PÊNÛS
 
لەبــارەی ڕیفرانـــدۆمەوە 
     2017-06-26
سەروەر حەمە

لەبــارەی ڕیفرانـــدۆمەوە

 

سەروەر حەمە، مامۆستا لە بەشی زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەڵاحەددین-هەولێر

دەروازە:

Ù„Û• ئێستادا، Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ سیاسەتوانان، ناوەندە میدیایی، ڕۆژنامەوانییەكان ‌Ùˆ تەنانەت خەڵكی ئاساییی هەرێمی كوردستانیشدا زۆرترین قسەوباسیان لەسەر ڕیفرانـدۆمە، كەوا بڕیارە Ù„Û• 25ÛŒ ئەیلوولی ئەمساڵ ئەنجام بدرێت. ئەوەی جێگه‌ÛŒ نیگەرانییە، هاونیشتمانیانی ئەم هەرێمە بەبێ بوونی مەعریفەیەكی قووڵ لەسەر ئەم پرسە گرنگە، بەسەر دوو بەرەی دژبەیەكدا دابەش بوون: بەرەی پشتگیری Ù„Û• ڕیفرانــدۆم ‌Ùˆ بەرەی دژ بە ڕیفرانــدۆم. بۆیە لێرەدا بە ئەركی زانستیی سەرشانی خۆمی دەزانم Ù„Û• دووتوێی ئەم وتارە شیكارییەدا، تیشكێك بخەمە سەر ناساندنی چەمكی ڕیفرانـدۆم ‌Ùˆ مێژووی سەرهەڵدان، ئامانج ‌Ùˆ مافی بڕیاردانی چارەنووس Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خستنەڕووی چۆنێتیی بەئەندامبوونی دەوڵەتان Ù„Û• ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكاندا.

 

ڕیفرانــدۆم چییە؟

ڕیفرانـدۆم (Referendum)ØŒ Ù„Û• بنەڕەتدا وشەیەكی لاتینییە ‌و، دواتر Ù„Û• ناوەندە دیپلۆماسییەكاندا Ù„Û• لایەن فەڕەنسی ‌Ùˆ ئەمریكی ‌Ùˆ سویسرییه‌كانەوە زیاتر گرنگیی Ù¾ÛŽ درا ‌Ùˆ بەكار هات. لێرەدا گرنگە بە شێوەیه‌ÙƒÛŒ زانستی ‌Ùˆ ئەكادیمی، چەمكی ڕیفرانـدۆم بناسێنین ‌Ùˆ بیناسین، چونكە بەداخەوە Ù„Û•Ù… Ú•‌وژگارەدا چەمك ‌Ùˆ زارەوەكان بە جۆرێك شێوێنراون ‌Ùˆ هەر لایەنێك بە شێوازێك تەفسیر ‌Ùˆ ڕاڤەی دەكات، ÙƒÛ• هاووڵاتیان ناتوانن بەئاسانی پێناسەی زانستیی چەمكەكان بدۆزنەوە.

بۆیە، دەكرێت بڵێین ڕیفرانـدۆم Ù„Û• دیدە زانستییەكەیەوە مەبەست لێی، پرۆسەیەكی‌ یاسایی- سیاسییە بۆ وەرگرتنی‌ ڕای‌ هاونیشتمانیان لەسەر پرسێكی‌ دیاریكراو، ÙƒÛ• پەیوەندیی‌ بە دیاریكردنی چارەنووسیانەوە هەیە ‌Ùˆ بە شێوەیەكی‌ دیموكراتی‌ ڕاستەوخۆ ئەنجام دەدرێت. بە واتایەكی دیكە، ڕیفرانـدۆم مەبەست Ù„ÛŽÛŒ دەنگدانێكی گشتییە، ÙƒÛ• تێیدا Ú¯Û•Ù„ بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ ڕای خۆی سەبارەت بە پرس ‌Ùˆ بابەتێكی گرنگ دەردەبڕێت. Ù„Û•Ù… پرۆسەیەدا بژاردەكانی بەردەم هاونیشتمانیان دیاریكراون‌ و، هەندێ جار تەنیا دوو بژاردەی ÙˆÛ•Ùƒ "بەڵێ" Ùˆ "نەخێر"ØŒ Ù„Û•Ù… پرۆسەیەدا دەخرێتە بەردەستیان.

مێژووی بەكارهێنان ‌Ùˆ ئەنجامدانی ڕیفرانـدۆم:

بەكارهێنانی چەمكی ڕیفرانـدۆم Ù„Û• مێژووی‌ هاوچەرخدا، دەگەڕێتەوە بۆ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ‌ فەڕەنسیی ساڵی 1789 و، Ù„Û• ڕووی‌ جێبەجێكردنەوە دەگەڕێتەوە بو ویلایەتە یەكگرتووەكانی‌ ئەمریكا؛ كاتێك بۆ بڕیاردان لەسەر یەكەم دەستووری وڵاتەكەیەكان Ù„Û• تەمووزی 1776 ڕیفرانـدۆمیان كرد. مێژووی ئەنجامدانی ڕیفرانـدۆم بە مەبەستی بەدەستهێانی سەربەخۆیی، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1846ØŒ ÙƒÛ• تیایدا "لیبریا" سەربەخۆییی خۆی لەژێر كۆڵۆنیاڵیی ئەمریكی بەدەست هێنا. مێژووی چەسپاندنی ئەم چەمكەیش‌ Ù„Û• دەستووردا، دەگەڕێتەوە بو دەستووری سویسرا Ù„Û• ئەیلوولی 1848ØŒ هەروەها مێژووی بەكارهێنانی زاراوەی ڕیفرانـدۆم لەسەر ئاستی‌ یاسای‌ نێودەوڵەتی،‌ دەگەڕێتەوە بۆ دەرچوونی بڕیاری‌ ژمارە 1514 Ù„Û• ڕێكەوتی 14ÛŒ كانوونی یەكەمی ساڵی‌ 1960ÛŒ‌ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ‌ گشتیی‌ سەر بە نەتەوە یەكگرتوەكان، ÙƒÛ• تایبەت بوو بە پێدانی سەربەخۆیی ‌Ùˆ دیاریكردنی مافی‌ چارەنووس بۆ نەتەوە ‌Ùˆ گەلانی ژێردەستە ‌Ùˆ داگیركراو، ÙƒÛ• بە بڕیاری "پاكتاوكردنی كۆلۆنیالیزم" (Decolonization) ناسراوە. بەم جۆرە، دەبینین ڕیفرانـدۆم Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەم بڕیارەوە بەرگێكی یاساییی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەبەردا كرا؛ كاتێك دەرفەت بە نەتەوە داگیركراوەكان درا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ‌ ڕیفرانـدۆمەوە چارەنووسی خۆیان دیاری بكەن.

مەبەست ‌Ùˆ ئامانج Ù„Û• ئەنجامدانی ڕیفرانـدۆم:

ڕیفرانـدۆم میكانیزم ‌Ùˆ ئامرازێكی سیاسی ‌Ùˆ دیپلۆماسی ‌Ùˆ یاسایییە، كه‌ بۆ بەدیهێنانی ئامانج Ùˆ مەبەستی جیاواز Ùˆ جۆربەجۆر بەكار دەهێنرێت. لێرەدا بەكورتی ئاماژە بە مەبەست ‌Ùˆ ئامانج Ù„Û• ئەنجامدانی ڕیفرانـدۆم دەكەین، ÙƒÛ• بریتین Ù„Û•:

  1. ڕیفرانـدۆم بۆ بەدیهێنانی ئامانجێكی سیاسی: وەكوو سەربەخۆیی ‌Ùˆ بڕیاردانی چاره‌نووسی گەلێك، جیابوونەوە ‌Ùˆ یەكگرتن، چوونەناو پەیماننامەیەك، یان دەرچوون لێی، چوونە بەرەیەكەوە، یان دەرچوون لێی، چوونەناو ڕێكخراوێكی هەرێمی ‌Ùˆ نێودەوڵەتی، یان دەرچوون لێی، یان هەر ئامانجێكی سیاسیی دیكە.
  2. ڕیفرانـدۆم بۆ بەدیهێنانی ئامانجێكی یاسایی: وەكوو وەرگرتنی ڕای خەڵك لەسەر دەستوور، یان پرسێكی دەستووری، لەو وڵاتانەی كە دەستوور بە ڕیفرانـدۆم پەسەند بكرێت؛ جا لە كاتی دەركردنی دەستووریكی نوێ بێت، یان هەمواركردنی هەندێك لە دەقەكانی دەستوور، یان ئەنجامدانی ڕیفرانـدۆم بۆ ئەو یاسایانەی كە كاریگەرییان لەسەر ماف و ئازادییە گشتییەكانی هاونیشتمانیانەوە هەیە.
  3. دەكرێت ڕیفرانـدۆم بۆ دەستنیشانكردنی شێوازی فەرمانڕەواییی سیاسی، بەدیهێنانی ئامانجی ئابووری، كۆمەڵایەتی، سەربازی ‌و، یان هەر ئامانجێكی تر بەكار بهێنرێت.

بەم جۆرە، دەكرێت بڵێین ڕیفرانـدۆم Ù„Û• ڕووی‌ مەبەست ‌Ùˆ ئامانجەوە، بۆ ڕیفرانـدۆمی سەربەخۆیی‌ØŒ دەستووری‌ØŒ یاسایی ‌Ùˆ‌... Ù¾Û†Ù„ÛŽÙ† دەكرێت و، Ù„Û• ڕووی‌ دەرەنجامیشەوە بو ڕیفرانـدۆمی پابەندی ‌Ùˆ ڕاوێژكاری (إلزامی Ùˆ استشاری).

ڕیفرانـدۆم بۆ دیاریكردنی مافی‌ بڕیاردانی چاره‌نووس:

مافی بڕیاردانی چاره‌نووس بۆ هەر Ú¯Û•Ù„ Ùˆ نەتەوەیەك Ù„Û• جیهاندا، مافێكی ڕەوا ‌Ùˆ سروشتییە. هەر لەسەر ئەم بنەمایەیشە، وای كردووە Ù„Û• زۆرێك Ù„Û• ڕێككەوتننامە Ùˆ پەیماننامە نێودەوڵەتییەكاندا جەخت Ù„Û•Ù… مافە بكرێتەوە ‌و، بە دەقی یاسایی باسی Ù„ÛŽÙˆÛ• بكرێت، بۆ نموونە: بڕگەی دووەم Ù„Û• ماددەی یەكی پەیماننامەی‌ نەتەوە یەكگرتوەكان ‌Ùˆ بڕیاری ژمارە 1514ÛŒ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گشتیی تایبەت بە جاڕنامەی بەخشینی سەربەخۆیی بۆ گەلانی ژێردەستە. Ù„Û• بڕگەی یەك Ù„Û• ماددەی یەكی پەیماننامەی نێودەوڵەتیی تایبەت بە مافە مەدەنی ‌Ùˆ سیاسییەكان Ù„Û• كانوونی یەكەمی 1966 هاتووە ÙƒÛ•ØŒ هەموو Ú¯Û•Ù„ÛŽÙƒ مافی دیاریكردنی چارەنووسی خۆی هەیە؛ هەروەها Ù„Û• پەیماننامەی نێودەوڵەتیی تایبەت بە مافە ئابووری ‌Ùˆ كۆمەڵایەتی ‌Ùˆ كه‌لتوورییەكان بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• جەخت كراوەتەوە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ ÙƒÛ• دیاریكردنی چارەنووس مافی هەموو گەلێكه‌.

بەم جۆرە، دەبینین مافی بڕیاردانی چاره‌نووس پانتایییەكی بەرچاوی Ù„Û• یاسا ‌Ùˆ ڕێككەوتننامە Ùˆ پەیماننامە نێودەوڵەتییەكاندا گرتووە؛ بە جۆرێك ÙƒÛ• بە مافێكی بنەڕەتیی گەلانی دەزانن و، بۆ بەدەستهێنانی ئەم مافەیش ڕیفرانـدۆم بە میكانزمێكی دیموكراتی ‌Ùˆ ئاشتی، پەسەند كراوە.

چۆنێتیی بەدەستهێنانی ئەندامێتیی لە نەتەوە یەكگرتووەكان:

بەگوێرەی پەیماننامەی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، ÙƒÛ• Ù„Û• 26ÛŒ حوزەیرانی 1945‌Ùˆ Ù„Û• لایەن دەوڵەتانی دامەزرێنەری ئەو ڕێكخراوەوە پەسند كراوە، دەرگه‌ÛŒ ئەندامێتی واڵایە بۆ هەموو دەوڵەتێك ÙƒÛ• داوای ئەندامێتی Ù„Û•Ùˆ ڕێكخراوە بكات؛ بەپێی ئەو ڕێوشوێنانەی ÙƒÛ• Ù„Û• ماددەكانی (3‌Ùˆ 4‌Ùˆ 5‌Ùˆ 6)ÛŒ بەشی دووەمی پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان ئاماژەی Ù¾ÛŽ دراوە، وەكوو:

  1. ئەندامێتی Ù„Û• ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، بۆ هەموو دەوڵەتێكی ئاشتیخواز دەستەبەر كراوه‌Ø› بەو مانایەی شەڕانگێز نەبێت و، سەرچاوەیەك نەبێت بۆ هەڕەشەكردن Ù„Û• ئاشتی Ùˆ ئاسایشی ناوچەیی ‌Ùˆ هەرێمی ‌Ùˆ نێودەوڵەتی و، پێویستە ئارەزووی هەبێت Ù„Û• جێبەجێكردنی ئەرك Ùˆ پابەندییەكانی پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان ‌و، توانای جێبەجێكردنی ئەو ئەرك Ùˆ پابەندییانەی هەبێت.
  2. پەسەندكردنی هەر دەوڵەتێك بۆ به‌ئەندامبوون Ù„Û• ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، بە بڕیاری ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گشتی لەسەر پێشنیاری ئەنجومەنی ئاسایشی سەر بە ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان دەبێت.

بەم جۆرە، دەبینین بۆ بەئەندامبوون Ù„Û• ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان، Ù„Û• سەرەتادا پێویستە دەوڵەتەكە داواكارییەك پێشكەش بە ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان بكات ‌و، تیایدا داوای ئەندامێتی بكات؛ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا، دەبێت پەیمان بدات ÙƒÛ• دەبێتە فاكتەری بەدیهێنانی ئاشتی ‌Ùˆ ئاسایشی زیاتر Ù„Û• جیهاندا ‌و، توانای هەیە ÙƒÛ• هەموو ئەرك Ùˆ پابەندییەكانی ناو پەیماننامەی نەتەوە یەكگرتووەكان جێبەجێ بكات. پاشان ئەم داواكارییە Ù„Û• لایەن ئەمینداری گشتییه‌وه‌ØŒ بۆ هەر یەك Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گشتی (General Assembly) ‌و، ئەنجومەنی ئاسایش (Security Council) بەرز دەكرێتەوە.

دواتر ئەنجومەنی ئاسایش داواكارییەكە Ù„Û• لایەن ئەندامەكانییەوە تاووتوێ دەكات، ÙƒÛ• ژمارەیان پازدە ئەندامە؛ بە جۆرێك Ù¾ÛŽÙ†Ú† Ù„Û• ئەندامەكانی، ئەندامی هەمیشەیین Ùˆ مافی ڤیتۆیان هەیە ÙƒÛ• بریتین Ù„Û•: ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، شانشینی یەكگرتووی بریتانیا، فەڕەنسا، ڕووسیا ‌Ùˆ چین. دە Ù„Û• ئەندامەكانی دیكەیشی، ئەندامی ناهەمیشەیین ‌Ùˆ ماوەی ئەندامێتییان تەنیا دوو ساڵە ‌Ùˆ بە شێوەیەكی خولی دەگۆڕدرێن. پاش تاووتوێكردن، داواكارییەكە دەخرێتە دەنگدانەوە، ÙƒÛ• پێویستە دوو لەسەر سێی دەنگەكان بەدەست بهێنێت _واتە Ù„Û• ÙƒÛ†ÛŒ 15 دەنگ، 10 دەنگ بهێنێت_ØŒ بە مەرجێك هیچ ئەندامێك Ù„Û• پێنج ئەندامە هەمیشەیییەكان مافی ڤیتۆ دژ بە پێشنیارەكە بەكار نەهێنن.

پاش دەنگدان Ù„Û• ئەنجومەنی ئاسایش، داواكارییەكە بەرز دەكرێتەوە بۆ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گشتی، ÙƒÛ• ژمارەی ئەندامەكانی 193 دەوڵەتە و، بۆ ئەوەی دەوڵەتی داواكار ببێت بە ئەندام Ù„Û• نەتەوە یەكگرتووەكان، پێویستە ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ•ÛŒ گشتی لەسەر ڕاسپاردەكەی ئەنجومەنی ئاسایش بڕیارێك دەربكات بە زۆرینەی دوو لەسەر سێی ئەندامەكانی _واتە Ù„Û• ÙƒÛ†ÛŒ 193 دەوڵەت، 129 دەوڵەت ڕازی ببن_ØŒ بۆ بەئەندامبوونی دەوڵەتە نوێیەكە؛ دواتر  بە دەرچوونی بڕیارەكە بە "بەڵێ"ØŒ‌ دەوڵەتەكە دەبێتە ئەندام Ù„Û• ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان و، دەتوانێ هەموو ماف Ùˆ ئیمتیازاتەكانی ئەندامێتی پیادە بكات.

كۆتایی:

ڕیفرانـدۆم هەنگاوێكی سیاسی ‌Ùˆ یاسایی ‌Ùˆ دیموكراتییە بۆ بەدەستهێنانی مەبەست ‌Ùˆ داواكارییەكی جەماوەری؛ جا ئیتر ئەو ئامانج Ùˆ مەبەستە، یاسایی Ùˆ دەستووری بێت، ÙˆÛ•Ùƒ ڕیفرانـدۆم لەسەر پەسەندكردنی پرۆژەی دەستوور ‌و، بەشداریی هاونیشتمانیان Ù„Û• دانان Ùˆ دەرچوونی یاساكان. یان پەیوەست بێت بە دیاریكردنی مافی بڕیاردانی چاره‌نووس ‌Ùˆ هەنگاوی سەربەخۆ ‌Ùˆ ئاییندەی گەلێك، ÙƒÛ• بە ڕیفرانـدۆمی بڕیاردانی چاره‌نووس دەناسرێت. بۆ ئەوەیش ڕیفرانـدۆمی گشتی سەركەوتوو بێت ‌Ùˆ Ù„Û• ڕووی نێودەوڵەتییەوە دانپێدانراو بێت، باشتر وایە بە سەرپەرشتی Ùˆ ئاگاداریی ڕێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان بێت.  

 
 
« ئەمریكییه‌كـان چــۆن سەرۆكـی وڵاتەكەیـان هەڵدەبژێـرن؟
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ به‌دیهێنانی ڕۆشنبیریدا
« تێڕامانێک Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی
«  ڕۆڵی حزبە سیاسییەکان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا
« تێــڕامانێــك سەبارەت بە سازان
« كۆتایییەكانی داعش‌
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• بەدیهێنانی پرسی دیموكراسیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون