PÊNÛS
 
شێتی Ùˆ كۆمه‌ڵگه‌ 
     2017-06-27
میشێڵ فۆكۆ

شێتی Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌

میشێڵ فۆكۆ ١٩٢٦-١٩٨٤

وه‌رگێڕانی له‌ فارسییه‌وه‌: ته‌حسین ته‌ها

له‌ تاووتوێكردنی سیسته‌مه‌ هزرییه‌كانی ڕۆژاوادا، میتۆدی نه‌ریتی، تا ئێستا به‌Ù… جۆره‌ بووه‌ كه‌ ته‌نیا له‌ دیارده‌ ئه‌رێنی (پۆزه‌تیڤ)Ù‡‌كان بكۆڵدرێته‌وه‌. له‌Ù… ساڵانه‌ÛŒ دواییدا، "لیڤی شترۆس" له‌ كایه‌ÛŒ جینۆلۆژیدا Ú¯Ù‡‌یشته‌ میتۆدێك كه‌ ئه‌Ù… توانایه‌‌ Ú•Ù‡‌خسا كه‌ له‌ هه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌Ùƒ و، یان له‌ هه‌ر كه‌لتوورێكدا پێكهاته‌ نه‌رێنی (Ù†ÛŽÚ¯Ù‡‌تیڤ)Ù‡‌كانیش تاووتوێ بكرێن. ئه‌Ùˆ بۆ نموونه‌ سه‌لماندی: ئه‌Ú¯Ù‡‌ر سێكسكردن له‌ خێزاندا (زینا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ مه‌حاریم) له‌ چوارچێوه‌ÛŒ كه‌لتوورێكدایه‌ØŒ به‌ پشتگیریی مۆدێلێكی به‌هامه‌ندی تایبه‌ته‌وه‌ گرێدراو نییه‌. چونكه‌ له‌Ù… حاڵه‌ته‌دا ئێمه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دیمه‌Ù†ÛŽÙƒÛŒ شه‌تڕه‌نجییانه‌دا كه‌ خانه‌ (چوارگۆشه‌)ÛŒ خۆڵه‌Ù…ÛŽØ´ÛŒ Ùˆ شینی كراوه‌ÛŒ نادیاریان هه‌یه‌ به‌ره‌وڕووین، كه‌ چۆنێتیی بیركردنه‌وه‌ Ùˆ كردار Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری باوی ئه‌Ù… كایه‌ كه‌لتوورییه‌ ده‌ستنیشان ده‌كات. من ویستم ئه‌Ù… مۆدێله‌ له‌باره‌ÛŒ مێژووی سیسته‌مه‌ هزرییه‌كان‌ به‌كار بهێنم. كه‌واته‌‌ØŒ بۆ من بابه‌ته‌كه‌ ئه‌وه‌ نه‌بووه‌ كه‌ په‌ÛŒ به‌Ùˆ شته‌ ببه‌Ù… كه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌كدا، یان له‌ كه‌لتوورێكدا ڕێزی Ù„ÛŽ ده‌گیرێت Ùˆ پشتگیری ده‌كرێت. زیاتر له‌ هه‌ر شتێك، ده‌مویست له‌وه‌ بكۆڵمه‌وه‌ كه‌ Ú† شتێك ناپه‌سه‌ند Ùˆ Ú•Ù‡‌تكراوه‌یه‌. من ته‌نیا سوودم له‌Ùˆ شێوازی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ وه‌رگرتووه كه‌ له‌ جینۆلۆژیدا قبووڵ كراوه‌.

شێتی له‌ گشت چاخ Ùˆ سه‌رده‌مێكدا Ú•Ù‡‌تكراوه‌ بووه‌. له‌Ù… په‌نجا ساڵه‌ÛŒ دواییدا، له‌Ùˆ وڵاتانه‌ÛŒ كه‌ به‌ پێشكه‌وتوو داده‌نرێن، جینۆلۆژی Ùˆ ده‌روونپزیشكیی به‌راوردكاری، هه‌ÙˆÚµ ده‌دات كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ بكات: یه‌كه‌Ù…ØŒ ئایا ئه‌Ùˆ شێتییه‌ÛŒ كه‌ له‌ وڵاته‌كانیاندا هه‌یه‌ØŒ واته‌ كێشه‌‌ ده‌روونییه‌كان، وه‌Ùƒ پارانۆیید Ùˆ دووكه‌سێتیبوون (شیزۆفرێنیا) Ùˆ... له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌رایییه‌كانیشدا بوونیان هه‌بووه‌ØŸ دووه‌Ù…ØŒ ده‌یانه‌ÙˆÛŽ له‌وه‌ بكۆڵنه‌وه‌ كه‌ پله‌ Ùˆ شوێنگه‌ÛŒ شێته‌كان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌رایییه‌كاندا Ú†Û†Ù† بووه‌ و، ئێستاكه‌ له‌ وڵاتانی پێشكه‌وتوودا Ú† گۆڕانێكی به‌سه‌ردا هاتووه‌ØŸ ئایا وا نییه‌ كه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌رایییه‌كان بۆ شێته‌كان ئیعتیباریان دانابوو‌ØŒ كه‌Ú†ÛŒ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كانی ئێستادا شێته‌كان وه‌لا نراون (پشتگوێ خراون)ØŸ ئایا قه‌ومناسان (ئیتنۆلۆژیسته‌كان) له‌ سیبیریا و، یان له‌ ئه‌مریكای باكوور، بۆ نموونه‌ØŒ نه‌خۆشی ده‌روونی نین؟ سێیه‌Ù…ØŒ ئه‌Ù… توێژه‌رانه‌ له‌ خۆیان پرسیوه‌ كه‌ ئایا هه‌ندێ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ دیاریكراو، خۆیان نه‌خۆش بوونه‌ØŸ بۆ نموونه‌ Ruth Beenedit دوای لێكۆڵینه‌وه‌كان، به‌Ù… ئه‌نجامه‌ Ú¯Ù‡‌یشت كه‌‌ تاك به‌ تاكی هۆزی سوورپێستی كواكویتڵ نیشانه‌كانی پارانۆییدیان تێدا بینراوه‌.

ئه‌Ú¯Ù‡‌ر من ئێستا ڕووم له‌ ئێوه‌یه‌ØŒ حه‌ز ده‌كه‌Ù… شێوازێكی كاركردن هه‌ڵبژێرم كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ شێوازی كاركردنی خه‌ÚµÙƒÛŒ تردا ناكۆكه‌. من سه‌ره‌تا ده‌مه‌ÙˆÛŽ تاووتوێی ئه‌وه‌ بكه‌Ù… كه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ پله‌ Ùˆ پایه‌ÛŒ شێته‌كان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌رایییه‌كاندا Ú†Û†Ù† بووه‌. دووه‌Ù…ØŒ ده‌مه‌ÙˆÛŽ له‌وه‌ بكۆڵمه‌وه‌ كه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ پیشه‌سازییه‌كانی ئێمه‌ به‌ Ú† شێوه‌یه‌Ùƒ له‌Ú¯Ù‡‌ڵیان ده‌جووڵێنه‌وه‌. سێیه‌Ù…ØŒ بیر له‌ هۆیه‌كانی ئه‌Ùˆ گۆڕانكارییانه‌ÛŒ كه‌ له‌ سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌دا ڕوویان دا بكه‌ینه‌وه‌ و، دواجار وه‌كوو ئه‌نجام، بیسه‌لمێنم كه‌ دۆخی شێته‌كان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مۆدێرنی پیشه‌سازیدا، له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا هیچ گۆڕانێكی به‌سه‌ردا نه‌هاتووه‌.

به‌گشتی، ده‌كرێ كایه‌ÛŒ چالاكیی مرۆڤ بۆ چوار بابه‌ت دابه‌Ø´ بكرێ:

  • بابه‌تی كار، به‌ به‌رهه‌مهێنانی ئابووری
  • بابه‌تی سێكسی، خێزان، واته‌ بنیاتنانه‌وه‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌
  • بابه‌تی زمان، وشه‌
  • بابه‌تی سه‌رگه‌رمی (ڕابواردن)ØŒ وه‌Ùƒ یارییه‌كان Ùˆ ئاهه‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان.

له‌ گشت كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كاندا كه‌سانێك هه‌Ù† كه‌ كرداریان جیاواز Ùˆ جیایه‌ له‌ یاسا Ùˆ ڕێسا دیاریكراوه‌كانی Ù†ÛŽÙˆ ئه‌‌Ù… چوار بابه‌ته‌. به‌كورتی، ئه‌مانه‌ كه‌سانێكن كه‌ "په‌راوێزنشین"یان Ù¾ÛŽ ده‌گوترێ. خۆی له‌Ù†ÛŽÙˆ مرۆڤه‌ ئاسایییه‌كانیشدا په‌یوه‌ندییه‌كانی خه‌ÚµÙƒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كار، به‌گوێره‌ÛŒ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌ز Ùˆ ته‌مه‌نیان جیاوازه‌. له‌ زۆرێك له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كاندا، سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان Ùˆ پیاوانی ئایینی كه‌ كاری ئه‌وانی تر كۆنترۆڵ ده‌كه‌Ù† و، یاخود به‌ هێزی سه‌رووسروشتی (میتافیزیكی)ØŒ نێوبژیكاریانن، خۆیان ڕاسته‌وخۆ كار ناكه‌Ù† Ùˆ له‌ پڕۆسه‌ÛŒ به‌رهه‌مهێناندا به‌شدار نین.

هه‌روه‌ها كه‌سانێك هه‌Ù† كه‌ وازیان له‌ دووه‌مین كایه‌ØŒ بنیاتنانه‌وه‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ هێناوه‌. ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ هاوسه‌رگیرییان نه‌كردووه، نموونه‌ÛŒ ئه‌مانه‌Ù†. به‌تایبه‌تی له‌ پله Ùˆ ئاسته‌‌كانی كه‌نیسه‌ÛŒ كاتۆلیكدا ژماره‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر له‌مانه‌ هه‌Ù†. جگه‌ له‌وه‌یش، ده‌زانین كه‌ له‌Ù†ÛŽÙˆ سوورپێسته‌كانی ئه‌مریكای باكووردا هاوڕه‌Ú¯Ù‡‌زبازی و، یان جووتبوون له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئاژه‌ڵدا بوونی هه‌یه‌. ده‌بێ بگوترێ ئه‌مانه‌ هه‌موویان له‌ پڕۆسه‌ÛŒ بنیاتنانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا هه‌ڵوێستی په‌راوێزنشینییان گرتۆته‌ به‌ر.

هه‌روه‌ها له‌ كایه‌ÛŒ ئاخاوتن، وشه‌ØŒ گرووپێك هه‌Ù† كه‌ له‌ نۆرمه‌كان لا ده‌ده‌Ù† و، ئه‌Ùˆ وشانه‌ÛŒ به‌كاری ده‌هێنن واتا Ùˆ مانایه‌ÙƒÛŒ تریان هه‌یه‌. بۆ نموونه‌ قسه‌ÛŒ په‌یامبه‌ران هه‌میشه‌ Ù¾Ú•Ù‡‌ له‌ Ú•Ù‡‌مز Ùˆ ڕازی سیمبۆلیك كه‌ له‌وانه‌یه‌ ئه‌Ùˆ ڕاستییه‌ÛŒ له‌ناویدا شاردراوه‌ته‌وه‌ØŒ Ú•Û†Ú˜ÛŽÙƒ ئاشكرا ببێت. ئه‌Ùˆ وشانه‌ÛŒ شاعیران به‌كاری دێنن له‌ بابه‌تی جوانیناسی (ستاتیكا)ن، كه‌ ئه‌وانیش له‌ نۆرمه‌كان لا ده‌ده‌Ù†.

له‌ هه‌موو كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌كدا كه‌سانێك هه‌Ù† كه‌ له‌ یارییه‌كان Ùˆ ئاهه‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان ده‌خرێنه‌ په‌راوێزه‌وه‌ØŒ چونكه‌ به‌ مه‌ترسیدار ده‌ستنیشان كراون و، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ÛŒ هه‌ر خۆیان بوونه‌ته‌ بابه‌تی ئاهه‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان: وه‌كوو "به‌ڵاگێڕه‌وه‌" (Ú•ÛŽÙˆÚ•Ù‡‌سمێكی قوربانیكردنه‌) له‌Ù†ÛŽÙˆ عیبرییه‌كاندا. زۆربه‌ÛŒ جار وا ده‌هاته‌ Ù¾ÛŽØ´ØŒ كه‌ كه‌سێك ده‌بێته‌ قوربانی، تاكوو باری تاوانی ئه‌وانی تر بگرێته‌ ئه‌ستۆ. له‌ Ú•ÛŽÙˆÚ•Ù‡‌سمی ده‌ركردنه‌كه‌یدا خه‌ÚµÙƒ ئاهه‌نگیان ده‌گێڕا.

له‌ گشت ئه‌Ù… حاڵه‌تانه‌دا، ده‌ركراوان به‌ر یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ù… كایانه‌ ده‌كه‌ون. به‌ڵام حاڵه‌تی وا دێته‌ Ù¾ÛŽØ´ØŒ كه‌ كه‌سێك له‌ هه‌موو ئه‌Ù… كایانه‌ ده‌رده‌كرێ و، به‌گوێره‌ÛŒ هه‌لومه‌رج Ùˆ بارودۆخ، حوكمه‌ ئایینییه‌كان، Ú•Ù‡‌مز Ùˆ ڕازه‌ زمانییه‌كان Ùˆ یاساكانی یاری، دۆخ Ùˆ چاره‌نووسی شێته‌كه‌ دیاری ده‌كرێت و، یان زۆر ساده‌ØŒ شێته‌كه‌ نه‌خۆشه‌. ‌

له‌ هۆزێكی به‌راییی ئوستراڵیا بۆ نموونه‌‌ØŒ شێت بۆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ بوونه‌وه‌رێكی ترسناكه‌ كه‌ هێزێكی سه‌رووسروشتییی هه‌یه‌. له‌ لای تره‌وه‌ØŒ هه‌ندێ له‌ شێته‌كان ده‌بنه‌ قوربانیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌. هه‌ر Ú†Û†Ù†ÛŽÙƒ بێت قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ مرۆڤانه‌یه‌ كه‌ له‌ چوار كایه‌دا: كار، خێزان، ئاخاوتن Ùˆ سه‌رگه‌رمی (خۆشی)ØŒ شێوازێكی Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ كرداری جیاوازیان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌وانی دیكه‌دا هه‌یه‌.

ئه‌وه‌ÛŒ په‌یوه‌ندیی به‌ بابه‌تی كاره‌وه‌ هه‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ØŒ یه‌كه‌مین پێوه‌Ú•ÛŒ ده‌ستنیشانكردنی شێتی له‌ ڕۆژگاری ئێمه‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ØŒ بسه‌لمێنرێت كه‌سه‌كه‌ توانای كاركردنی نییه‌. فرۆید قسه‌یه‌ÙƒÛŒ به‌جێی كردووه‌ كه‌ شێت (ئه‌Ùˆ به‌زۆری باس له‌ "زه‌ینپه‌رێش" ده‌كات) كه‌سێكه‌ كه‌ نه‌ ده‌توانێ كار بكات Ùˆ نه‌ ده‌توانێ خۆشه‌ویستی بنوێنێت. من دواتر دێمه‌وه‌ سه‌ر فرمانی "خۆشویستن". به‌ڵام له‌Ù… بیركردنه‌وه‌یه‌ÛŒ فرۆیددا هه‌قیقه‌تێكی مێژووییی قووڵ شاردراوه‌ته‌وه‌. له‌ ئه‌وروپای سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست، بوونی شێته‌كان به‌فه‌رمی ناسێنرابوو. شێته‌كان تووشی له‌رزین ده‌بوون، بێئیراده‌ Ùˆ سست Ùˆ خۆڕانه‌گر بوون و، خۆیان له‌ ئیش ده‌دزییه‌وه‌ØŒ به‌ڵام Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یان Ù¾ÛŽ درابوو به‌به‌ره‌ڵڵایی بسووڕێنه‌وه‌. نزیكه‌ÛŒ له‌ سه‌ده‌ÛŒ هه‌ڤده‌یه‌مه‌وه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ پیشه‌سازی كه‌وته‌ سه‌رپێ و، چیتر نه‌توانرا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ù… جۆره‌ مرۆڤانه‌دا هه‌ڵبكرێت. وه‌كوو په‌رچه‌كردار له‌ به‌رامبه‌ر پێویستییه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ پیشه‌سازیدا، هه‌Ù… له‌ فه‌Ú•Ù‡‌نسا Ùˆ هه‌Ù… له‌ ئینگلته‌را Ú†Ù‡‌ند سه‌نته‌رێكی Ú¯Ù‡‌وره‌ دامه‌زران تا ئه‌مانه‌ ÙƒÛ† بكه‌نه‌وه‌. نه‌Ùƒ به‌س شێته‌كان، به‌ڵكوو بێكاران، په‌ككه‌وتووان، به‌ساڵاچووان و، سه‌رجه‌Ù… ئه‌وانه‌یشی كه‌ نه‌یانده‌توانی كار بكه‌Ù† بۆ ئه‌Ù… سه‌نته‌رانه‌ ده‌گوازرانه‌وه‌.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕای نه‌ریتیی مێژوونووسان، Pinel له‌ كۆتایییه‌كانی سه‌ده‌ÛŒ هه‌ژده‌یه‌Ù…ØŒ واته‌ Ú•ÛŽÙƒ له‌ ساڵی 1793 له‌ فه‌Ú•Ù‡‌نسا، شێته‌كانی له‌ زنجیر Ùˆ كۆتوبه‌ند ڕزگار كردوون. تا ڕادده‌یه‌Ùƒ هاوكاتی ئه‌مه‌یش، Tuke له‌ ئینگلته‌را كلینیكی ده‌روونیی كردۆته‌وه‌. وای بۆ ده‌Ú†Ù† كه‌ تا ئه‌Ù… مێژووه‌ØŒ وه‌Ùƒ مرۆڤه‌ تاوانباره‌كان مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ شێته‌كاندا كراوه‌. به‌ڵام ده‌بێ من ڕوونی بكه‌مه‌وه‌ كه‌ ئه‌Ù… وێناكردنه‌ØŒ نادروسته‌. یه‌كه‌Ù… شت ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ شێته‌كان به‌ر له‌ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ فه‌Ú•Ù‡‌نسا، به‌ تاوانبار هه‌ژمار نه‌ده‌كران. دووه‌Ù… شت، ئه‌مه‌ پێشداوه‌ری Ùˆ زووبڕیاردانه‌ØŒ كه‌ بگوترێ شێته‌كان له‌ دۆخی پێشوویان ڕزگاریان بووه‌. دووه‌مین وێناكردن، كه‌ Ú•Ù‡‌Ù†Ú¯Ù‡‌ پێشداوه‌رییه‌ÙƒÛŒ قورستر بێ له‌ یه‌كه‌Ù… وێناكردنه‌كه‌ØŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له ‌كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌رایییه‌كاندا، هه‌روه‌كوو كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مۆدێرن، له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست Ùˆ له‌ سه‌ده‌ÛŒ بیسته‌Ù…ØŒ پله‌ Ùˆ پایه‌ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ شێته‌كان به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، هه‌مان ئه‌Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ پله‌ Ùˆ پایه‌یه‌ بووه‌ØŒ كه‌ ده‌كرێ به‌ "جیهانگیر" (یونیڤه‌رساڵ) ناو بنرێ. تاكه‌ جیاوازی له‌وه‌دایه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌ÛŒ هه‌ڤده‌یه‌مه‌وه‌ تاكوو سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌یه‌Ù…ØŒ خێزان‌ مافی ئه‌وه‌ÛŒ هه‌بوو داوا بكات شێته‌كه‌ له‌ شوێنێكی تر به‌خێو بكرێت. به‌Ù… پێیه‌ØŒ یه‌كه‌مجار خێزان بوو كه‌ شێتی Ú•Ù‡‌وانه‌ÛŒ شێتخانه‌ كرد. له‌ سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌یه‌مه‌وه‌ ئه‌Ù… مافه‌ به‌ره‌ به‌ره‌ له‌ خێزان سه‌ندرایه‌وه‌ و، درایه‌ ده‌ست پزیشكان. بڕوانامه‌ÛŒ پزیشك له‌Ù… ڕووه‌وه‌ زه‌روور بوو و، هه‌ر جۆره‌ به‌رپرسیارێتی Ùˆ مافی خێزانی (بنه‌ماڵه‌یی)یش له‌ شێت وه‌رده‌گیرایه‌وه‌Ø› ته‌نانه‌ت مافی Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زنامه‌ Ùˆ مافه‌ مه‌ده‌نییه‌كان (هاووڵاتیبوون). ده‌توانین بڵێین كه‌ یاسا له‌ به‌رامبه‌ر پزیشكیدا وه‌ستایه‌وه‌ØŒ تاكوو شێته‌كان هیچ نه‌بێ بتوانن له‌ په‌راوێزدا درێژه‌ به‌ ژیان بده‌Ù†.

سه‌باره‌ت به‌ حاڵه‌تی دووه‌Ù…ØŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ غه‌ریزه‌ÛŒ سێكسی Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ خێزانییه‌وه‌ هه‌یه‌ØŒ ده‌بێت ئه‌Ù… ڕاستییه‌ (واقعه‌) بناسینه‌وه‌: له‌ تاووتوێكردنی به‌ÚµÚ¯Ù‡‌نامه‌ Ùˆ دیكۆمێنته‌كانی ئه‌وروپا تا سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌یه‌Ù…ØŒ وا Ù„ÛŽÙƒ ده‌درێته‌وه‌ كه‌ كرداری سێكسیی وه‌كوو ده‌سپه‌Ú•ØŒ هاوڕه‌Ú¯Ù‡‌زبازی Ùˆ جووتبوون له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئاژه‌ڵان، به‌ نه‌خۆشیی ده‌روونی هه‌ژمار نه‌ده‌كران. له‌ ده‌سپێكی سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌یه‌Ù… به‌دواوه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ù… جۆره‌ كرداره‌ سێكسییانه‌ به‌ نائاسایی Ùˆ هاوواتای شێتی Ùˆ تێكچوونی ده‌روونیی تاك دانراون كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ پێوه‌Ú•Ù‡‌كانی خێزان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مه‌ده‌نیدا ÙˆÛŽÙƒ نایه‌نه‌وه‌. له‌Ùˆ كاته‌وه‌ÛŒ كه‌ Beyle ئیفلیجی په‌ره‌سه‌ندووی وه‌سف كرد و، "سیفلیس"ÛŒ به‌ هۆكاره‌كه‌ÛŒ دایه‌ قه‌ÚµÙ‡‌Ù…ØŒ ئه‌Ù… تیۆرییه‌ كه‌وته‌ سه‌ر Ù¾ÛŽ كه‌ كرداره‌ سێكسییه‌ نائاسایییه‌كان Ù‡Û†ÛŒ سه‌ره‌كیی شێتییه‌ و، دوای ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ فرۆید "تێكچوونی غه‌ریزه‌ÛŒ سێكسی"ÛŒ به‌ نیشانه‌ÛŒ ڕواڵه‌تییانه‌ÛŒ شێتی ده‌ستنیشان كرد، كاریگه‌رییه‌ÙƒÛŒ هاوشێوه‌ÛŒ خسته‌ سه‌ر ئه‌Ù… تیۆرییه‌.

سێیه‌مین حاڵه‌ت: شێته‌كان له‌ ئه‌وروپا دۆخێكی تایبه‌تیان له‌ په‌یوه‌ندییان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ "زمان"دا هه‌بووه‌. له‌ لایه‌كه‌وه‌ وشه‌كانی شێته‌كان به‌ بێنرخ داده‌نران و، له‌ لای تره‌وه‌ به‌ته‌واوی به ‌پشتگوێخراو نه‌ده‌مانه‌وه‌. هه‌میشه‌ سه‌رنج Ùˆ بایه‌خێكی تایبه‌تی ده‌درایه‌ وشه‌كانی شێته‌كان.

بۆ نموونه‌ØŒ یه‌كه‌Ù… شت، گوتراوه‌ كه‌ له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاسته‌وه‌ تاكوو كۆتایییه‌كانی سه‌رده‌Ù…ÛŒ ڕێنیسانس، له‌ ÙƒÛ†Ú• Ùˆ كۆبوونه‌وه‌ Ùˆ به‌زموڕه‌زمی خانه‌دانه‌كاندا قه‌شمه‌رجاڕی ده‌رباری (ناو كۆشك) هه‌بوون‌. ده‌توانین بڵێین كه‌ قه‌شمه‌رجاڕی ده‌ربار، وشه‌كانی شێته‌كانی Ú†Ù‡‌سپاندووه‌. قه‌شمه‌رجاڕ، به‌بێ گوێدانه‌ ئه‌خلاقییات Ùˆ سیاسه‌ت Ùˆ ...ØŒ له‌ژێر په‌رده‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌وجێتیدا، ئه‌Ùˆ هه‌قیقه‌تانه‌ÛŒ كه‌ مرۆڤه‌ ئاسایییه‌كان مافیان نه‌بوو بیهێننه‌ سه‌ر زمان، به‌ شێوه‌ÛŒ سیمبۆلیك ده‌ری بڕیون.

با نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌ بهێنینه‌وه‌. وه‌ها گوتراوه‌: تا سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌یه‌Ù… ئه‌ده‌بیات به‌توندی Ú†Ù‡‌سپێنرابوو، تا بتوانێت ئه‌خلاقی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌هێز بكات Ùˆ خه‌ÚµÙƒ سه‌رگه‌رم بكات. ئێستاكه‌ له‌ چاخی ئێمه‌دا، زمانی ئه‌ده‌بیات خۆی له‌ هه‌موو شتێك ڕزگار كردووه‌ و، به شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ته‌واو به‌ لای پاشاگه‌ردانیدا شكاوه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ به‌Ùˆ مانایه‌یه‌ كه‌ نزیكایه‌تییه‌ÙƒÛŒ سه‌یر‌ له‌ نێوان ئه‌ده‌بیات Ùˆ شێتیدا هه‌یه‌. زمانی ئه‌ده‌بیات له‌ژێر هه‌یمه‌نه‌ÛŒ یاسا Ùˆ ڕێساكانی زمانی ڕۆژانه‌دا نییه‌. به‌Ù… پێیه‌ØŒ پێویست ناكات Ù¾ÛŽÚ•Ù‡‌ÙˆÛŒ له‌ یاسا Ùˆ ڕێسای تۆكمه‌ بكات، هه‌رده‌Ù… هه‌قیقه‌ت به‌یان بكات و، ئه‌Ùˆ كه‌سه‌ÛŒ كه‌ شتێك ده‌گێڕێته‌وه‌ØŒ ئه‌ركی سه‌رشانی بێت كه‌ هه‌میشه‌ ڕاستگۆ بێت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ بیری Ù„ÛŽ ده‌كاته‌وه‌ و، یان ئه‌Ùˆ شته‌ÛŒ هه‌ستی Ù¾ÛŽ ده‌كات. به‌كورتییه‌كه‌ی، به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ وشه‌ به‌كارهێنراوه‌كان له‌ سیاسه‌ت، یان له‌ زانسته‌كاندا، وشه‌كانی ئه‌ده‌بیات له‌ به‌رامبه‌ر زمانی ئاساییدا هه‌ڵوێستی په‌راوێزی Ùˆ لابه‌لا وه‌رده‌گرێت.

به‌ درێژاییی ئه‌Ùˆ سێ قۆناغه‌ÛŒ كه‌ له‌ خواره‌وه‌ دێن، زمانی ئه‌ده‌بیاتی ئه‌وروپا به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ تایبه‌تی په‌راوێزنشینیی هه‌ڵبژاردووه‌:

  1. له‌ سه‌ده‌ÛŒ شازده‌یه‌Ù…ØŒ زمانی ئه‌ده‌بیات له‌ چاو سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست پشتگوێخراوتر (وه‌لانراوتر) Ù„ÛŽ هاتووه‌: داستانه‌كانی قاره‌مانانه‌ÛŒ Ø´Û†Ú•Ù‡‌سوارانی سه‌رگه‌ردان، به‌ نیازی تێكدانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ جۆرێك له‌ یاخیگه‌ری له‌ دژی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ هاتنه‌ كایه‌وه‌. ئه‌Ù… بابه‌ته‌ "پیاهه‌ڵدانی ده‌به‌Ù†Ú¯ÛŒ"ØŒ به‌رهه‌Ù…ÛŒ ئه‌راسمووس Ùˆ به‌رهه‌مه‌كانی تاسۆ و، هه‌روه‌ها شانۆی سه‌رده‌Ù…ÛŒ "ئێلیزابێت"یش له‌خۆ ده‌گرێت. له‌ فه‌Ú•Ù‡‌نسا، ته‌نانه‌ت ئه‌ده‌بیاتی شێته‌كانیش بره‌ÙˆÛŒ سه‌ند. یه‌ÙƒÛŽ له‌ خانه‌دانه‌كان واوه‌تریش ڕۆیشت و، نووسینی مرۆڤێكی شێتی له‌سه‌ر حیسابی خۆی به‌ چاپ Ú¯Ù‡‌یاند تاوه‌كوو فه‌Ú•Ù‡‌نسییه‌كان بێخوێننه‌وه‌ Ùˆ Ú†ÛŽÚ˜ÛŒ Ù„ÛŒ وه‌رگرن.
  2. دووه‌مین قۆناغ،‌ كۆتایییه‌كانی سه‌ده‌ÛŒ هه‌ژده‌یه‌Ù… تاكوو سه‌ره‌تای سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌یه‌Ù… ده‌گرێته‌وه‌. له‌Ù… قۆناغه‌دا، ئه‌ده‌بیاتی شێته‌كان به‌ شێوه‌ÛŒ شیعره‌كانی هۆڵدرین، بلیك و، دواتر به‌رهه‌مه‌كانی ڕۆسڵ بڵاو كرانه‌وه‌. ڕۆسڵ به‌ Ù‡Û†ÛŒ تێكچوونی ده‌روونییه‌وه‌ له‌ نه‌خۆشخانه‌ خه‌وێنرا و، ده‌روونپزیشكی هه‌ڵكه‌وته‌ØŒ ژانێ، خه‌ریكی چاره‌سه‌ركردنی بوو. به‌ڵام ئه‌Ùˆ دواجار خۆی كوشت. ئه‌Ù… مه‌سه‌له‌یه‌ÛŒ كه‌ نووسه‌رێكی هاوچه‌رخی وه‌Ùƒ ئالان ڕۆب گریێ، هیچ نه‌بێ له‌ سه‌ره‌تادا، له‌سه‌ر Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕۆسێل ده‌ڕوات، پشتئه‌ستووره‌ به‌Ù… واقعه‌وه‌ كه‌ ئالان ڕۆب گریێ یه‌كه‌مین به‌رهه‌Ù…ÛŒ خۆی پێشكه‌Ø´ به‌Ù… كردووه‌. له‌ لایه‌كه‌وه‌ØŒ ئارنۆ، شیزۆفرێن بوو. دوای داڕووخانی سوورڕیالیزم، ئه‌Ùˆ بوو كه‌ به‌‌ كردنه‌وه‌ÛŒ پرێسپێكتیڤێكی نوێ له‌ جیهانی شیعردا Ú¯Ù‡‌یشت. له‌ لای تره‌وه‌ØŒ ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ كه‌ بیر له‌ نیچه‌ Ùˆ بۆدلێر بكه‌ینه‌وه‌ تا دڵنیا ببینه‌وه‌ كه‌ ده‌بێ لاسایی شێتی بكه‌ینه‌وه‌ و، یان به‌ڕاستی شێت بین تا له‌ ئه‌ده‌بیاتدا ده‌ستمان بگاته‌ كایه‌ Ùˆ Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانه‌ نوێیه‌كان.
  3. له‌ چاخی ئێمه‌دا، خه‌ÚµÙƒ زیاتر له‌ جاران سه‌رنجیان له‌ په‌یوه‌ندیی ئه‌ده‌بیات Ùˆ شێتی داوه‌ته‌وه‌‌. له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا شێتی Ùˆ ئه‌ده‌بیات له‌ ئاست زمانی ڕۆژانه‌دا، بوونه‌ته‌ په‌راوێزنشین و، له‌ مۆدێلی شێتیدا به‌دوای نهێنیی ئافراندنی گشتیی ئه‌ده‌بیاتدا ده‌Ú¯Ù‡‌Ú•ÛŽÙ†.

دواجاریش، ده‌بێ له‌ Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانی نواندن (ئه‌كته‌ری) له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ پیشه‌سازیدا، بیر له‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ شێت بكه‌ینه‌وه‌. له‌ شانۆی كلاسیكی ئه‌وروپا- وای بۆ ده‌Ú†Ù… له‌ ژاپۆنیش وابێ- شێت له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاسته‌وه‌ تاكوو سه‌ده‌ÛŒ هه‌ژده‌یه‌Ù… Ú•Û†ÚµÛŒ سه‌ره‌كیی گێڕاوه‌. شێت، ته‌ماشاچییه‌كانی ده‌خسته‌ پێكه‌نینه‌وه‌ØŒ Ú†Ù‡‌نكه‌ ئه‌Ù…ØŒ ئه‌Ùˆ شته‌ÛŒ كه‌ ئه‌كته‌رانی تر نه‌یانده‌توانی بیبینن بینیویه‌تی‌ و، گرێی ئیشه‌كه‌ÛŒ بۆ كردوونه‌ته‌وه‌. ئه‌مه‌ به‌Ùˆ مانایه‌یه‌ كه‌ ئه‌Ùˆ مرۆڤێكه،‌‌ لێهاتووانه‌ ڕاستی ئاشكرا ده‌كات. له‌Ù… باره‌یه‌وه‌ØŒ "لیرشا"ÛŒ شكسپیر نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ باشه‌. ئه‌Ùˆ ده‌بێته‌ قوربانیی وێناكردنه‌ شێتانه‌كانی خۆی. له‌ هه‌مان كاتدا، ئه‌Ùˆ كه‌سێكه‌ كه‌ ڕاستی (هه‌قیقه‌ت) به‌یان ده‌كات. به‌ واتایه‌ÙƒÛŒ تر، شێت كه‌سێكه‌ كه‌ به‌ ئه‌دا Ùˆ ئه‌توار Ùˆ ده‌مه‌لاسكێی خۆی، هه‌قیقه‌تێك به‌یان ده‌كات كه‌ ئه‌كته‌ره‌كانی دیكه‌ Ùˆ ته‌ماشاچییه‌كان، بێخه‌به‌رن Ù„ÛŽÛŒ. ئه‌Ùˆ كه‌سێكه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌وه‌وه‌ هه‌قیقه‌ت ئاشكرا ده‌بێت.

سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌یش، له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست Ú¯Ù‡‌رچی فیستیڤاڵ Ùˆ ئاهه‌Ù†Ú¯ÛŒ جۆراوجۆر هه‌بوونه‌ØŒ به‌ڵام له‌Ù… ئاهه‌نگانه‌ØŒ ئاهه‌نگێكیان نائایینی بووه‌. ئه‌Ù… ئاهه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ØŒ "ئاهه‌Ù†Ú¯ÛŒ شێته‌كان"ÛŒ Ù¾ÛŽ ده‌گوترا. له‌Ù… ئاهه‌Ù†Ú¯Ù‡‌دا Ú•Û†ÚµÙ‡‌ نه‌ریتییه‌‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ته‌واو به‌راوه‌ژوو ده‌گێڕدران: هه‌ژاری، Ú•Û†ÚµÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ندیی ده‌بینی و، ژێرده‌ستی Ú•Û†ÚµÛŒ باڵاده‌ستیی ده‌گێڕا. Ú•Û†ÚµÛŒ Ú˜Ù† Ùˆ پیاو Ù„ÛŽÙƒ ده‌گۆڕدرانه‌وه‌ و، یاساغكراوه‌ سێكسییه‌كان هه‌ڵده‌وه‌شێنرانه‌وه‌. له‌Ù… ئاهه‌Ù†Ú¯Ù‡‌دا، خه‌ÚµÙƒÛŒ ئاسایی هه‌قیان هه‌بوو چییان ویستبا، به‌ ئوسقۆف Ùˆ سه‌رۆكی شاره‌وانیی بیڵێن. به‌گشتی قسه‌كانیان سووكایه‌تیئامێز بوو...به‌كورتی، له‌Ù… ئاهه‌Ù†Ú¯Ù‡‌دا سه‌رجه‌Ù… دامه‌زراوه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی، زمانی Ùˆ خێزانییه‌كان وه‌لاوه‌ ده‌نران Ùˆ ده‌خرانه‌ ژێر پرسیاره‌وه‌. له‌ كه‌نیسه‌ پیاوێكی ئاسایی له‌ جیاتی قه‌شه‌ØŒ Ú•ÛŽÙˆÚ•Ù‡‌سمی "Ø´ÛŽÙˆÛŒ خوایی (عشاء ربانی)"ÛŒ به‌جێ ده‌هێنا و، پاشان وڵاخێكیان ده‌هێنایه‌ ناو كه‌نیسه‌وه‌ و، به‌ زه‌ڕینی، Ú•ÛŽÙˆÚ•Ù‡‌سمی ئایینی گاڵته‌ÛŒ Ù¾ÛŽ ده‌كرا.

له‌ ڕۆژگاری ئێمه‌دا، مانای سیاسی- ئایینیی ئاهه‌Ù†Ú¯Ù‡‌كان له‌Ù†ÛŽÙˆ چووه‌ و، له‌ بری ئه‌وه،‌ خه‌ÚµÙƒ په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر خواردنه‌وه‌ Ùˆ مادده‌ هۆشبه‌ره‌كان تاكوو له‌ دژی سیسته‌Ù…ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌Ù†Ú¯ هه‌ڵبڕن. له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا، ئه‌Ù… مه‌سه‌له‌یه‌ لاساییكردنه‌وه‌ÛŒ شێتییه‌ و، ده‌كرێ وه‌Ùƒ هه‌ÙˆÚµÛŽÙƒ به‌ مه‌به‌ستی ئاگرتێبه‌ردانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ دابنرێت. به‌دڵنیایییه‌وه‌ من پێكهاته‌Ú¯Ù‡‌را (Strukturalist) نیم. پێكهاته‌Ú¯Ù‡‌رایی، ته‌نیا شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ دیاریكراوه‌ له‌ وردكردنه‌وه‌ Ùˆ شیكردنه‌وه‌. بۆ نموونه‌ چۆنێتیی ئه‌Ùˆ هه‌لومه‌رجه‌ÛŒ كه‌ شێته‌كان تێیدا ژیاون و، ئه‌Ù… هه‌لومه‌رجه‌ له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاسته‌وه‌ تاكوو ئێستا، گۆڕاوه‌ØŸ Ú† هه‌لومه‌رجێك بۆ ئه‌Ù… گۆڕانكارییه‌ØŒ زه‌رووری بوونه‌ØŸ من ته‌نیا میتۆدی پێكهاته‌Ú¯Ù‡‌رایی به‌كار ده‌هێنم تاكوو هه‌موو ئه‌مانه‌ ورد Ùˆ Ø´ÛŒ بكه‌مه‌وه‌. له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست Ùˆ له‌ چاخی ڕێنیسانس، شێته‌كان ئه‌Ù… مافه‌یان Ù¾ÛŽ ده‌درا كه‌ له‌ناو كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا ببه‌نه‌ سه‌ر. وه‌Ùƒ گوته‌Ù†ÛŒ "Ú¯ÛŽÚµÛŒ لادێ" هاوسه‌رگیریی نه‌ده‌كرد و، له‌ سه‌رگه‌رمییه‌كاندا به‌شدار نه‌ده‌بوو. خه‌ڵكانی تر خه‌رجیی ژیانی ئه‌ویان دابین ده‌كرد Ùˆ یار Ùˆ یاوه‌ری بوون. ئه‌Ùˆ له‌ وڵاتێكه‌وه‌ بۆ وڵاتێكی تر ÙƒÛ†Ú†ÛŒ ده‌كرد. هه‌ندێ جار ده‌چووه‌ پاڵ سه‌ربازه‌كانه‌وه‌ و، ده‌بووه‌ ده‌ستفرۆشی Ú¯Ù‡‌Ú•Û†Ùƒ. به‌ڵام كاتێ كه‌ ده‌له‌رزییه‌وه‌ØŒ یان مه‌ترسیدار ده‌بوو، ئه‌وانی تر خانوویه‌كیان له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ شار بۆ ده‌كرد و، بۆ ماوه‌یه‌ÙƒÛŒ كاتی له‌ÙˆÛŽ ڕایان ده‌گرت. كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ عه‌ره‌بییه‌كان هێشتاكه‌یش به‌رگه‌ÛŒ بوونی شێته‌كان ده‌گرن.

كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ ئه‌وروپییه‌كان له‌ سه‌ده‌ÛŒ هه‌ڤده‌یه‌Ù…ØŒ تاقه‌تی شێته‌كانیان نه‌بوو. هۆیه‌كه‌ی، هه‌روه‌Ùƒ ئاماژه‌ÛŒ بۆ كرا، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ پیشه‌سازی شێوه‌ÛŒ ده‌گرت. هه‌روه‌ها ئاماژه‌Ù… به‌وه‌ كرد كه‌ له‌ ساڵانی 1650 تاكوو 1750 له‌ شاره‌كانی وه‌Ùƒ هامبۆرگ، لیۆن Ùˆ پاریس كۆمه‌ÚµÙ‡‌ سه‌نته‌رێك دامه‌زران كه‌ نه‌Ùƒ ته‌نیا شێته‌كان، به‌ڵكوو به‌ساڵاچووان، نه‌خۆشان، بێكاران، ده‌ربه‌ده‌ر Ùˆ به‌ڵڵاكان Ùˆ سۆزانییه‌كانی تێدا ÙƒÛ† ده‌كرانه‌وه‌. واته‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ÛŒ كه‌ له‌ودیو سیسته‌Ù…ÛŒ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ گوزه‌رانیان ده‌كرد. كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ پیشه‌سازیی سه‌رمایه‌داری، تاقه‌تی بوونی گرووپه‌ به‌ره‌ڵڵاكانی نه‌بوو. له‌ دانیشتووانه‌ نیو ملیۆنییه‌كه‌ÛŒ كه‌ له‌Ùˆ كاته‌دا له‌ پاریس ده‌ژیان، شه‌Ø´ هه‌زار كه‌س له‌ كه‌مپه‌كاندا ڕاده‌گیران. له‌Ù… سه‌نته‌رانه‌دا‌ØŒ ئامانج چاره‌سه‌ركردن نه‌بوو. ده‌بووایه‌ هه‌مووان كار بكه‌Ù†. له‌ ساڵی 1663ØŒ پۆلیسی پاریس Ú•ÛŽÙƒ خرایه‌وه‌. ئه‌‌وكات‌ØŒ سه‌فحه‌یه‌ÙƒÛŒ شه‌تڕه‌نجییانه‌ به‌ خانه‌ÛŒ جیاوازه‌وه‌ بۆ فۆرمۆله‌كردنی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ دیزاین كرا. پۆلیس به‌رده‌وام به‌ره‌ڵڵاكانی ده‌خسته‌ ژێر چاودێرییه‌وه‌.

ته‌نزه‌كه‌ له‌وه‌دایه‌ كه‌ له‌ بنكه‌ ته‌ندروستییه‌كانی ده‌روونپزیشكیی مۆدێرندا، زۆربه‌ÛŒ جار، چاره‌سه‌ری نه‌خۆشه‌كان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كاره‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێ. ئه‌Ùˆ لۆژیكه‌ÛŒ كه‌ بنه‌مای ئه‌Ù… شێوازی چاره‌سه‌ركردنه‌ÛŒ له‌سه‌ر بنیات نراوه‌ØŒ ڕوون Ùˆ ئاشكرایه‌. كاتێ كه‌ بێتوانایی له‌ كاركردندا پێوه‌Ú• Ùˆ پێوانه‌ÛŒ شێتی بێت، ئه‌وه‌نده‌ به‌سه‌ كه‌ له‌ بنكه‌ÛŒ ته‌ندروستیدا فێره‌ كاركردن بكرێن تاكوو شێته‌كه‌ چاره‌سه‌ری بۆ بكرێت.

كه‌واته‌ ئێستا بۆچی شوێنی ڕاگرتن Ùˆ چاودێریكردنی شێته‌كان له‌ سه‌ده‌ÛŒ هه‌ژده‌یه‌مه‌وه‌ تاكوو سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌یه‌Ù… گۆڕاوه‌ØŸ ده‌گوترێ كه‌ Pinel له‌ ساڵی 1793 ئه‌وانی ئازاد كردووه‌. به‌ڵام ئه‌وانه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ùˆ ئازادی كردن، په‌ككه‌وته‌كان، به‌ساڵاچووان، به‌ره‌ڵڵاكان Ùˆ سۆزانییه‌كان بوون. ئه‌و، شێته‌كانی هه‌ر له‌ كه‌مپه‌‌كاندا ڕاگرت. ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له‌Ùˆ كاته‌دا هه‌نگاوێكی وه‌ها هاوێژرا، به‌س به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ بوو كه‌ له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ÛŒ نۆزده‌یه‌مدا ڕیتمی Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ پیشه‌سازی، زیاتر وه‌په‌له‌ كه‌وت Ùˆ ئاپۆڕه‌ÛŒ بێكاری پرۆلیتاریا- وه‌Ùƒ سوپای یه‌ده‌Ú¯ÛŒ هێزی كار داده‌ندرا كه‌ ئه‌مه‌ خۆی یه‌كه‌مین Ù¾Ú•Ù‡‌نسیپی سیسته‌Ù…ÛŒ سه‌رمایه‌داری بوو. له‌Ù… ڕووه‌وه‌ØŒ ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ توانای كاركردنیان هه‌بوو به‌ڵام كاریان نه‌ده‌كرد، له‌ كه‌مپه‌كان ئیزن دران‌. هه‌ڵبه‌ت له‌Ù… حاڵه‌ته‌یشدا دووه‌مین پڕۆسه‌ÛŒ ده‌سته‌بژێركردن ڕووی دا: نه‌Ùƒ ئه‌وانه‌ÛŒ نه‌یانده‌ویست كار بكه‌ن، به‌ڵكوو ئه‌وانه‌ÛŒ توانای كاركردنیان نه‌بوو، واته‌ شێته‌كان، له‌ كه‌مپه‌كاندا مانه‌وه‌ و، به‌ نه‌خۆشگه‌Ù„ÛŽÙƒ هه‌ژمار كران كه‌ Ù‡Û†ÛŒ تێكچوونیان كه‌سێتی، یان ده‌روونی بوو. له‌Ù… ڕووه‌وه‌ØŒ ئه‌Ùˆ سه‌نته‌رانه‌ÛŒ كه‌ تا ئه‌وكات به‌ندیخانه‌ بوون، ناویان Ù„ÛŽ نرا شێتخانه‌ØŒ یان بنكه‌ÛŒ ته‌ندروستی. دامه‌زراندنی ئه‌Ù… كلینیكانه‌ له‌ ئه‌نجامی هۆكاره‌كانی خواره‌وه‌ بوو:

  1. ئه‌وانه‌ به‌ند بكرێن كه‌ له‌ ڕووی جه‌سته‌یییه‌وه‌ توانای كاركردنیان نه‌بوو. 2) ئه‌وانه‌ به‌ند بكرێن كه‌ به‌ هۆكارگه‌Ù„ÛŽÙƒ كه‌ هیچ په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ به‌ توانای جه‌سته‌یییه‌وه‌ نه‌بوو توانای كاركردنیان نه‌بوو. له‌مه‌ودوا ئه‌Ùˆ كه‌سانه‌ÛŒ كه‌ كێشه‌ÛŒ ده‌روونییان هه‌بوو پشكنینی پزیشكییان بۆ كرا و، باسێكی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌ ناوی "ده‌روونپزیشك (پزیشكی ده‌روونی)" هاته‌ كایه‌وه‌.

من نامه‌ÙˆÛŽ ده‌روونپزیشكی Ú•Ù‡‌ت بكه‌مه‌وه‌ به‌ڵام چاره‌سه‌ركردنی شێته‌كان به‌ داوده‌رمان، دواتر ده‌ركه‌وت. له‌Ùˆ باوه‌Ú•Ù‡‌یشدا نیم كه‌ ئه‌نجامه‌ وه‌ده‌ستهاتووه‌كان كاریگه‌رییه‌ÙƒÛŒ قووڵی له‌سه‌ر دۆخی شێته‌كان هه‌بووبێت. جگه‌ له‌وه‌ØŒ بره‌وسه‌ندنی چاره‌سه‌ری داوده‌رمان، هه‌روه‌Ùƒ گوتم له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا Ù‡Û†ÛŒ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تیی هه‌بووه‌: شێتی Ùˆ نه‌خۆشیی ده‌روونی به‌ هاوواتا دانران و، زاراوه‌یه‌Ùƒ به‌ ناوی "نه‌خۆشیی ده‌روونی" دۆزرایه‌وه‌ Ùˆ به‌كار هێنرا. كلینیكی نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌كان، وه‌Ùƒ هاووێنه‌ Ùˆ هاوتای كلینیكه‌كانی نه‌خۆشییه‌ جه‌سته‌یییه‌كان هاتنه‌ دامه‌زراندن. ده‌توانم بڵێم، شێتی یه‌كێكه‌ له‌ فۆرمه‌‌ سیمبۆلیكه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ سه‌رمایه‌داری. من هه‌روه‌ها له‌Ùˆ بڕوایه‌دام كه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ شێته‌كان له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ به‌رایییه‌كان Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ پێشكه‌وتووه‌كاندا له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا جیاوازییه‌ÙƒÛŒ نه‌كردووه‌. ئه‌Ù… مه‌سه‌له‌یه‌ ته‌نیا به‌راییبوونی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كانمان ده‌سه‌لمێنێت. ئه‌وه‌ÛŒ ڕاستی بێ، ده‌مویست ئه‌Ùˆ زیانانه‌ÛŒ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ئاشكرا به‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كانمان كه‌وتوون، ده‌ربخه‌Ù…. هه‌ڵبه‌ت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ئێمه‌دا دۆخی شێته‌كان تۆزێك باشتر بووه‌ØŒ له‌به‌ر ده‌ركه‌وتنی ده‌روونشیكاری Ùˆ داوده‌رمانی چاره‌سه‌ری نه‌خۆشییه‌ ده‌روونییه‌كانه‌. به‌ڵام ئه‌Ù… دۆخه‌ØŒ هێشتا ده‌سپێكی كاره‌كه‌یه‌. كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئێمه‌ هێشتایش شێته‌كان Ú•Ù‡‌ت ده‌كاته‌وه‌. ئه‌Ù… پرسیاره‌ÛŒ كه‌ ئه‌وه‌ÛŒ گوتم، ته‌نیا كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ سه‌رمایه‌دارییه‌كان ده‌گرێته‌وه‌ و، له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ سۆسیالیستییه‌كاندا Ú† باسه‌ØŒ زانیارییه‌ سۆسیۆلۆژییه‌كانم له‌Ù… باره‌یه‌وه‌ به‌Ø´ÛŒ ئه‌وه‌ ناكه‌Ù† كه‌ داوه‌ری بكه‌Ù….

  • بۆ ئاسانتر خوێندنه‌وه‌ Ùˆ Ú•Ù‡‌وانتركردنی بابه‌ته‌كه‌ØŒ له‌ هه‌ندێ شوێن وشه‌ÛŒ "هاوواتا" و، له‌ هه‌ندێ شوێنیش بۆ ڕوونكردنه‌وه‌ÛŒ زیاتر، وشه‌یه‌ÙƒÛŒ ترم خستۆته‌ Ù†ÛŽÙˆ كه‌وانه‌وه. (وه‌رگێڕی كوردی)   

سه‌رچاوه‌:

 ØªØ±Ø¬Ù…Ù‡­ÛŒ  محمد ربوبی، بازنگری غلامحسین نظری

برگرفته ازمجله­ÛŒ  Ø§Ø¯Ø¨ÛŒ Sinn und Form Ø´Ù…ارۀ ۵، سپتامبر Ù€ اکتبر ۱۹۹۸، آکادمی هنرها، برلین .

http://www.neveshtar.de/fuko.htm

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    

 

 

 

 

 

 

 

 
 
« شێتی Ùˆ كۆمه‌ڵگه‌

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون