە دێت Ú©Û• هیچ شتێک ڕێگر نییە Ù„Û• بەردەم ئیرادەی تاک بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی، بەڵام ئەمە بە واتای ئازادبوونی ڕەها نایەت. بە واتایەکی دیکە، مرۆڤ تا ئەو شوێنە ئازادە Ú©Û• سنووری ئازادییەکانی ئەوی تر دەست Ù¾ÛŽ دەکات. بە نموونە، مرۆڤ  ئازادە کاتێک دەیەوێت پیادەڕەو بێت، یان بڕیار بدات بە تۆتومبیل بڕوات بۆ ئەو شوێنەی مەبەستییه‌تی. کاتێکیش سواری "پاس" بوو، ئازادە سواری Ú† جۆره‌ پاسێک دەبێت Ùˆ Ù„Û• Ú©ÙˆÛŽ دادەنیشێ، بەڵام کاتێک سواری پاسەکە بوو، ئازاد نییە کورسییەکانی بدڕێنێ، یان پەنجەرەی پاسەکە بشکێنێ و، یاخود پیسی Ùˆ پاشەڕۆی تێدا فڕێ بدات، یان کەسێک بەزۆر هەستێنێ Ùˆ خۆی دابنیشێ. ئەمە ئەگەرچی نموونەیەکی سادەیە، بەڵام Ù„Û• ناوەڕۆکدا قووڵ Ùˆ پڕمانایە، کاتێک Ú•Û† دەچیتە ناوەڕۆکی ڕووداوەکەوە.

ئازادی لە مەودای سیاسی و تاکەکەسییەوە:

باسکردن Ù„Û• ئازادی Ù„Û• هەر دوو بواری سیاسی Ùˆ تاکەکەسییەوە، دابڕاو نییە Ù„Û• سەرجەم بوارەکانی تر. بە واتایەکی دیکە، تەواوکەر Ùˆ گرێدراوی بوارەکانی ئابووری، یاسایی، کۆمەڵایەتی، دەروونی Ùˆ...یه‌ØŒ تا بە هۆیەوە بتوانین خوێندنەوەمان هەبێت بەوەی بزانین تاک تاچەند ئازادە Ùˆ تا چەند Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ فەرمانڕەوایی، ئازادییان Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا فەراهەم کردووە؟

ئازادیی سیاسی بە مانای چی دێت؟

ئازادیی سیاسی، بە واتای هاووڵاتیبون دێت؛ واتە درککردنی تاک بە مافەکانی Ùˆ پیادەکردنی Ù„Û• ژیانی ڕۆژانەیدا Ù„Û• Ú•ÛŽÛŒ سەرجەم چالاکییە سیاسییەکانەوە. ئه‌Ùˆ مافە سیاسییانه‌ÛŒ Ú©Û• خۆی Ù„Û• ڕادەربڕین Ùˆ قسەکردن Ùˆ بەشداریکردنی سیاسییانەدا دەبینێتەوە، Ú©Û• هاووڵاتی بتوانێت بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ، یان ناڕاستەوخۆ، بەرپرسیارانە کاریگەری Ùˆ بەشداریی هەبێت Ù„Û• بڕیارەکانی پەیوەست بە خودی تاکەکانەوە بۆ دیاریکردنی چارەنووسیان، بە مەبەستی بەئاڕاستەبردنی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ بەرەو پێشکەوتن Ùˆ گەشەکردنەکان.

خوڵقاندنی ئەم ژینگەیەیش دوولایەنە دەبێت: بەشێکی پەیوەستە بە خودی تاکەکانەوە کە هەستکردن بە بەرپرسیارێتییان هەبێت، ئازاد بن، ئینتیمای هاووڵاتیبوونیان تێدا بێت و بە دیدێکی هۆشمەندانە و عەقڵانییەوە بڕواننە ڕۆڵ و کاریگەری و کاردانەوە و ئاسەواری بەشداربوونەکەیان. دیوێکی تری، پەیوەستە بە سیستەم، دەسەڵاتی سیاسی و حوکمڕانییەوە کە زەمینە بڕەخسێنێ و باوەڕی بە ڕۆڵی بەشداربوونی هاووڵاتیان هەبێت و حسابیان بۆ بکات.

ئازادیی سیاسی، چۆن فەراهەم دەبێت؟

Ù„Û• ڕوانگەی باسەکەی پێشوو، ئازادیی سیاسی Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌کدا فەراهەم دەبێت Ú©Û• سسته‌Ù…ÛŒ حوکمڕانی لەسەر بنەمای دیموکراسییەت بونیاد نرا بێت، Ú©Û• هاووڵاتیبوون Ùˆ بنەماکانی مافی مرۆڤ بەردی بناغەی سیسته‌Ù…Û•Ú©Û• بێت. بەڵام کاتێک ئاوڕ Ù„Û• واقعی کوردستان دەدەینەوە، ئەوەمان Ù¾ÛŽ دەڵێت Ú©Û• Ú©Û•Ù… نین ئەو مرۆڤانەی لەبەر ئەوەی دەنگیان بە لایەنێکی دیاریکراوی سیاسی نەدا، ئەوانەی ڕەخنەیان Ù„Û• ئەدای کارکردنی سیاسەتمەدارێک، یان لایەنێکی سیاسیی دیاریکراو گرت و، ئەوانەی دەنگیان بەرز کردەوە Ù„Û•Ù…Û•Ú• ئەو ناهەقی Ùˆ گەندەڵییانەی Ù„Û• کوردستاندا دەکرێت، له‌ دەرەنجامدا بە ئاقاری زۆردا رۆیشتوون له‌وانه‌Ø› نانبڕاوی، دوورخستنەوە Ùˆ سزا Ùˆ بێسەروشوێنکردن  ØªØ§ ئەوپەڕی تێرورکردن Ùˆ کوشتن بە بیانووی جۆربەجۆر.

واقعی پرۆسەی هەڵبژاردنەکان Ù„Û• کوردستاندا، ئەوەمان نیشان دەدات Ú©Û• ئەگەرچی بۆ نیشاندانی ڕووی دیموکراسییەت، ÙˆÛ•Ú© هەر وڵاتێکی تری ڕۆژهەڵات، پرۆسەی هەڵبژاردن ئەنجام دەدرێت  Ùˆ مرۆڤەکان بە ویست Ùˆ ئیرادەی خۆیان بێت، یان دەچنە پرۆسەکە Ùˆ دەنگ دەدەن یان نا، بەزۆر ده‌Ù†Ú¯ ده‌ده‌ن، یان بە ئیرادەی خۆیان؛ ئەمانە هەمووی مەسەلەیەکن. بەڵام دەرەنجام کارنەکردن بە ئەنجامی ڕاستەقینەی دەنگی هاووڵاتیان، بە واتایەکی تر گەمەکردن بە دەنگەکان Ù„Û• لایەن حزبە سیاسییەکانەوە هەر یەک بە ویست Ùˆ خواستی خۆی Ùˆ یاریکردن بە Ú•ÛŽÚ˜Û•ÛŒ دەنگەکان بەپێی ڕێککەوتنی حزبە سیاسییەکان Ùˆ هاوکاریی وڵاتانی داگیرکەر Ùˆ دراوسێکان، دەرەنجام ئەوەمان Ù¾ÛŽ دەڵێن كه‌ خودی پرۆسەی ئازادیی سیاسی Ù„Û• کوردستاندا لەژێر پرسیار Ùˆ لاوازیدا خۆی دەبینێتەوە.

ئازادیی تاکەکەسی بە چ مانایەک دێت؟

ئازادیی تاکەکەسی بە مانای خودناسی دێت؛ واتە باوەڕبوونی تاک بەو ماف و ئەرکانەی باوەڕی پێیەتی و، هەڵێنجانی پرۆسەیەکی عەقڵانییە کە بە هۆیەوە دەبێتە کردار و ڕەفتار و، لە ژیانی ڕۆژانەیدا ڕەنگدانەوەی دەبێت. واتە دەبێتە شێوازی ژیانی، بێ ئەوەی زەرەر و زیانی بۆ کەسانی بەرامبەر هەبێت .ئەمەیش خۆی لە هەموو خواست و ویست و ئارەزوویەکی مرۆڤدا دەبینێتەوە؛ هەر لە مەسەلەی خواردن و پۆشینی جلوبەرگ، تا ئازادیی عەقڵ و فکر و هتد.

ئازادیی تاکەکەسی، Ù„Û• Ú† Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌کدا فەراهەم دەبێت؟

ئەم جۆرەی ئازادی، Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌کدا بەرجەستە دەبێت Ú©Û• دەستوورەکەی Ù„Û• بەهاکانی مافی مرۆڤەوە هەڵقووڵابێت؛ زاڵێتی Ùˆ باڵادەستیی ئایینێک، یان ڕەگەزێک یاخود ئایدیۆلۆژییەکی دیاریکراو، Ù„Û• دەستووری وڵاتەکەیدا ڕەنگدانەوەی نەبێت. کەلتوور Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ پەروەردەیی لەسەر بنەمای ڕاستگۆیی، ڕاستی Ùˆ شەفافییەت دامەزرابێت. تاک ÙˆÛ•Ú© خود، خۆی سەنتەر بێت و، سیسته‌Ù…Û•Ú©Û• تاکی ئازاد بەرهەم بێنێ، Ù†Û•Ú© خێزان، یان Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ یاخود هۆز Ùˆ بنەماڵە Ùˆ خێڵ Ùˆ... سەنتەر بن.

ئایا ئازادیی تاکەکەسی Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ کوردیدا چەند فەراهەم کراوە؟

له‌به‌ر ڕۆشناییی باسەکەی پێشتر، واقعی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ کوردی پێمان دەڵێت: زۆرن ئەو کچانەی Ù„Û• لایەن کەسوکار Ùˆ کەسانی نادیارەوە کوژران، لەبەر ئەوەی ویستیان بە بڕیار Ùˆ ویست Ùˆ خواستی خۆیان هاوسەرگیری بکەن، وه‌ لەجیاتی ئەوەی له‌ هەڵبژاردنی هاوسەرەکانیاندا خۆیان بڕیار بده‌ن، Ù„Û• لایەن ئەوی ترەوە بڕیار Ù„Û• هەستیارترین Ùˆ چارەنووسسازترین بابه‌ت دراوه‌ Ù„Û• ژیانیاندا.

هەروەها زۆرن ئەو کەسانەی لەژێر دروشمی ئازادیدا Ùˆ بە ناوی ڕۆشنبیرانەوە، لەبەر Ú†ÛŽÚ˜ Ùˆ خۆشی Ùˆ کاتبردنەسەر Ùˆ نیشاندانی ڕووی دیموکراسی Ùˆ مەدەنی Ù„Û• بۆنە Ùˆ مەراسیمە تایبەتەکاندا، Ù¾ÛŽÚ©ÛŒ خواردنەوەیان لەگەڵدا دەخواردن Ùˆ باسیان Ù„Û• ئازادیی تاکەکەسی دەکرد Ùˆ هاوڕێیەتی Ùˆ هاوژینییان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کچان Ùˆ ژناندا دەکرد، بەڵام دواجار بە سووک Ùˆ Ú©Û•Ù… سەیریان دەکردن Ùˆ قسەیان دەخستە پاڵیان و، ئامادە نەبوون هاوسەرگیرییان لەگەڵدا بکەن. ئەمانە Ùˆ چەندین نموونەی تر، Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ کوردیدا بوونیان هەیە.

بە بڕوای من زۆربەی سیاسەتمەداران و ڕۆشنبیران لە کوردستان ڕۆڵێکی زۆر خراپ و نێگەتیڤیان هەبوو لە مومارەسەکردنی چەمکی ئازادی وەک خۆی و، لە هەمان کاتدا نەیانتوانی یارمەتیدەر بن بۆ بونیادنانی تاکی ئازاد بە واتا قووڵ و فراوان و بەرپرسیارێتییەکەی، نەک بە واتا تەسکەکەی و کورتکردنەوەی تەنیا لە مەسەلەی ژنان و پەیوەستبوون بە خۆشی و حەز و ئارەزووەکانی تاک، کە هەڵقووڵاوی شاردنەوە و کۆیلەبوونی بووە .بەو هۆیەوە، دەتوانم بڵێم کەمن ئەو کەسانەی ڕۆژانە درۆکردن نەبۆتە پیشەیان و، شاردنەوە و نهێنییەکانی ژیانیان پڕاوپڕ و لێوانلێو نەبوون.

بۆیە، دەرەنجام هەڵسوکەوت و ڕەفتاری ئەو جۆرە سیاسەتمەدار و ڕۆشنبیرانە بوو، کە وای کرد خودی چەمکی ئازادی لە کوردستاندا، دوژمن و کاردانەوە و ئاسەواری زۆری لێ بکەوێتەوە؛ بەتایبەت لە لایەن ئیسلامییە سیاسییەکانەوە، کە پێیان وایە باسکردن لە ئازادی، یان کارکردن بە بنەماکانی و هەوڵدان بۆ بەرجەستەبوونی لە واقعدا، بە واتای بەڕەڵایی و لادانی مرۆڤەکان دێت؛ کە ئەمە دوورە لە ڕاستی و واتای وشەکە وەک ناوەڕۆک.

تا چەند Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ کوردیدا ئازادی هەیە؟

Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ کوردیدا دەرەنجامی ئەو واقعەی باسم Ù„ÛŽÙˆÛ• کرد Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ بوارەکانی تری ئازادی، ئەوەمان Ù¾ÛŽ دەڵێن Ú©Û• ئەو خەوشییانەی ڕووبەڕووی ئازادی بوونەتەوە بەکورتی بریتین Ù„Û•Ù… خاڵانە:

١- ئازادی تەنیا دروشمە و، نەبۆتە شێواز و ڕەفتاری ژیان کە کاردانەوە و ڕەنگدانەوەی لە هەڵسوکەوتی تاکەکاندا هەبێت. بە شێوەیەک، تاکەکان خۆیان لە چاوی خۆیانەوە ببینن، ببیستن، تام و بۆن بکەن، هەست بە خۆشی و ناخۆشییەکان بکەن و؛ ئیدی بکەر بن نەک کارلێکراو، ئاڕاستەکەر بن نەک ئاڕاستەبۆکراو، بڕیاردەر بن نەک بڕیاربۆدراو، خۆیان ئامرازی دەستی خۆیان بن نەک بەدەست ئەم و ئەوەوە ئامرازی جیاجیا بن و بەکار بهێنرێن.

ئەوەیش لە ژینگەیەکەوە دەخوڵقێت کە تاکەکان بگەنە ئاستی باوەڕبوون بە خۆیان و، متمانە و ئیرادەی خۆیان بەهێز بکەن. لە هەمان کاتدا هەوڵ بدەن قبووڵی ئەوی دی وەک خۆیان بکەن نەک بەو شێوەیەی ئەو دەیەوێت؛ بەوەی خۆی خۆیەتی و، بەرامبەریشی ئەوی تر.

Ù¢- ئازادی Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ کوردیدا، نەبۆتە بەرپرسیارێتی، بەڵکوو خۆی Ù„Û• حەز Ùˆ Ú†ÛŽÚ˜ Ùˆ ئارەزووکاندا بینیوەتەوە. ئەوەش گرفتی گەورەی خوڵقاندووە، بۆ نموونە: مرۆڤ ئازادە جگەرە بکێشێ، بەڵام کاتێک بووە Ù‡Û†ÛŒ بێزارکردنی کەسانی دەوروبەر، دەبێ هەڵوەستەی هەبێت. مرۆڤ ئازادە کاتێک دەیەوێت قسە بکات، بەڵام بە دەنگبەرزکردنەوەی، یان بەکارهێنانی وشەی زبر Ùˆ جوێن Ùˆ ڕەفتاری نەشیاو Ú©Û• ببێتە مایەی هەراسانکردن Ùˆ پێشێلکردنی مافی ئەوانی تر، پێویستە هەڵوەستەی لەسەر بکات.

بۆ نموونە، کاتێک Ú©ÙˆÚ•ÛŽÚ© بە ناوی خۆشەویستییەوە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کچێکدا مومارەسەی سێکس دەکات Ùˆ دەرەنجام سکی Ù¾Ú• دەکات Ùˆ ئیتر خۆی Ù„Û• دەستی قوتار دەکات یان وازی Ù„ÛŽ دەهێنێت و، ئامادە نییە هیچ بەرپرسیارێتییەک لەئەستۆ بگرێت. Ù„Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌کدا Ú©Û• Ù†Û• یاسا، Ù†Û• کەلتوور Ùˆ داب Ùˆ نەریت Ùˆ Ù†Û• هیچ پشتیوانییەکی دەبێت، تەنیا کوشتن Ùˆ لەناوبردنی خۆی نەبێت،  ئەمە Ù¾ÛŽÛŒ ناگوترێت "ئازادم، بۆیە وا دەکەم"ØŒ چونکە ئازادیی تۆ لەوێدا کۆتایی دێت، کاتێک ئازادیی ئەوی تر دەست Ù¾ÛŽ دەکات. بۆیە، نابێت ببێتە مایەی زەرەر Ùˆ زیان بەوی تر.

Ù£- ئازادی بەڕەهایی تەماشا دەکرێت، Ù„Û• کاتێکدا وا نییە كه‌ مرۆڤەکان هەرچییەکیان بوێت Ùˆ Ú†Û†Ù† Ùˆ Ú©Û•ÛŒ بیانەوێت بیکەن، بێ گوێدانە بەها مرۆیییەکان Ùˆ بێ لێکدانەوەی ئازاردانی ئەوانی تر، یان هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی یاخود پیادەکردنی ئازادی لەسەر حسابی حەز Ùˆ ویست Ùˆ ئازادییەکانی کەسانی بەرامبەر.

٤- دەگوترێت "ئازادی دەسەندرێت، نادرێت". من بۆ خۆم باوەڕم بەمە نییە و، بڕوام وایە ئازادی نە دەسەندرێ و نە دەدرێ، بەڵکوو خودی ئازادی لەناو ناخ و هزری مرۆڤەکاندا هەڵدەقووڵێ و، دەبێت مرۆڤ هەوڵ بدات بیدۆزێتەوە و ئیکتشافی بکات، پاشان لێی بگات و وەڵامی هەبێت بۆ ئەوەی بزانێت چۆن دەیدۆزێتەوە و بۆ دەیدۆزێتەوە؟ کەی بەکاری دەهێنێ و لە کوێ؟

Ù„Û•Ùˆ ڕوانگانەوە خودی ئازادی پرۆسەیەکی هۆشمەندی ئیرادەگەرییانەیە؛ هەڵقووڵاوی ناخ Ùˆ هزری تاکەکانە؛ بەر Ù„Û• هەموو شتێکی دیکە، ده‌بێت ویست Ùˆ خواست Ùˆ خەونی مرۆڤەکانی Ù„Û• پشتەوە بێت. ڕاستە هۆکار زۆرن Ù„Û• بەردەم بەرجەستەنەبوونی ئازادییەکاندا، بەڵام Ù¾ÛŽØ´ هەموو شتێک، دواجار ئەوە مرۆڤەکانن Ú©Ù‡‌ گرنگە بزانن دەیانەوێت ئازاد بن؟ یان بەئازادانە ڕەفتار دەکەن؟ بێ گومان ئەوەیش، بێ قوربانی، نایەتە بوون. بێ بوونی تاکی ئازادیش Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ ئازادی بەخۆیەوە نابینێت؛ بێ ڕێزگرتن Ùˆ تێگەیشتنی مرۆڤ Ù„Û• ئەرک Ùˆ مافی خۆی Ùˆ ئەوانی تر نایەتە بەرهەم و، دواتر بێ هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی، هیچ مانایەک ناپێکێت.

بۆیە تێگەیشتن Ùˆ کارکردن بە بنەماکانی ئازادی، پرۆسەیەکی درێژخایەن Ùˆ بە پلانی سیسته‌Ù…ÛŒ حوکمڕانییە، Ú©Û• تاکەکان Ù„Û• دەرەنجامی ئەو سیستمەوە Ùˆ Ù„Û• Ú•ÛŽÛŒ بەرنامەی فەلسەفەیەکی دیاریکراوی پەروەردە Ùˆ فێربوونەوە وەری دەگرن و، قۆناغ بە قۆناغی ژیانی مرۆڤەکان ڕەنگدانەوەی دەبێت Ù„Û• ژیانیاندا و، دواتر دەبێتە شێوازی ژیانیان Ùˆ Ù„Û• گوفتار Ùˆ ڕەفتاریاندا Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯ ده‌داته‌وه‌.

 
 
« قبووڵکردنی "ئه‌وی دی" وه‌ک که‌لتووری پێکه‌وه‌ژیان
« Ú˜Ù† Ùˆ ناوه‌ندی بڕیار؛ ڕاستی Ùˆ ئاماره‌کان
« ئاشتی، گرنگی Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی له‌ کۆمه‌ڵدا
« مافی مرۆڤ له‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا
« Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی؛ چیرۆک Ùˆ مێژووی
« قه‌یرانی دارایی، هۆکار Ùˆ کاردانه‌وه‌کانی
« 8ÛŒ مارس، مێژوویه‌کی Ù¾Ú• له‌ خه‌باتی ژنان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون