PÊNÛS
 
ستراتیژیی ڕووسیا له‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست 
     2017-06-19
پەرویز ڕەحیم

ستراتیژیی ڕووسیا له‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست

ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كانی واژووكردنی لێكتێگه‌یشتن Ùˆ‌‌ ڕێككه‌وتنی نێوان ڕۆسنه‌فت له‌سه‌ر Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆسیاسی‌ Ùˆ جیۆئێكۆنۆمیی هه‌رێمی كوردستان

 

په‌رویز‌‌ Ú•Ù‡‌حیم قادر/ مامۆستای زانسته ‌سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

شاندێكی حكوومەتی هەرێمی كوردستان‌‌ Ú•Û†Ú˜ÛŒ چوارشه‌ممه‌ 31ÛŒ ئایاری 2017ØŒ Ø¨Û† بەشداریکردن له‌ "كۆڕبه‌ندی ئابووریی جیهانیی سان پێتێرزبورگ"ÛŒ‌‌ ڕووسیا، ÙƒÙ‡‌ Ù¾ÛŽÚ© هاتبوو Ù„Û• نێچیرڤان بارزانی‌ØŒ سەرۆکی‌ حکوومەتی‌ هەرێم و، قوباد تاڵەبانی‌ØŒ جێگری‌ سەرۆکی‌ حکوومەت و، ئاشتی‌ هەورامی‌ØŒ وەزیری‌ سامانە سروشتییەکان و، سەفین دزەیی، گوتەبێژی‌ حکوومەتی‌ هەرێم، Ú¯Ù‡‌شه‌تێكیان بۆ‌‌ ڕووسیا ئه‌نجام دا. Ù„Û• کۆڕبەندەکەدا چوار تەوەر تاووتوێ كرا، له‌وانه‌: "ئابووریی‌ جیهانی"‌ØŒ "کاری‌ بەرەوپێشچوونی‌ ئابووریی‌‌‌ ڕووسیا"ØŒ "تەکنەلۆژیی‌ نوێ" Ùˆ "دەستەبەرکردنی‌ Ù‡Û•Ù„ÛŒ‌ کار ÙˆÛ•Ú© بنەمای‌ پەرەپێدان".

 Ø¨Û•Ù¾ÛŽÛŒ‌‌ ڕاگەیەندراوێكی ئەنجومەنی وەزیرانی حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، وەفدەكەی حكوومەتی هەرێم Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەڕێوەبەر Ùˆ بەرپرسانی كۆمپانیا‌‌ÛŒ ڕۆسنەفتی‌‌ ڕووسی ÙƒÛ†  بوونەتەوە. Ù„Û• كۆبوونەوەكەدا گفتوگۆ دەربارەی چۆنێتیی هاوكاریی نێوان هه‌رێمی كوردستان Ùˆ كۆمپانیای ڕۆسنه‌فت له‌ ئێستا Ùˆ داهاتوودا Ùˆ میكانیزمی دروستكردنی ده‌رفه‌تی وه‌به‌رهێنان بۆ كۆمپانیاكه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستان Ùˆ به‌رده‌وامیی دیدار Ùˆ كۆبوونه‌وه‌ÛŒ هاوشێوه‌ له‌ نێوان هه‌ر دوو لادا كراوە.

هه‌روه‌ها له‌Ú¯Ù‡‌Úµ حكوومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان‌‌ Ú•ÛŽÙƒ كه‌وتوون و، Ú†Ù‡‌ند زنجیره‌‌‌ ڕێككه‌وتنێكیان سه‌باره‌ت به‌ فراوانكردنی‌ هاوكاریی‌ نێوانیان له‌ بواری‌ Ú¯Ù‡‌ڕان Ùˆ به‌رهه‌مهێنانی‌ نه‌وت Ùˆ گاز Ùˆ بازرگانی‌ Ùˆ بواری‌ لۆجستیكی، واژوو كردووه‌‌.‌‌ ڕۆسنه‌فت، له‌‌‌ ڕاگه‌یه‌ندراوێكدا ئاماژه‌ÛŒ‌ به‌وه ‌كردووه‌ به‌ÚµÚ¯Ù‡‌نامه‌كان Ù¾ÛŽØ´ كۆبوونه‌وه‌ÛŒ‌ نێوان نێچیرڤان بارزانی‌ Ùˆ ڤلادیمیر پووتین واژوو كران و، گرێبه‌سته‌كان له‌ لایه‌Ù†ÛŒ‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌وه‌  Ø¦Ø§Ø´ØªÛŒ‌ هه‌ورامی،‌ وه‌زیری‌ سامانه‌ سروشتییه‌كان واژووی‌ كردووه‌ و،  Ù„Ù‡‌ لایه‌Ù†ÛŒ‌ ڕووسیش "ئیگۆر سه‌چین"ØŒ به‌ڕێوه‌به‌ری‌ جێبه‌جێكاری‌‌‌ ڕۆسنه‌فت واژووی‌ كردووه‌. هه‌روه‌ها ئاماژه ‌به‌وه ‌كراوه‌ØŒ هه‌ر دوو لا‌‌ ڕێككه‌وتنێكی‌ وه‌به‌رهێنانیان واژووكرد كه‌ تێیدا، پابه‌ند ده‌بن به‌ په‌ره‌پێدانی‌ هاوكاریی‌ نێوانیان له‌ دۆزینه‌وه ‌Ùˆ به‌رهه‌مهێنانی‌ نه‌وت Ùˆ گاز. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه، ئاماژه‌ به‌وه‌ كراوه‌ كه‌ØŒ Ú•ÛŽÙƒ كه‌وتوون له‌سه‌ر ئه‌وه‌ÛŒ‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌Ùˆ نه‌وته‌ÛŒ‌ له‌ هه‌رێمی‌ كوردستانه‌وه ده‌نێردرێت، پاره‌ به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ‌ یاسایی‌ بنێردرێت بۆ هه‌رێمی‌ كوردستان و، Ú†Ù‡‌ند گرێبه‌ستێكی‌ وه‌به‌رهێنان واژوو كراون‌. به‌Ù¾ÛŽÛŒ‌‌‌ ڕێككه‌وتنه‌كه‌ØŒ گرێبه‌ستێكی‌ درێژخایه‌Ù† واژوو ده‌كرێت، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ‌ ژێرخانی‌ ئابووریی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان بنیات بنرێته‌وه‌.

كۆمپانیای‌‌ ڕۆسنەفت Ù„Û• بەیاننامەیەكدا بڵاوی كردەوە، ئاستی هاوكاری Ùˆ وه‌به‌رهێنانیان له‌ هه‌رێمی كوردستان په‌ره ‌Ù¾ÛŽ ده‌ده‌Ù† و، له 5 ÙƒÛŽÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نه‌وتی نوێیش دەستبەكار ده‌كه‌Ù†.‌‌ ڕۆسنەفت، هه‌رێمی كوردستانی به‌ ناوچه‌یه‌ÙƒÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ گرنگی وزه‌ له‌‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وه‌سف كردووه‌ØŒ ÙƒÛ• له‌Ùˆ‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ چالاكییه‌كان Ùˆ ئاستی داهاته‌كانیان زیاد ده‌كه‌Ù†. پێشتر‌‌ ڕۆسنه‌فت Ùˆ هه‌رێمی كوردستان‌‌ Ú•ÛŽÙƒ كه‌وتن، ÙƒÛ• كۆمپانیای‌‌ ڕۆسنەفت به‌ پاره‌ÛŒ پێشه‌كی، نه‌وتی كوردستان ده‌كڕێت Ùˆ بۆ پاڵاوتن ده‌یگوازێته‌وه‌ ئه‌ڵمانیا.

له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین كه‌ تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر لایه‌نه‌ ئه‌رێنی Ùˆ نه‌رێنی یاخود ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كانی ئه‌Ù… لێكنزیكبوونه‌وه‌ÛŒ ڕووسیا Ùˆ هه‌رێمی كوردستان له‌ژێر ڕۆشناییی ستراتیژیی نوێی ڕووسیا، بۆ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ùˆ وه‌ڵامی ئه‌Ù… پرسیاره‌ بدۆزینه‌وه‌ كه:‌ ئایا لێكتێگه‌یشتن Ùˆ گرێبه‌ستی له‌Ù… شێوه‌یه ‌(بێجگه‌ له‌ ڕووی ناوه‌Ú•Û†ÙƒÛŒ ته‌كنیكی Ùˆ یاساییی گرێبه‌سته‌كان، كه‌ پێویسته‌ شاره‌زایانی بواری نه‌وت Ùˆ گاز شرۆڤه‌ÛŒ بۆ بكه‌Ù†) سوودی بۆ ڕووسیا له‌ لایه‌Ùƒ و، ئێستا Ùˆ داهاتووی هه‌رێمی كوردستان له‌ لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ چییه‌ØŸ

ستراتیژیی نوێی ڕووسیا

Ù¾ÛŽØ´ ڕووخانی یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت، ڕووسیا له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئامرازی سه‌ربازییه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی بلۆكی‌‌ ڕۆژاوا، به‌تایبه‌ت ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا ده‌بووه‌وه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ئه‌Ùˆ كاته‌‌‌ ڕووسیا ته‌نیا هێزێكی سه‌ربازی بوو، به‌ڵام به‌ ڕووخانی یه‌كێتیی سۆڤیه‌ت، ڕووسیا ئه‌Ùˆ كارت یاخود هێزه‌ÛŒ جارانی نه‌ما و، له‌‌‌ ڕووی جیۆسیاسییه‌وه‌ گۆشه‌گیر كرا و، له‌ ڕووی ستراتیژییه‌وه‌ تووشی جۆرێك له‌ ئاڵۆزی Ùˆ سه‌رلێشیواوی بوو. به‌ڵام قۆناغ به‌ قۆناغ ڕووسیا هه‌ÙˆÚµÛŒ داوه‌ تاوه‌كوو له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ÛŒ خۆیدا بۆ‌‌ ڕاستكردنه‌وه‌ÛŒ باڵانسی هێز، سوود له‌ كارتی "وزه‌" وه‌ربگرێت، له ‌كاتێكدا تووشی Ú†Ù‡‌ندین گوشار Ùˆ ته‌نانه‌ت ئابڵووقه‌ Ùˆ سزای نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی به‌تایبه‌ت له ‌لایه‌Ù† وڵاتانی ئه‌وروپی Ùˆ ئه‌مریكی بۆته‌وه‌ØŒ له‌سه‌ر پرسه‌ جۆراوجۆره‌كان وه‌كوو "جۆرجیا" Ùˆ " كریمیا" Ùˆ هتد.

ستراتیژیی سه‌ره‌كیی ڕووسیا بۆ كۆنترۆڵی سه‌رچاوه‌كانی وزه‌ Ùˆ Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌كانی گواستنه‌وه‌ÛŒ له‌ ناوچه‌ÛŒ "ئۆراسیا" و، هه‌روه‌ها بوون به‌ دابینكه‌ری سه‌ره‌كیی وزه‌ÛŒ وڵاتانی ئه‌وروپی Ùˆ به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی ئاسایشی ئابووری Ùˆ وزه‌ÛŒ وڵاتانی‌‌ ڕۆژاوایی، له‌‌‌ ڕوانگه‌ÛŒ ڕووسیاوه‌ ده‌توانێت هاوسه‌نگیی هێز له ‌هه‌مبه‌ر ئه‌وروپا Ùˆ ئه‌مریكا Ùˆ ناتۆ له‌ قازانجی ڕووسیا بگۆڕێت. ئه‌مه‌یش كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ئاسایشی ئه‌وروپا Ùˆ ته‌نانه‌ت ئاسایشی وزه‌ Ùˆ ئابووریی جیهانی ده‌بێت.

له ‌پاش ساڵی 2000Ù‡‌وه‌ ڕووسه‌كان هه‌ÙˆÚµÛŒ زۆریان داوه‌ كه‌ بۆ به‌هێزكردنی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆسیاسیی خۆیان Ùˆ ده‌ربازبوون له‌ گۆشه‌گیری Ùˆ ئابڵووقه‌ÛŒ جیۆسیاسیی‌‌ ڕۆژاوا، ترانزیتی وزه‌ÛŒ نێوان ئاسیای ناوه‌ڕاست Ùˆ ئه‌وروپا كۆنترۆڵ بكه‌Ù†. بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌یش Ú†Ù‡‌ندین گرێبه‌ست Ùˆ وه‌به‌رهێنانیان ئه‌نجام داوه‌. بۆ نموونه‌ له‌ ئۆزبه‌كستان به‌ بڕی 2.5 ملیار دۆلار له ‌لایه‌Ù† كۆمپانیای گازپرۆم (Gazprom) Ùˆ لوك ئۆیل (Luk Oil) وه‌به‌رهێنان كراوه‌. هه‌روه‌ها ڕووسیا گرێبه‌ستی به ‌مه‌به‌‌ستی دروستكردنی Ù‡ÛŽÚµÛŒ گواستنه‌وه‌ÛŒ گازی سروشتی‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ توركمانستان Ùˆ قه‌زاقستان واژوو كردووه‌ØŒ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ù… Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌ØŒ به‌ Ù‡ÛŽÚµÛŒ گواستنه‌وه‌ÛŒ گازی ڕووسیا ببه‌سترێته‌وه‌.

كاتێك گرنگیی كۆنترۆڵی دابینكردنی وزه‌ Ùˆ گواستنه‌وه‌ÛŒ وزه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ بزانین نزیكه‌ÛŒ 80%ÛŒ نه‌وت Ùˆ 60%ÛŒ گازی سروشتیی پێویستی وڵاتانی ئه‌وروپی له‌ ده‌ره‌وه‌ هاورده‌ ده‌كرێت. له‌Ù… نێوه‌نده‌یشدا بۆ نموونه‌ له‌ ساڵی 2008 وڵاتانی ئه‌وروپی 33% له‌ نه‌وت Ùˆ زیاتر له‌ 40% له‌ گازی پێویستی خۆیان له‌ ڕووسیاوه‌ هاورده‌ كردووه‌.

ڕووسیا Ùˆ ململانێ‌ جیۆئێكۆنۆمی Ùˆ جیۆسیاسییه‌كان

په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ توندوتۆڵ له‌ نێوان پرسه‌ ئابووری Ùˆ سیاسییه‌كان Ùˆ پرسه‌ جوگرافییه‌كاندا هه‌یه‌. هه‌ر بۆیه‌یشه‌‌ Ú† له ‌ناوچه‌ÛŒ ئاسیای ناوه‌ڕاست Ùˆ قه‌وقاز و، Ú† له‌ ناوچه‌ÛŒ‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بێت، ئێمه‌ ململانێ Ùˆ كێبركێی توند له‌ نێوان وڵاتانی ناوچه‌یی Ùˆ سه‌رووناوچه‌ییدا ده‌بینن؛ به‌ جۆرێك كه‌ پێكدادان له‌ نێوان به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ ستراتیژییه‌كانیان دروست ده‌بێت. ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدایه‌ كه‌ پرسه‌كان له‌ ڕووی ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ ئاسایشییه‌وه‌ پێكه‌وه‌گرێدراون و، ئه‌مه‌یش له‌ توانای وڵاتان بۆ سه‌ربه‌خۆبوونی سیاسی Ùˆ ئابووری، كه‌Ù… ده‌كاته‌وه‌. بۆیه‌ نفووزی هه‌ر وڵات Ùˆ لایه‌Ù†ÛŽÙƒ له‌ ناوچه‌یه‌ك، ده‌توانێت كاریگه‌ریی له‌سه‌ر‌‌ Ú•Û†Úµ Ùˆ نفووزی ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ له ‌ناوچه‌كانی تری جیهاندا هه‌بێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ØŒ‌ ڕووسیا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات نفووزی له‌ ناوچه‌ÛŒ "ده‌ره‌وه‌ÛŒ نزیك"ÛŒ خۆی (ئاسیای ناوه‌ڕاست Ùˆ قه‌وقاز) بۆ‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست درێژ بكاته‌وه‌ØŒ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ لایه‌Ùƒ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی بپارێزێت Ùˆ ئه‌Ù… ناوچه‌ ده‌ره‌وه‌ÛŒ نزیكه‌ÛŒ خۆی پارێزراو بێت و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ له ‌ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا بتوانێت له‌ ڕووی جیۆسیاسی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمییه‌وه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رز Ùˆ به‌هێزی هه‌بێت.

هه‌ر به‌Ù… هۆیه‌یشه‌ كه‌ هه‌ر یه‌Ùƒ له‌ ئه‌مریكا Ùˆ وڵاتانی ئه‌وروپی له‌ لایه‌Ùƒ و، ڕووسیا Ùˆ لایه‌نگرانی له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه،‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† له‌ ڕووی Ù‡ÛŽÚµÛŒ گواستنه‌وه‌ÛŒ وزه‌ Ùˆ ئاسایشی وزه‌وه‌ Ù‡ÛŽÚµÛŒ تایبه‌ت به ‌خۆیان هه‌بێت بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كۆنترۆڵی ئه‌Ù… كارته‌ ستراتیژییه‌ (ئاسایشی وزه‌) بكه‌Ù†. به‌Ù… پێیه‌ØŒ وڵاتانی ئه‌Ùˆ‌روپی له‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌وه‌دان كه‌ Ù‡ÛŽÚµÛŒ ئه‌ڵته‌رناتیڤ (جێگره‌وه‌ بۆ وزه‌ÛŒ ڕووسیا) بدۆزنه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ له‌ گوشاری سیاسی Ùˆ ئابووریی ڕووسه‌كان له‌سه‌ریان كه‌Ù… بكه‌نه‌وه و، Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یان له‌ هاوكێشه‌ جیۆسیاسی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمییه‌كان له ‌سه‌رووی ڕووسیاوه‌ بێت‌.

ڕووسیا Ùˆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ‌‌ ڕۆژاوا

ڕووسه‌كان به‌گشتی بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ بابه‌ته‌ÛŒ كه‌ ئه‌وروپییه‌كان Ùˆ ئه‌مریكا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† په‌راوێزیان بخه‌Ù† Ùˆ Ù‡ÛŽÚµÛŒ جێگره‌وه‌ بدۆزنه‌وه‌ØŒ هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† به‌ دوو شێواز ڕووبه‌ڕووی ئه‌Ù… ستراتیژییه‌ÛŒ ئه‌وروپییه‌كان ببنه‌وه‌: 1- Ù‡ÛŽÚµÛŒ گواستنه‌وه‌ÛŒ ئه‌وروپییه‌كان له‌ ڕووی ئاسایشییه‌وه‌ ناسه‌قامگیر Ùˆ له‌رزۆك بكه‌ن؛ بۆ نموونه‌ له‌ ساڵی 2008 له ‌جه‌Ù†Ú¯ÛŒ نێوان ڕووسیا Ùˆ جۆرجیادا ئه‌Ùˆ Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌یان كه‌ به‌ جۆرجیادا تێ ده‌په‌ڕی، بۆردوومان كرد، وه‌كوو گوشار Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌Ùƒ دژی ئه‌وروپا Ùˆ ئه‌مریكا 2- ڕووسیا خۆیشی هه‌ÙˆÚµ ده‌دات كه‌ سه‌رچاوه‌ Ùˆ Ù‡ÛŽÚµÛŒ جۆراوجۆر دابین Ùˆ ده‌سته‌به‌ر بكات Ùˆ له‌ژێر گۆنترۆڵی خۆیدا بێت؛ ئه‌Ùˆ كاته‌ ده‌توانێت له‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ به‌رزتری جیۆسیاسی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمیدا مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌وروپا بكات.

هه‌ر له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دایه‌ كه‌ ئه‌مریكا كه‌ خۆی به‌كاربه‌ری‌‌ ڕاسته‌وخۆی وزه‌ له‌Ù… ناوچانه‌ نییه‌ (چونكه‌ خۆی توانای به‌رهه‌مهێنانی به‌رزی هه‌یه‌)ØŒ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ڕووسیا نه‌توانێت به‌سه‌ر ئاسایشی وزه‌ÛŒ ئه‌وروپا زاڵ بێت Ùˆ پاشان كۆنترۆڵی سیاسی Ùˆ ئابووریی یه‌كێتیی ئه‌وروپا بكات وه‌كوو گوشار بۆ ئه‌مریكا و، ته‌نانه‌ت ناوچه‌كانی تری جیهان له‌ هاوكێشه‌ جیۆسیاسییه‌كاندا، هه‌ÙˆÚµ ده‌دات‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌ ڕووسیا Ùˆ ته‌نانه‌ت چین Ùˆ ئێران بگرێت كه‌ له‌Ù… بواره‌دا باڵاده‌ست بن. به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌یشه‌‌ كه‌ ڕووسیا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له‌‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ئه‌مه‌ قه‌ره‌بوو بكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ ڕووی جیۆئێكۆنۆمییه‌وه‌ زیاتر به‌هێز بێت و، ئه‌مه‌یش له‌ هاوكێشه‌ جیهانی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا لێكه‌وته‌ÛŒ جیۆستراتیژیی بۆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕووسیا، Ù„ÛŽ ده‌كه‌وێته‌وه‌.

ئاسایشی وزه‌: پرسێكی ئابووری، یان ستراتیژی؟

‌ پرسی نه‌وت Ùˆ گاز، زیاتر پرسێكی جیۆسیاسی Ùˆ جیۆستراتیژییه‌ تاوه‌كوو پرسێكی ئابووریی ڕووت بێت. ڕاستییه‌كه‌ی، ئه‌Ù… ململانێیه‌ له‌ نێوان ئه‌مریكا Ùˆ وڵاتانی ئه‌Ùˆ‌روپی له‌ لایه‌Ùƒ و، ڕووسیا Ùˆ ئێران Ùˆ چین Ùˆ...ØŒ به‌ جۆرێك به‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ ساردی Ù‡ÛŽÚµÙ‡‌كان یاخود بۆڕییه‌كان  (Pipeline Cold War) ده‌ناسرێت. بۆیه‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ نیگه‌رانییه‌كانی ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌وروپا له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی توركیا، چوونه‌پاڵ ڕووسیایه‌ له ‌لایه‌Ù† توركیاوه‌ØŒ كه‌ وه‌كوو كارتی گوشار به‌رامبه‌ر ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌وروپا به‌كاری بێنێت. هه‌روه‌ها قه‌یرانی ئۆكراین Ùˆ كریمیایش هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئه‌Ù… جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ سارده‌دا خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كرێت و، بۆیه‌ ڕووسیا ترسی هه‌یه‌ له‌ هه‌ر حكوومه‌تێكی دژی ڕووسیا له‌Ù… وڵاته‌ و، هه‌ÙˆÚµ ده‌دات كه‌ حكوومه‌تی لایه‌نگری ڕووسیا له‌Ù… وڵاته‌ Ùˆ وڵاتانی دیكه‌ÛŒ ناوچه‌كه‌ له‌سه‌ر كار بێت؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ ئۆكراین‌‌ Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ سه‌ره‌كیی له‌ گواستنه‌وه‌ÛŒ وزه‌ بۆ ئه‌وروپا هه‌یه‌.

 Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ هه‌ر تێكچوونێك له‌ هاوسه‌نگیی هێز كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ناوچه‌كان Ùˆ ئه‌كته‌ره‌كانی تر له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا ده‌بێت. له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌وه‌‌ زیاتر Ú•Û†ÚµÛŒ "سووریا" بۆ ڕووسیا له‌‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌رده‌كه‌وێت؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ ئه‌Ù… وڵاته له ‌پاڵ توركیا‌ØŒ ده‌توانێت وڵاتانی دیكه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ریای ناوه‌ڕاست پێكه‌وه‌ ببه‌ستێته‌وه‌ و، ئه‌Ùˆ كاته‌ له‌ نه‌بوونی ڕووسیا، ئه‌وه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری په‌راوێزكه‌تن Ùˆ شكستی ستراتیژیی ڕووسیا له‌Ù… جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ سارده‌دا به‌هێز ده‌بێت و، ڕووسیا له‌ ئاستی ناوچه‌یی Ùˆ ته‌نانه‌ت ناوخۆییدا تووشی قه‌یران ده‌بێت.

بۆ ئه‌Ù… مه‌به‌سته‌‌یش باس له‌ Ú†Ù‡‌ندین Ù‡ÛŽÚµÛŒ جێگره‌وه‌ÛŒ ڕووسیا له ‌لایه‌Ù† ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌وروپییه‌كانه‌وه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ÛŒ وزه‌ ده‌كرێت، بۆ نموونه‌:

Ù¡- Ù‡ÛŽÚµÛŒ گواستنه‌وه‌ÛŒ ده‌ریای قه‌زوین، كه‌ نه‌وت Ùˆ گازی سی وڵاتی ئه‌Ùˆ ده‌ریایه‌ بۆ ئه‌وروپا له‌‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ توركیا Ùˆ جۆرجیاوه‌ بۆ ئه‌وروپا ده‌گوازێته‌وه‌.

Ù¢- Ù‡ÛŽÚµÛŒ گواستنه‌وه‌ÛŒ باكۆ-نۆرڤێسیك به‌ درێژاییی 1500 كیلۆمه‌تر.

Ù£- Ù‡ÛŽÚµÛŒ گواستنه‌وه‌ÛŒ باكۆ-سۆپسا به‌ درێژاییی 920 كیلۆمه‌تر.

Ù¤- Ù‡ÛŽÚµÛŒ گواستنه‌وه‌ÛŒ باكۆ-ته‌فلیس-جه‌یهان به‌ درێژاییی 1730 كیلۆمه‌تر (له‌ 2005 ته‌واو بووه‌) و، باكۆ-ته‌فلیس-ئه‌رزروم (له‌ 2006 ته‌واو بووه‌).

ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌مانه،‌ له ‌پاڵ Ú†Ù‡‌ندین پێشنیازی دیكه (وه‌كوو "نۆبۆكۆ"Nabucco- ) به‌ درێژاییی  3900 كیلۆمه‌تر، هه‌رچه‌نده‌ Ú†Ù‡‌ندین كێشه‌ÛŒ تێچوو، ئاسایش، ناكۆكی Ùˆ ژینگه‌یییان هه‌یه‌‌ØŒ به‌ڵام بۆ ڕووسیا به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ داده‌ندرێت. بۆیه‌ ڕووسیا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یان Ù„ÛŒ بگرێت. له‌Ù… نێوه‌نده‌یشدا هه‌رێمی كوردستان یه‌كێكه‌ له‌Ùˆ ناوچه‌ نوێیانه‌ÛŒ كه‌ به‌ یه‌ده‌Ú¯ÛŽÙƒÛŒ زۆری نه‌وت Ùˆ گازه‌وه له‌ ناوچه‌كه‌دا‌ØŒ ده‌توانێت له‌ داهاتوویه‌ÙƒÛŒ نزیك ببێته‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بۆ سه‌ر ستراتیژیی نوێی‌‌ ڕووسیا له‌Ù… بواره‌دا.

ستراتیژی Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی‌‌ ڕووسیا له‌‌‌ ڕێككه‌وتنی وزه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كوردستان

Ù¡- Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ دروستبوونی Ù‡ÛŽÚµÛŒ جێگره‌وه‌ له ‌لایه‌Ù† ئه‌Ùˆ‌روپا Ùˆ ئه‌مریكاوه‌.

Ù¢- كۆنترۆڵی نرخی نه‌وت و، له ‌داهاتوودا گازی كوردستان؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ تاوه‌كوو كوردستان به ‌Ù‡Û†ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تینه‌بوونه‌وه‌ له‌ژێر نرخی بازاڕ نه‌وته‌كه‌ÛŒ ده‌فرۆشێت.

Ù£- قازانج Ùˆ سوودی بازرگانی له‌ وزه‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان له ‌لایه‌Ù† كۆمپانیای ڕۆسنه‌فته‌وه‌ØŒ كه‌ زیاتر پشكه‌كانی حكوومین و، بۆ ئابووریی ڕووسیا كه‌ له‌ژێر گوشاری ئابڵووقه‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌مارووی ئابووری Ùˆ دارایییه‌ØŒ گرنگه‌.

Ù¤- كارتی گوشار بۆ توركیا، كه‌ ئێستاكه‌ كۆنترۆڵی گواستنه‌وه‌ÛŒ نه‌وتی هه‌رێمی كوردستانی كردووه، بۆ ئه‌وه‌ÛŒ‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌ توركیا بگیرێت كه‌ له‌Ù…‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ قازانجی زۆری ئابووری بكات‌ و، له ‌هه‌مان كاتیشدا له‌ به‌رامبه‌ر ڕووسیادا ببێته‌ جێگره‌وه‌ÛŒ دابینكردنی وزه‌ به‌ سه‌ربه‌خۆیی له‌‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان Ùˆ ته‌نانه‌ت عێراقه‌وه‌Ø› چونكه‌ هه‌رێمی كوردستان له ‌هه‌مبه‌ر توركیا لاوازه‌ØŒ به‌ڵام ڕووسیا ده‌توانێت توركیا كۆنترۆڵ Ùˆ سنووردار بكات.

Ù¥- كۆنترۆڵی چالاكیی كۆمپانیا‌‌ ڕۆژاوایییه‌كان له ‌لایه‌Ù† كۆمپانیا ڕووسییه‌كانه‌وه‌ (یاخود لانی كه‌Ù… گرێدانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیان، كه‌ ئه‌مه‌یش هه‌ر به‌ قازانجی ڕووسیایه،‌ له‌ ململانێ‌ سیاسییه‌كاندا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ‌‌ ڕۆژاوا) له‌ باشووری كوردستان؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ ململانێی توند له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌ و، ئه‌مه‌یش بێجگه‌ له‌ كاریگه‌ریی دارایی Ùˆ ئابووری، لێكه‌وته‌ÛŒ ستراتیژیی هه‌یه‌Ø› هه‌روه‌Ùƒ له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌مان Ù¾ÛŽ دا.

Ù¦- سیناریۆ Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ له‌ داهاتوودا ڕووسیا له‌‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان Ùˆ سووریاوه، به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ‌‌ ڕاسته‌وخۆ‌ كۆنترۆڵی گواستنه‌وه‌ÛŒ وزه‌ Ùˆ Ù‡ÛŽÚµÛŒ جێگره‌وه‌ بۆ بازاڕه‌كان بكات. لێره‌وه‌ ڕووسیا ده‌توانێت به‌شیكی زۆری ئاسایشی وزه‌ÛŒ ناوچه‌ÛŒ قه‌وقاز Ùˆ ئاسیای ناوه‌ڕاست و، هه‌روه‌ها له‌‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له ‌هه‌مبه‌ر ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌وروپا، بخاته‌ ژێر چاودێری Ùˆ كۆنترۆڵی خۆیه‌وه‌.

Ù§- ئه‌Ù… جۆره‌‌‌ ڕێككه‌وتننانه‌‌ØŒ ده‌توانێت سه‌ره‌تایه‌Ùƒ بێت بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ڕووسیا له‌ ناوچه‌كه‌دا بێجگه‌ له‌ ڕووی سه‌ربازییه‌وه‌ØŒ له‌ ڕووی ئابووری Ùˆ دارایییشه‌وه‌ (لێره‌دا وزه‌) به‌شدار بێت. ئه‌مه‌یش Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆسیاسی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمیی‌‌ ڕووسیا له‌ هاوكێشه‌ ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا له ‌هه‌مبه‌ر ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌Ùˆ‌روپا له‌سه‌ر كێشه‌ Ùˆ ناكۆكییه‌كانیان به‌رزتر ده‌كاته‌وه‌. چونكه‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌‌ ڕووسیا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ پێكه‌وه‌ گرێ ده‌درێت و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ ئه‌مریكا ناچار ده‌كات له‌سه‌ر ناوچه‌ÛŒ دیكه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ ناكۆكی، سازش له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕووسیا بكات.

Ù¨- Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان كه‌ له ‌لایه‌Ù† هێزه‌‌‌ ڕۆژاوایییه‌كان گرنگیی ستراتیژیی هه‌یه‌ØŒ ده‌توانێت ببێته‌ مه‌ترسی بۆ هاوسه‌نگیی هێز له‌ به‌رامبه‌ر ڕووسیادا له‌ سووریا Ùˆ ته‌نانه‌ت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ توركیادا. به‌Ù… پێیه‌ ڕووسیا له‌Ù…‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه (وزه‌)ØŒ‌ ده‌توانێت‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌وه‌ بگرێت كه‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوون، به‌ته‌واوی بكه‌وێته‌ ناو بازنه‌ÛŒ ئاسایشی ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌وروپاوه‌ و، به‌Ù… پێیه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا ببێته‌ مه‌ترسی بۆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ نفووزی ڕووسیا. بۆیه‌ ڕووسیا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له‌ ناوچه‌كه‌دا هاوكات په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ باشی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی عه‌ره‌بی Ùˆ ئێسڕائیلدا هه‌بێت؛ به‌ڵام باشوور Ùˆ‌‌ ڕۆژاوای كوردستان له‌ ڕووی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆستراتیژییه‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا، بۆ داهاتووی ڕووسیا له‌‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ùˆ ململانێی نێوان ڕووسیا Ùˆ ئه‌كته‌ره‌ هه‌رێمی Ùˆ سه‌روو-هه‌رێمییه‌كان زۆر گرنگن.

ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كانی سه‌ر هه‌رێمی كوردستان له‌ په‌یوه‌ندیی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕووسیادا

ده‌رفه‌ته‌كان:

Ù¡- له ‌پاش گۆڕانكارییه‌كانی سیاسیی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ له‌ توركیا، ئه‌Ú¯Ù‡‌ری مه‌ترسی بۆ داهاتووی په‌یوه‌ندییه‌كانی توركیا Ùˆ هه‌رێمی كوردستان به‌هێز بووه‌ØŒ به‌Ù… پێیه‌یش ئه‌Ù…‌‌ ڕێككه‌وتنه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ‌‌ ڕووسیا، ده‌توانێت Ú¯Ù‡‌ره‌نتیی سیاسی Ùˆ ئابووریی زیاتر بداته‌ هه‌رێمی كوردستان، كه‌ توركیا نه‌توانێت به ‌Ù‡Û†ÛŒ گرێدانی ڕاسته‌وخۆی به‌رژه‌وه‌ندیی ڕووسیا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێمی كوردستان، له‌ هه‌ر گۆڕانكاری Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌رێكدا گوشار بخاته‌ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان. چونكه‌ ڕووداوه‌كانی ئه‌Ù… دوایییه‌ØŒ ده‌ریان خست كه‌ توركیا زۆر له‌ به‌رامبه‌ر گوشار Ùˆ ئابڵووقه‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌مارۆ ئابوورییه‌كانی ڕووسیا لاوازه‌.

Ù¢- نزیكبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕووسیا له‌‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌Ù… ستراتیژییه‌ÛŒ كه‌‌‌ ڕووسیا له‌ ناوچه‌كه‌دا به‌دواداچوونی بۆ ده‌كات، وا ده‌كات Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان له‌ هاوكێشه‌ جیۆسیاسی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمییه‌كاندا به‌رزتر ببێته‌وه‌. ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ سه‌ر‌نجڕاكێشیی زیاتری هه‌رێمی كوردستان بۆ وڵاتانی دیكه‌.

Ù£- به‌شداریی كۆمپانیا ڕووسییه‌كان له‌ كه‌رتی نه‌وت Ùˆ گازی هه‌رێمی كوردستان، وا ده‌كات كه‌ وڵاتانی‌‌ ڕۆژاواییش زیاتر له‌ ڕابردوو گرنگی به‌ هه‌رێمی كوردستان بده‌Ù† و، به‌Ù… پێیه‌ به ‌نزیكبوونه‌وه‌ÛŒ زیاتر،‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌‌ له‌وه‌ بگرن كه‌ هه‌رێمی كوردستان به‌ته‌واوه‌تی بكه‌وێته‌ Ù†ÛŽÙˆ بازنه‌ÛŒ ستراتیژیی جیۆسیاسی Ùˆ جیۆئابووریی ڕووسیا له‌ ناوچه‌كه‌دا.

Ù¤- كێبڕكێی نێوان كۆمپانیاكان، ده‌ستی حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان له‌ دانوستاندن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كۆمپانیا‌‌ ڕۆژاوایییه‌كاندا ئاواڵاتر ده‌كات؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ ئیستاكه‌ كۆمپانیای كێبڕكێكار Ùˆ جێگره‌وه‌یان له‌ هه‌رێمی كوردستاندا بۆ دروست بووه‌Ø› ئه‌مه‌یش له‌ ڕووی سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌وه‌ به‌ قازانجی هه‌رێمی كوردستانه‌.

Ù¥- گرێدانی به‌رژه‌وه‌ندیی ڕووسیا Ùˆ هه‌رێمی كوردستان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ‌"وزه‌"Ù‡‌وه‌ØŒ ده‌توانێت له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی هه‌رێمی كوردستان مه‌ترسییه‌كانی سه‌ر هه‌رێمی كوردستان كه‌متر بكاته‌وه‌. چونكه‌ هه‌Ù… ئێران (ته‌نانه‌ت عێراق به ‌Ù‡Û†ÛŒ نزیكی له‌ ئێرانه‌وه‌) Ùˆ هه‌میش توركیا، ده‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ریی ڕووسیا له‌ هه‌ر ئه‌Ú¯Ù‡‌رێكی نه‌خوازراودا له‌ كاتی‌‌ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییدا. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ وا ده‌كات ئه‌مریكایش به‌ گرنگیی زیاتر بڕوانێته‌ هه‌رێمی كوردستان و،‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ له‌ ڕووسیا بگرێت كه‌ هه‌رێمی كوردستان بخاته‌ ناو بازنه‌ÛŒ ستراتیژیی خۆیه‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان. چونكه‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كانی سه‌ربه‌خۆییی "كۆسۆڤۆ"ØŒ ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌‌‌ ڕووسیا (هه‌روه‌ها چین) به‌ Ù‡Û†ÛŒ ململانێیه‌كانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا Ùˆ گرێدراویی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌Ùˆ ناوچه‌یه‌ØŒ به‌تایبه‌ت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ "سێربیا"دا، وای كرووه‌ كه‌ كێشه‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سه‌ربه‌خۆییی "كۆسۆڤۆ"دا هه‌بێت. ئه‌مه‌یش له‌ ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان، بووه‌ته‌ كێشه‌ Ùˆ گرفت بۆ "كۆسۆڤۆ".

Ù¦- له‌Ù… قۆناغه‌دا كه‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ژێر گوشاریكی سه‌ختی دارایی Ùˆ قه‌یرانی ئابووریدایه‌ØŒ‌‌ ڕێككه‌وتنێكی له‌Ù… Ú†Ù‡‌شنه‌ (سه‌ره‌ڕای چۆنێتیی ناوه‌رۆكه‌كه‌ÛŒ)ØŒ ده‌توانێت یارمه‌تیی هه‌رێمی كوردستان بدات كه‌ ئه‌Ù… قۆناغه‌ باشتر تێپه‌Ú• بكات. چونكه‌ ڕووسیا Ùˆ كۆمپانیاكانی، به‌Ù¾ÛŽÛŒ‌‌ ڕێككه‌وتنه‌كه‌ نه‌وتی هه‌رێمی كوردستان ده‌ÙƒÚ•Ù† و، به‌شدارن له‌ په‌ره‌پێدانی ژێرخانی نه‌وت Ùˆ گازی هه‌رێمی كوردستان و، هه‌روه‌ها ده‌رهێنان Ùˆ به‌رهه‌مهێنان Ùˆ ته‌نانه‌ت گواستنه‌وه‌یدا. ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ قه‌ره‌بووی ئه‌Ùˆ بۆشایییه‌‌ بكرێته‌وه‌ كه‌ له‌ پاش هێرشی داعش بۆ سه‌ر كوردستان به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆری كۆمپانیا‌‌ ڕۆژاوایییه‌كان هه‌رێمی كوردستانیان به‌جێ هێشت. بۆیه‌ ئه‌Ù… ڕێككه‌وتنه‌ ده‌توانێت Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان له‌ ڕووی ئاسایشی ئابوورییه‌وه‌ به‌رزتر بكاته‌وه‌ و، هانی هاتنه‌وه‌ÛŒ كۆمپانیاكان یاخود كۆمپانیای دیكه‌ ده‌دات.

Ù§- ئه‌Ù… رێككه‌وتنه‌ ده‌توانێت له‌ ڕووی قازانجی فرۆشتنی نه‌وته‌وه‌ØŒ‌ به ‌سوودی هه‌رێمی كوردستان بێت‌ØŒ به‌Ù… مانایه‌ كه‌ كۆمپانیایه‌ÙƒÛŒ وڵاتێكی زلهێز نه‌وتی هه‌رێمی كوردستان به‌یاسایی Ùˆ به‌ئاشكرا بكڕێت، به‌ به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ فرۆشتنی نه‌وت له ‌ڕابردوودا له ‌لایه‌Ù† كه‌سانی بازرگان Ùˆ كۆمپانیا پله‌ دوو Ùˆ سێیه‌كان. ئه‌مه‌یش بۆ داهاتوو ده‌توانێت له ‌لایه‌Ù† وڵاتان Ùˆ كۆمپانیاكانی دیكه‌ÛŒ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی Ùˆ‌‌ ڕۆژاوایی، ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ گرێبه‌ستی له‌Ù… شێوه‌یه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێمی كوردستان.

هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كان:

Ù¡- یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ Ú¯Ù‡‌وره‌ترین مه‌ترسییه‌كان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به ‌Ù‡Û†ÛŒ ناكۆكی Ùˆ ململانێی نێوان ڕووسیا Ùˆ ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌وروپا له‌سه‌ر ناوچه‌ Ùˆ پرسه‌ جۆراوجۆره‌كان وه‌كوو: كریمیا، ئۆكرانیا Ùˆ جۆرجیا Ùˆ ...ØŒ ئابڵووقه‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌مارۆ ئابوورییه‌كانی سه‌ر‌ كۆمپانیا حكوومی Ùˆ ناحكوومییه‌كانی Ùˆ كه‌رته‌ جۆراوجۆره‌ بازرگانی Ùˆ بانكییه‌كانی ڕووسیا له ‌لایه‌Ù†‌‌ ڕۆژاواوه،‌ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر كه‌رتی ئابووری Ùˆ داراییی هه‌رێمی كوردستانیش هه‌بێت. باشترین نموونه‌یش له‌ كاتی كێشه‌ÛŒ ئه‌تۆمیی نێوان ئێران Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێوده‌ÚµÙ‡‌تیدا، وڵاتانی ئه‌وروپی Ùˆ ته‌نانه‌ت زۆربه‌ÛŒ وڵاتانی جیهان به ‌Ù‡Û†ÛŒ ترس له‌ سزا ئابوورییه‌كانی ئه‌مریكا، نه‌یانده‌وێرا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كۆماری ئیسلامی مامه‌ÚµÙ‡‌ بكه‌Ù† Ùˆ ته‌نانه‌ت نه‌وتی Ù„ÛŽ بكڕن؛ ئه‌مه‌یش له ‌ئه‌Ú¯Ù‡‌ری بارگرژیی زیاتری نێوان ڕووسیا Ùˆ ئه‌مریكا، ئه‌Ú¯Ù‡‌رێكی كراوه‌یه‌.

Ù¢- سه‌ره‌ڕای ده‌رفه‌ته‌كانی، به‌ڵام هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه به ‌Ù‡Û†ÛŒ كۆنترۆڵی كۆمپانیا ڕووسییه‌كانه‌وه‌ له‌سه‌ر كه‌رتی نه‌وتی‌ هه‌رێمی كوردستان، له‌ ڕووی سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌وه‌ له ‌لایه‌Ù† وڵاتانی نه‌یاری ڕووسیاوه‌ (به‌تایبه‌ت ئه‌وروپا Ùˆ ئه‌مریكا) په‌راوێز بخرێت. هه‌ر‌Ú†Ù‡‌نده‌ له‌ جیهانی پێكه‌وه‌به‌ستراوه‌ÛŒ ئابووریی ئیمڕۆكه‌دا ئه‌Ù… ئه‌Ú¯Ù‡‌ره‌ لاوازه،‌ به‌ڵام ئه‌Ú¯Ù‡‌رێكی كراوه‌یه‌.

Ù£- كه‌وتنه‌ناو بازنه‌ÛŒ ستراتیژیی نوێی ڕووسیا له‌‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، ده‌توانێت هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بێت له ئه‌Ú¯Ù‡‌ری قووڵتربوونه‌وه‌ÛŒ ململانێ Ùˆ‌ هاوكێشه‌ جیۆسیاسی Ùˆ جیۆئێكۆنۆمییه‌كانی نێوان ڕووسیا Ùˆ ئه‌مریكا و، بۆ ئێستا Ùˆ داهاتووی Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی هه‌رێمی كوردستان له ‌ناوچه‌كه‌دا كاریگه‌ریی نه‌رێنیی هه‌بێت. هه‌رچه‌نده‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌توانێت به‌ به‌ڕێوه‌بردنێكی هۆشمه‌ندانه‌ باڵانس له‌ نێوانیاندا‌‌ ڕابگرێت و، ئه‌Ùˆ كاته‌ ئه‌Ù… لێكنزیكبوونه‌وه‌یه‌‌ ده‌بێته‌ در‌فه‌ت بۆ كوردستان و، ته‌نانه‌ت Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان به‌رزتر ده‌بێته‌وه‌.

Ù¤- هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕووسیا له‌ ئه‌زموونی ڕابردوویدا هیچ كاتێك (لانی كه‌Ù… تاوه‌كوو ئێستا) هاوبه‌Ø´ Ùˆ شه‌ریكێكی ڕاسته‌قینه‌ نه‌بووه‌Ø› ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ متمانه‌ÛŒ وڵاتان بۆ دروستكردنی په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ ستراتیژی له‌ نێوان ڕووسیا Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌دا لاواز بێت. ته‌نانه‌ت ئێرانییه‌كانیش كه‌ ئێستا به‌رژه‌وه‌ندییان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ‌‌ ڕووسیا هه‌یه‌ØŒ ئه‌زموونی تاڵیان له‌Ù… بواره‌ هه‌یه‌ و، دوایین نموونه‌یش ده‌نگدانی ڕووسیایه‌ به‌ Ú¯Ù‡‌مارۆ ئابوورییه‌كانی ئه‌نجومه‌Ù†ÛŒ ئاسایش ده‌رباره‌ÛŒ پرسی ئه‌تۆمیی ئێران Ù¾ÛŽØ´‌‌ ڕێككه‌وتن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی 5+1Ø› به‌ڵام پێده‌چێت ڕووسه‌كان دركیان به‌مه‌ كردبێت و، هه‌ÙˆÚµ بده‌Ù† ببنه‌ شه‌ریكی جێگه‌ÛŒ متمانه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ خۆیان له‌ هاوكێشه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا به‌رز بكه‌نه‌وه‌.

Ù¥- بۆ مه‌ودای درێژخایه‌ن، كۆنترۆڵی كه‌رتی نه‌وت Ùˆ گازی هه‌رێمی كوردستان له ‌لایه‌Ù† كۆمپانیا ڕووسییه‌كان و، هه‌روه‌ها وه‌به‌رهێنه‌رانی ڕووسی Ùˆ ته‌كنه‌لۆژیی ڕووسی، هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌Ø› به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ‌ خودی كه‌رتی نه‌وت Ùˆ گازی ڕووسیایش، بۆ په‌ره‌پێدان پێویستیی به‌ وه‌به‌رهێنانی سه‌رمایه‌دارانی ده‌ره‌كی، به‌تایبه‌ت‌‌ ڕۆژاوایی Ùˆ ته‌كنه‌لۆژیی پێشكه‌وتووی‌‌ ڕۆژاوایی هه‌یه‌. بۆیه‌ پشتبه‌ستن به‌ ڕووسیا له‌Ùˆ بواره‌دا له ماوه‌ÛŒ گواستنه‌وه‌دا گرنگه،‌ به‌ڵام بۆ‌ داهاتووی درێژخایه‌ن، ده‌توانێت مه‌ترسی بێت؛ هه‌رچه‌نده‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ زانیارییه‌كان‌‌ ڕێككه‌وتنه‌كه‌ زۆر درێژخایه‌Ù† نییه‌.

Ù¦- هه‌ر هه‌ÚµÙ‡‌یه‌Ùƒ یاخود ناڕوونییه‌Ùƒ له‌ گرێبه‌سته‌كان به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌‌‌ ڕووسیا ئه‌زموونێكی زۆری له‌ بواری وه‌به‌رهێنان Ùˆ گواستنه‌وه‌ Ùˆ ئاسایشی وزه‌ هه‌یه‌ØŒ ده‌توانێت بۆ هه‌رێمی كوردستان هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بێت. به‌Ùˆ مانایه‌ كه‌ ڕووسیا وه‌كوو وڵاتێكی زلهێز، ده‌توانێت گوشاری زۆر بۆ هه‌رێمی كوردستان، به‌تایبه‌ت له‌ ڕووی یاسایی Ùˆ ئابووری Ùˆ سیاسییه‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا دروست بكات. بۆیه‌ پێویسته‌ به‌وریایییه‌وه‌ گرێبه‌سته‌كان Ùˆ خاڵه‌كانی، تاووتوێ بكرێن. باشترین به‌ÚµÚ¯Ù‡‌یش بۆ ئه‌مه‌ØŒ كێشه‌كانی نێوان كۆمپانیای دانه‌گاز Ùˆ هه‌رێمی كوردستانه‌.

كۆبه‌ند:

ڕووسیا ستراتیژییه‌ÙƒÛŒ نوێ له ‌ناوچه‌كه‌دا بۆ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ‌‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست په‌یڕه‌Ùˆ ده‌كات. ئه‌Ù… Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌یه‌یش ته‌نیا سه‌ربازی نییه‌ وه‌كوو سووریا. بۆیه‌ ڕووسیا بۆ‌‌ ڕاستكردنه‌وه‌ÛŒ هاوسه‌نگیی هێز Ùˆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ گوشاره‌كانی وڵاتانی ئه‌وروپی Ùˆ ئه‌مریكا له‌ لایه‌Ùƒ و، بۆ به‌هێزبوون Ùˆ په‌ره‌پێدان له‌ ئاستی ناوخۆیی، پێویستیی به‌ به‌كارهێنان Ùˆ به‌هێزبوونی كارتی ئاسایشی ئابووری Ùˆ وزه‌ هه‌یه‌. له‌ جیهانی ئێمڕۆیشدا هه‌ر گۆڕانكارییه‌Ùƒ له‌ هاوكێشه‌ جیۆسیاسی Ùˆ جێۆئیكۆنۆمییه‌كانی ناوچه‌یه‌ك، كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ناوچه‌كان Ùˆ هاوكێشه‌كانی تری جیهان ده‌بێت.

بۆیه‌ØŒ ئه‌Ù…‌‌ ڕێككه‌وتنه‌ بۆ هه‌رێمی كوردستان، سه‌ره‌ڕای هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كانی، ده‌توانێت له‌ ڕووی سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌وه ده‌رفه‌تێكی زێرین بێت‌. هه‌روه‌ها ده‌توانێت به‌ گرێدانی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ڕووسیا، هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ وڵاتانی ناوچه‌یی، وه‌كوو توركیا Ùˆ ئێران، كه‌متر بكاته‌وه‌Ø› به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ ڕووسیا كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ وڵاتانه‌ هه‌یه‌. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ به‌ پرسی به‌ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تبوونی كوردستان، ده‌تواندرێت سوود له‌Ù… كارته‌ وه‌ربگیرێت و، ئه‌مه‌یش‌‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كوردستان بۆ سه‌ربه‌خۆیی، كراوه‌تر ده‌كات. ئه‌مه‌ بێجه‌ له‌ ئاسه‌وار Ùˆ كاریگه‌رییه‌ ئه‌رێنییه‌كانی له‌ ڕووی سه‌ربازی Ùˆ ئاسایشییه‌وه‌ØŒ كه‌ ڕووسیا ناچار ده‌كات بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی، گرنگی به‌ هه‌رێمی كوردستان بدات.

ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌مانه‌ له ‌پاڵ پاڵپشتی Ùˆ هاوپه‌یمانێتیی وڵاتانی ئه‌وروپی Ùˆ ئه‌مریكا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌رێمی كوردستان، ده‌توانێت Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان له‌ هاوكێشه‌كانی ناوچه‌كه‌دا به‌رزتر بكاته‌وه‌ØŒ به‌ڵام نابێت هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسییه‌كانیشی پشتگوێ بخرێت. بۆیه‌ پێویسته‌ گرنگی به ‌هاوكێشه‌ Ùˆ ستراتیژییه‌كان له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی بدرێت، له ‌سه‌روو قازانج Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ كورتمه‌وداكان و، له ‌لایه‌Ù† پسپۆڕانی ئه‌Ù… بواره‌وه له‌ هه‌رێمی كوردستان خوێندنه‌وه‌ÛŒ زانستیی بۆ بكرێت.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون