PÊNÛS
 
ده‌رفه‌تی پێكهاته‌یی چییه؟‌ 
     2017-06-22
پەرویز ڕەحیم

ده‌رفه‌تی پێكهاته‌یی چییه؟‌

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته‌ سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

پرسی ڕیفراندۆم Ùˆ سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان به‌ Ù‡Û†ÛŒ ململانێ Ùˆ ناكۆكیی حزب Ùˆ لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان له‌ ئاستی ناوخۆییدا، بۆته‌ بابه‌تی مشتومڕ Ùˆ لێكدانه‌وه‌ÛŒ جیاواز. به‌ڵام له‌Ù… نێوه‌دا ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ زیاتر باسی لێوه‌ ده‌كرێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ لایه‌نگران Ùˆ دژبه‌رانی ئه‌Ù… پرسه‌ØŒ باس له‌ بوونی ده‌رفه‌ت یاخود ئاماده‌نه‌بوونی بارودۆخ  Ùˆ هه‌لومه‌رج ده‌كه‌Ù†. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ هه‌ر دوو لایه‌Ù† له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ دیاریكردنی چاره‌نووسی كورد به‌ ده‌ستی خۆی، مافێكی حاشاهه‌ڵنه‌گری كورده‌ØŒ به‌ڵام لایه‌نگرانی ڕیفراندۆم Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی، پێداگری ده‌كه‌Ù† له‌سه‌ر ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ده‌رفه‌تێكی مێژوویی بۆ كورد Ú•Ù‡‌خساوه‌ كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر كه‌ÚµÙƒÛŒ Ù„ÛŽ وه‌رنه‌گیرێت ئه‌وه‌ له‌وانه‌یه‌ له‌ده‌ست بچێت و، له ‌به‌رامبه‌ریشدا دژبه‌رانی ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم Ùˆ سه‌ربه‌خۆیی، ئه‌Ù… كاته‌ به‌ گونجاو نازانن. لێره‌وه‌ پرسیاری Ú¯Ù‡‌وهه‌ری ئه‌وه‌یه:‌‌ ده‌رفه‌ت بۆ گرووپێكی نه‌ته‌وه‌ییی وه‌كوو كورد، كه‌ خاوه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت و، به‌Ù… پێیه‌Ø´ خاوه‌Ù† سه‌روه‌ری نییه،‌ چییه‌ØŸ له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌Ù… بابه‌ته‌ Ùˆ وه‌ڵامی ئه‌وه‌ بدۆزینه‌وه‌ كه‌ ده‌رفه‌ت چییه‌ و، ئایا له‌باره‌ بۆ كورد؟

ستراتیژیی كه‌مینه‌ Ùˆ گرووپه‌ ئیتنیكی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان

له ‌ڕاستیدا كاتێك كه‌ گرووپ یاخود كه‌مینه‌یه‌ÙƒÛŒ ئایینی، نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئیتنیكی ڕووبه‌ڕووی گوشار Ùˆ Ú†Ù‡‌وسانه‌وه‌ Ùˆ سه‌ركوت یاخود په‌راوێزخستن Ùˆ جیاكاری ده‌بێته‌وه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ته‌نیا ئه‌ندامبوون له‌ پێكهاته‌یه‌ÙƒÛŒ ناسنامه‌ییی تایبه‌ت، ئه‌وه‌ ئه‌Ùˆ كاته پێكهاته‌ Ùˆ گرووپه‌ ناسنامه‌یییه‌كه‌‌ Ú†Ù‡‌ند ستراتیژی یاخود دكتۆرینێك (ئاشتییانه‌ یاخود به‌توندوتیژی) ده‌گرێته ‌به‌ر بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ئاسایشی ناسنامه‌ییی خۆی بپارێزێت Ùˆ مافه‌كانی ده‌سته‌به‌ر بكات. لێره‌وه‌ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی سێ دكتۆرینی سه‌ره‌ÙƒÛŒ له‌ ئارادایه‌:

Ù¡- مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی نه‌ته‌وه‌یی: گرووپه‌ ناسنامه‌یییه‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئیتنیكییه‌كان ئه‌Ù… دكتۆرینه‌ بۆ سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ به‌ده‌ستهێنانی سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یی ده‌گرنه ‌به‌ر؛ بۆ نموونه‌ كورد.

Ù¢- ده‌سته‌به‌ركردنی مافی خه‌ÚµÙƒÛŒ خۆجێیی: گرووپی خۆجێیی Ùˆ Ú•Ù‡‌سه‌Ù†ÛŒ ناوچه‌یه‌Ùƒ كه‌ به ‌درێژاییی مێژوو خاك Ùˆ ناوچه‌كه‌یان داگیر كراوه‌. ئه‌Ù… گرووپانه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ Ú†Ù‡‌ندین ڕێككه‌وتننامه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی هه‌ÙˆÚµÛŒ به‌فه‌رمیناسینی ئه‌Ùˆ مافه‌یان له‌ ناوخۆی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تاندا ده‌ده‌Ù† بۆ داننان، پاراستن Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی مافه‌كانیان؛ بۆ نموونه‌ سوورپێسته‌كان له‌ ئه‌مریكا.

Ù£- به‌ده‌ستهێنانی مافی كه‌مینه‌كان: كه‌مینه‌ Ùˆ پێكهاته‌ جیاوازه‌كانیش له‌ هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكدا هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌وه‌ ده‌ده‌Ù† كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ یاسا Ùˆ جاڕنامه‌ Ùˆ ڕێككه‌وتننامه‌ نیوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیكدا مافه‌كانیان بپارێزن Ùˆ به‌فه‌رمی بناسێنن؛ بۆ نموونه‌ كه‌مایه‌تییه كه‌لتووری Ùˆ زمانی Ùˆ‌ ئایینییه‌كان له‌ وڵاتان.

لێره‌وه‌ ده‌رفه‌ت ده‌توانێت چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ پێكهاته‌یی یاخود ستراكچه‌رێكی یاسایی Ùˆ سیاسی بێت كه‌ هه‌ر كام له‌ گرووپ Ùˆ كه‌مینه‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ئیتنیكی Ùˆ ئایینییه‌كان هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† سوودی Ù„ÛŽ وه‌رگرن.

ده‌رفه‌ته‌كان:

ئه‌Ùˆ هۆكار Ùˆ فاكته‌رانه‌ÛŒ كه‌ له ‌ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئیراده‌ Ùˆ هێزی پێكهاته‌ Ùˆ گرووپه‌كان دێته‌ ئاراوه‌ Ùˆ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانگاری و، كاریگه‌ریی له‌سه‌ر Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ستراتیژیی كار Ùˆ به‌گشتی Ú•Ù‡‌فتاری ئه‌كته‌ره‌كان ده‌بێت، به‌ ده‌رفه‌ت پێناسه‌ ده‌كرێت. به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، كات Ùˆ شوێنی له‌بار یاخود گونجاوبوونی جووڵه‌ Ùˆ كرده‌وه‌ÛŒ هه‌ر ئه‌كته‌ر Ùˆ بكه‌رێك بۆ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ ئامانج Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی، سه‌ره‌ڕای پاڵنه‌ر Ùˆ هۆكاره‌كانی ئه‌Ù… كرده‌وه‌یه،‌ به‌ ده‌رفه‌ت ده‌ناسرێت. ئه‌Ù… ده‌رفه‌ته‌یش ده‌توانێت كاتی یاخود درێژخایه‌Ù† و، هه‌روه‌ها ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ بێت.

Ù¡- ده‌رفه‌تی كاتی:

ئه‌Ùˆ گۆڕانكارییانه‌ÛŒ كه‌ له‌ ژینگه‌ÛŒ سیاسیی گرووپ Ùˆ پێكهاته‌كه ‌ڕوو ده‌دات، وه‌كوو: ئاڵوگۆڕی ده‌سه‌ڵاتدار Ùˆ نوخبه‌كان Ùˆ گۆڕانكاری له‌ سیاسه‌تی حكوومه‌تی ناوه‌ندی Ùˆ دروستبوونی هاوپه‌یمانێتیی نوێ Ùˆ ... ئه‌مه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌وانه‌یه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر دۆخی جاران یاخود به‌ره‌Ùˆ خراپتر بڕوات، به‌ ده‌رفه‌تیكی كاتی داده‌ندرێت. بۆ نموونه‌ كورد له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ Ù¾ÛŽØ´ ساڵی 2003 Ùˆ به‌تایبه‌ت له ‌كاتی Ø´Û†Ú•Ø´ØŒ ئه‌Ù… ده‌رفه‌تانه‌ÛŒ ئه‌زموون كردووه‌ØŒ به‌ڵام پاش ئاڵوگۆڕی نوخبه‌كان یاخود گۆڕانی هاوسه‌نگیی هێزه‌كان Ùˆ ئه‌كته‌ره‌كان، بارودۆخه‌كه‌ Ú¯Ù‡‌ڕاوه‌ته‌وه‌ دۆخی پێشووتر. هه‌روه‌كوو دوای 2003ØŒ به‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكارییه‌كانی ڕووخانی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ سه‌ددام، نوخبه‌ÛŒ نوێ و، هه‌روه‌ها هاوپه‌یمانێتیی نوێ له‌‌ به‌غدا دروست بوون، به‌ڵام ڕووداو Ùˆ پێشهاته‌كان نیشانیان دا كه‌ ئه‌Ù… ده‌رفه‌ته‌ كاتی بووه‌ و، به‌ گۆڕانكارییه‌كان له‌ به‌غدا دۆخی ناسنامه‌ییی كورد بۆ پاشه‌وه‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌. بۆیه‌ ئه‌Ù… جۆره‌ له‌ ده‌رفه‌ته‌ØŒ به‌ ده‌رفه‌تێكی كاتی داده‌ندرێت.

Ù¢- ده‌رفه‌تی پێكهاته‌یی Ùˆ درێژخایه‌Ù†: Structural opportunity

ئه‌Ù… جۆره‌ ده‌رفه‌ته‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕان له‌ سروشتی سیاسی Ùˆ یاساییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا بۆ پێكهاته‌ Ùˆ ناسنامه‌كان، دێته‌ ئاراوه‌Ø› بۆ نموونه: هاتنه‌ئارای دیموكراسی Ùˆ حكوومه‌تی یاسا كه‌ مافی هه‌موو ناسنامه‌كان به‌ شێوه‌ÛŒ یاسایی Ùˆ سیاسی Ùˆ ئابووری له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی نوێدا به‌یه‌كسان ده‌پارێزرێت. ئه‌Ù… فاكته‌ر Ùˆ هۆكاره‌ نوێیانه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر پێكهاته‌یی Ùˆ ڕیشه‌یی بن ئه‌وه‌ به‌ ده‌رفه‌تی پێكهاته‌یی ده‌ناسرێن، كه‌ ده‌توانێت بارودۆخی گرووپه‌ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ ناسنامه‌یییه‌كان، بگۆڕێت بۆ دۆخی ویستراوی خۆیان. بۆ نموونه‌ پاش ساڵی 2003ØŒ پێشبینی ده‌كرا كه‌ ئه‌Ù… ده‌رفه‌ته‌ پێكهاته‌یی بێت كه‌ بۆ كورد له‌ چوارچێوه‌ÛŒ عێراقی نوێدا هاتۆته‌ ئاراوه‌. به‌ڵام ئه‌زموونی پاش 2003 Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌كان بۆ سه‌ر كورد له‌ ڕووی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ ته‌نانه‌ت سه‌ربازی Ùˆ ئاسایشییه‌وه‌ ده‌ری خست، كه‌ ئه‌مه‌ ته‌نیا ده‌رفه‌تێكی كاتی بووه‌ نه‌Ùƒ پێكهاته‌یی؛ چونكه‌ ته‌نیا گۆڕانكاری له‌ پێكهاته‌یه‌ÙƒÛŒ ناسنامه‌ییی ده‌سه‌ڵاتدار (سوننه‌كان) Ùˆ گواستنه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵات بۆ پێكهاته‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌ÛŒ ژێرده‌سته‌ (شیعه‌كان) بووه‌.

هه‌ر دوو Ú†Ù‡‌شنی ده‌رفه‌ته‌كانی كاتی Ùˆ پێكهاته‌یی، ده‌كرێ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ بن، بۆ نموونه‌:

Ù¡- ده‌رفه‌تی كاتیی ده‌ره‌ÙƒÛŒ: ئه‌Ù… ده‌رفه‌ته‌ له‌ ئه‌نجامی ئاڵوگۆڕ Ùˆ هاتنه‌ئارای فاكته‌ری نوێ له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان دێته‌ ئاراوه‌Ø› بۆ نموونه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ جۆری په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان عێراق Ùˆ ئێران له‌ سه‌ده‌ÛŒ ڕابردوو ده‌رفه‌تێك بۆ كورد له‌ باشووری كوردستان هاته‌ ئاراوه‌ و، ئه‌مریكا Ùˆ ئێران یارمه‌تیی كوردیان ده‌دا، به‌ڵام پاش ئاڵوگۆڕ Ùˆ ڕێككه‌وتنی ئه‌Ù… دوو ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ØŒ ئه‌وه‌ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ كورد تووشی نسكۆ ده‌بێت. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ ده‌رفه‌ته‌كه‌ بۆ ئاسایش Ùˆ پاراستنی ناسنامه‌ییی كورد، كاتی بوو. نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ هه‌ره‌ به‌رچاو Ùˆ ڕوون له‌Ù… بواره‌دا به ‌Ù‡Û†ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌مریكا Ùˆ سۆڤیه‌ت، یارمه‌تیی ئه‌مریكا Ùˆ به‌گشتی ڕۆژاوا بوو بۆ گرووپه‌ جیهادییه‌ ئیسلامییه‌كان له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ئه‌فغانستان Ùˆ یه‌كێتیی سۆڤیه‌تی پێشوو، كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ سروشتی سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ یارمه‌تی ده‌دران Ùˆ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌Ùƒ ده‌كران، به‌ڵام پاش گۆڕانكاری له‌ پێكهاته‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، ئه‌Ù… ده‌رفه‌ته‌ كاتییه‌ نه‌ما Ùˆ دوو هاوپه‌یمانی دوێنێ، بوونه‌ دوو دوژمنی سه‌رسه‌ختی ئیمڕۆ.

Ù¢- ده‌رفه‌تی پێكهاته‌ییی ده‌ره‌ÙƒÛŒ: ئه‌Ù… ده‌رفه‌ته‌ له‌ ئه‌نجامی ئاڵوگۆڕ له‌ پێكهاته‌ÛŒ دابه‌شكردنی هێز Ùˆ هاوسه‌نگیی هێزه‌كان و، هه‌روه‌ها گۆڕانی پێكهاته‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ دێته‌ ئاراوه‌. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ كاتێك كه‌ له‌ هه‌ر سه‌رده‌مێكدا سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بوونی هه‌یه، جۆری یاریی نێوان ئه‌كته‌ره‌كان Ùˆ سروشتی په‌یوه‌ندیی نێوان ئه‌Ù… ئه‌كته‌رانه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دابه‌شبوونی هیزه‌وه‌ ده‌ستنیشان كراوه‌ و، ڕێسا Ùˆ یاسای Ú¯Ù‡‌مه‌كان بۆ ئه‌كته‌ره‌كان تا ڕادده‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر سنوورداره‌Ø› بۆ نموونه‌ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ سارد، ئه‌كته‌ره‌كان له‌ چوارچێوه‌ÛŒ میكانیزم Ùˆ یاساكانی سیسته‌Ù…ÛŒ دووجه‌مسه‌ریدا ده‌یانتوانی Ú•Ù‡‌فتار بكه‌Ù†. له‌Ù… سیسته‌مه‌دا به‌ده‌گمه‌Ù† له‌ دره‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… پێكهاته‌ Ùˆ چوارچێوه‌ سیسته‌مییه‌دا له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌كیدا، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡ به‌ ئه‌كته‌ره‌كانی دیكه‌ ده‌درێت كاریگه‌ر Ùˆ شوێندانه‌ر بن.

بۆ نموونه‌ كورد له‌Ùˆ سه‌رده‌مه‌دا سه‌ره‌ڕای سه‌ركوت Ùˆ  Ú†Ù‡‌وساندنه‌وه‌ Ùˆ ڕاگواستن Ùˆ كیمیابارانكردن Ùˆ ئه‌نفال Ùˆ ...ØŒ ناتوانێت ده‌Ù†Ú¯ÛŒ بگاته‌ هیچ شوێنێك. به‌ڵام به ‌Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانگاری له‌  پێكهاته‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا Ú†Ù‡‌ندین ڕیسا Ùˆ یاسای نوێ له‌دایك ده‌بن كه‌ ده‌ستێوه‌ردانی مرۆیی Ùˆ بنه‌مای به‌رپرسیارێتیی پاراستنی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ...ØŒ دێنه‌ ئاراوه‌ و، كورد ده‌توانێت وه‌كوو پێكهاته‌یه‌ÙƒÛŒ ناسنامه‌یی، Ú•Û†ÚµÛŒ خۆی بگێڕێت. هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مه‌یش ده‌ره‌نجامی گۆڕانه‌ له‌ سروشتی هێز Ùˆ یارییه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ دابه‌شكردنی هێز‌ له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا‌ و، به‌Ù… پێیه‌یش بكه‌ر Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ ناوچه‌یییه‌كانیش له‌ژێر كاریگه‌ریی پارادایمی نوێدا كار Ùˆ كارلێك ده‌كه‌Ù†. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ به‌جیهانیبوون Ùˆ Ú•Ù‡‌هه‌نده‌كانی، له ‌پاڵ Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ زانیاری Ùˆ ته‌كنه‌Ù„Û†Ú˜ÛŒ Ùˆ په‌یوه‌ندی و، به‌گشتی پێكه‌وه‌گرێدراوبوونی پرس Ùˆ بابه‌ته‌ سیاسی، ئاسایشی Ùˆ ژینگه‌یییه‌ خۆجێیی، ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان، ده‌رفه‌ت به‌ بكه‌رایه‌تیی ئه‌كته‌ری خوار-نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ سه‌روو-نه‌ته‌وه‌یی ده‌ده‌Ù† و، به‌Ù… پێیه‌یش ئه‌كته‌ری نوێی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌دایك ده‌بن.

پاڵنه‌ر Ùˆ ده‌رفه‌ته‌كان بۆ كورد

بێجگه‌ له‌ پرسی ماف، ویست، ئاگایی Ùˆ هۆشاری Ùˆ ئیراده‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی، Ú†Ù‡‌ندین پاڵنه‌ر Ùˆ فاكته‌ر له‌ ئارادان كه‌ وا ده‌كه‌Ù† ئه‌Ù… گۆڕانكارییه‌ ناوخۆیییانه‌ÛŒ عێراق Ùˆ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی له‌ ڕووی سیسته‌مییه‌وه‌ بۆ كورد وه‌كوو ده‌رفه‌ت هه‌ژمار بكرێت و، كورد هه‌ÙˆÚµÛŒ هه‌ڵبژاردنی دكتۆرینی دیاریكردنی چاره‌نووسی نه‌ته‌وه‌ییی خۆی له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕیفراندۆم Ùˆ پاشان ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ به‌ده‌ستهێنانی سه‌ره‌وه‌ریی خۆی بدات. لێره‌دا سه‌ره‌كیترینیان ئاماژه‌ Ù¾ÛŽ ده‌ده‌ین:

پاڵنه‌ره‌كان

Ù¡- تراژیدیا Ùˆ ئه‌زموونی تاڵی ڕابردووی نه‌ته‌وه‌ÛŒ كورد ‌Ù¾ÛŽØ´ 2003 Ùˆ پاش 2003 له‌Ú¯Ù‡‌Úµ نوخبه‌ Ùˆ لایه‌نه‌ سیاسییه‌كانی عێراق له‌ ڕووی شكستی بنیاتنانی عێراقێكی فیدراڵ Ùˆ دیموكراتیكی فره‌ناسنامه‌ Ùˆ فره‌جه‌مسه‌ری هاوسه‌Ù†Ú¯.

Ù¢- مه‌ترسییه‌ ئاسایشییه‌ بوونناسانه‌كانی سه‌ر كورد له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراقدا؛ باشترین نموونه‌یش هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ وجوودی خودی به‌غدایه‌ له‌ كاتی به‌هێزبوونی Ùˆ پاشان هێرشی داعش بۆ سه‌ر كوردستان له‌ كاتێكدا سوپایه‌ÙƒÛŒ نیشتمانی بوونی نه‌بوو Ùˆ پێشمه‌رگه‌یش به ‌Ù‡Û†ÛŒ سیاسه‌ته‌كانی ناوه‌ند ئاماده‌ Ùˆ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌Ùƒ Ùˆ ڕاهێنراو نه‌بوو. ئه‌مه‌یش به‌گشتی بۆ نه‌بوونی سه‌روه‌ریی هه‌رێمی كوردستان ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌.

Ù£- ئابڵووقه‌ Ùˆ گوشاره‌ ئابووری Ùˆ دارایی Ùˆ سیاسییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌غدا بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان Ùˆ ئه‌زموونی هه‌ÙˆÚµÛŒ لێسه‌ندنه‌وه‌ÛŒ ده‌ستكه‌وت Ùˆ ده‌سه‌ڵاته‌كانی هه‌رێمی كوردستان له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری به‌هێزبوونی Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یییاندا.

Ù¤- ئه‌زموونی سه‌ربازی Ùˆ دارایی Ùˆ ته‌نانه‌ت سیاسیی ئه‌Ù… ماوه‌یه،‌ ده‌ریان خست كه‌ به ‌Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كورد ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت نییه‌ØŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانیش سه‌ره‌ڕای پێویستییان به‌ كورد له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژه‌تیرۆر، به‌ڵام مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ریی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ناكه‌Ù† و، كورد ناتوانێت له‌ قه‌یران Ùˆ گوشاره‌ ئاسایشی Ùˆ ئابوورییه‌كان (هه‌ر له‌ په‌یوه‌ندیی سیاسییه‌وه‌ تاوه‌كوو فرۆشتنی نه‌وت Ùˆ كڕینی پێداویستیی سه‌ربازی Ùˆ Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ پێویست) ڕزگاری بێت تاوه‌كوو نه‌بێته‌ خاوه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی خاوه‌Ù† سه‌روه‌ری.

ده‌رفه‌ته‌كان

Ù¡- كۆتاییهاتن Ùˆ ڕووخانی پێكهاته‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی (دووجه‌مسه‌ری) Ùˆ دروستنه‌بوونی سیته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ نوێ تاوه‌كوو ئێستا؛ له ‌پاڵ ململانێێ هێزه‌ سه‌رووناوچه‌یییه‌كان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ئاسایش Ùˆ دروستكردنی هاوسه‌نگیی نوێ Ùˆ هاوپه‌یمانێتیی نوێ.

Ù¢- لاوازبوونی پێكهاته‌ییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق Ùˆ قه‌یرانه‌ ناسنامه‌یی Ùˆ سیاسی Ùˆ ئاسایشی Ùˆ ئابوورییه‌كانی ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌.

Ù£- به‌هێزبووونی هێزی پێشمه‌رگه‌ Ùˆ وه‌رگرتنی Ú•Ù‡‌وایه‌تیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی، وه‌كوو هێزێكی جێگه‌ÛŒ متمانه‌ له‌ پارادایمی نوێی جیهانیدا.

Ù¤- هاتنه‌ئارای كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ Ú†Ù‡‌مك Ùˆ یاسا Ùˆ ڕێسای نوێی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی كه‌ یارمه‌تیی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی كورد ده‌دات، وه‌كوو: جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژه‌تیرۆر، گرنگیی دیموكراسیی ناوخۆیی، بنه‌مای به‌رپرسیارێتیی پاراستنی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ هتد.

Ù¥- به‌ده‌ستهێنانی ئه‌زموونی حوكمڕانی (سه‌ره‌ڕای كه‌موكورتی Ùˆ لاوازییه‌كان) له‌ هه‌رێمی كوردستان، كه‌ مه‌به‌ست Ù„ÛŽÛŒ ئه‌Ùˆ حوكمڕانی Ùˆ ده‌سه‌ڵاتدارێتییه‌ كاریگه‌ر Ùˆ شوێندانه‌ره‌یه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردن (Effective Sovereignty)ØŒ كه‌ له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا جێگه‌ÛŒ بایه‌خه.

Ù¦- بوونی سه‌رچاوه‌یه‌ÙƒÛŒ زۆری یه‌ده‌Ú¯ÛŒ نه‌وت Ùˆ گاز له‌ هه‌رێمی كوردستان و،  كاركردنی Ú†Ù‡‌ندین كۆمپانیای Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ جیهانی له‌Ù… كه‌رته‌دا. به ‌مانایه‌ÙƒÛŒ تر، گرێدانی به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ئاسایشی ئابووریی هه‌رێمی كوردستان به‌ به‌رژه‌وه‌ندیی كۆمپانیا Ú¯Ù‡‌وره‌ جیهانییه‌كان.

Ù§- ئاڵوگۆڕه‌ ناوچه‌یییه‌كان، جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژه‌تیرۆر Ùˆ هێماكانی هاتنه‌ئارای ڕێكخستنێكی نوێی ئاسایشی Ùˆ سیاسی Ùˆ هاوسه‌نگیی هێزی نوێ له‌ ناوچه‌كه‌دا له‌ پاڵ لاوازبوونی ئه‌كته‌ره‌كانی ناوچه‌كه‌ و، تێوه‌گلانیان له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ به‌نوێنه‌رایه‌تیی وه‌كوو ئێران Ùˆ توركیا Ùˆ سووریا Ùˆ عێراق Ùˆ هتد؛ بێجگه‌ له‌ لاوازی Ùˆ كێشه‌كانیان له‌ ئاستی ناوخۆی وڵاته‌كانیاندا.

كۆبه‌ند:

گۆڕانكارییه‌كان Ùˆ ئه‌زموونه‌كانی ڕابردوو ئه‌وه‌ÛŒ بۆ كورد، وه‌كوو ئه‌كته‌رێكی نه‌ته‌وه‌ییی بێ-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، سه‌لماند كه‌ ده‌رفه‌ته‌ كاتییه‌كان ناتوانن ئاسایشی ناسنامه‌یی Ùˆ بوونناسانه‌ÛŒ كورد بپارێزن؛ ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ پرسه‌كانی په‌یوه‌ست به‌ په‌ره‌پێدانی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ ...ØŒ كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ هه‌ڵبژاردنی دكتۆرینی دیاریكردنی چاره‌نووس Ùˆ دامه‌زراندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی خاوه‌Ù† سه‌ر‌وه‌ریی سه‌ربه‌خۆ ده‌سته‌به‌ر ناكرێت. بۆیه‌ كورد له‌Ù… قۆناغه‌دا هه‌ÙˆÚµÛŒ قۆستنه‌وه‌ÛŒ ده‌رفه‌تی پێكهاته‌یی ده‌دات كه‌ له‌ ئاستی ناوخۆییی عێراق Ùˆ ناوچه‌كه‌ و، به‌گشتی له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا هاتۆته‌ ئاراوه‌. بۆیه‌ كاتێك ئه‌Ù… ده‌رفه‌ته‌ پێكهاته‌یییه‌ له‌ده‌ست بچێت، قه‌ره‌بووكردنه‌وه‌ÛŒ بۆ كورد، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌Ùˆ هێز Ùˆ توانایه‌ی، زۆر ئه‌سته‌Ù… Ùˆ كارێكی قورسه‌.

ÙƒÛ†ÛŒ فاكته‌ره‌ جیۆئابووری Ùˆ جیۆسیاسی Ùˆ جیۆستراتیژییه‌كان له‌ قازانج Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی كورددان. له‌Ù… قۆناغه‌دا خاڵی لاوازی كورد له‌ ئاستی ناوخۆییدایه‌ØŒ كه‌ نه‌توانێت هێزی خۆی Ú†Ú• بكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ بتوانێت سه‌روه‌ریی شوێندانه‌ر Ùˆ كاریگه‌ر بۆ داننان به‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان ده‌سته‌به‌ر بكات. ته‌نانه‌ت ئه‌زموونی ڕابردوو نیشانی داوه‌ كه‌ به‌دیموكراسیبوونیش له‌ناو-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌بێت، نه‌Ùƒ له‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی سه‌ربه‌خۆ Ùˆ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی سه‌ره‌Ú•Û† Ùˆ خاوه‌Ù† پێكهاته‌ÛŒ تاك-ناسنامه‌یی Ùˆ دواكه‌وتووی وه‌كوو عێراق.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون