PÊNÛS
سیاسه‌تی به‌راوردییانه‌  

2016-08-23

سیاسه‌تی به‌راوردییانه‌​

Comparative politics

(سیاستهای مقایسه‌ای)

نووسەر: د. سەید عەبدولعەلی قەوام

ئه‌Ù… كتێبه،‌ تایبه‌ته‌ به‌ خوێندنه‌وه‌ Ùˆ تیشكخستنه‌سه‌ر به‌راوردكردنی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ شێواز Ùˆ جۆری ده‌سه‌ڵاتدارییه‌تی Ùˆ حكوومه‌ته‌كان به‌Ù¾ÛŽÛŒ پێوه‌ره‌ زانستییه‌كانی زانسته‌ سیاسییه‌كان. ڕاستییەکەی ئه‌Ù… كتێبه‌ بۆ قوتابیانی زانسته ‌سیاسییه‌كان Ùˆ كه‌سانی ئه‌كادیمی Ùˆ هه‌روه‌ها سیاسه‌تداڕێژه‌رانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان نووسراوه‌.

سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاری، به‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ لقه‌كانی لێكلۆڵینه‌وه‌ییی زانسته‌ سیاسییه‌كان داده‌ندرێت كه‌ هه‌ر له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ كلاسیكی یۆنان Ùˆ به‌تایبه‌ت ئه‌ره‌ستۆوه‌ بووه‌ته‌ جێگه‌ÛŒ سه‌ره‌نجی بیرمه‌ندانی فه‌لسه‌فه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ به‌گشتی سیاسه‌ت، تا ده‌گاته‌ بیرمه‌ندانێك وه‌كوو ماكیاڤێلی، مۆنتێسكیۆ، كارڵ ماركس Ùˆ ماكس ڤێبێر، كه‌ هه‌ر كامه‌یان له‌ ڕوانگه‌ÛŒ به‌راوردكارییه‌وه،‌ سیسته‌مه‌ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ ئابوورییه‌كانیان به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕوانگه‌ÛŒ تایبه‌ت Ùˆ هه‌روه‌ها كات Ùˆ شوێن هه‌ڵسه‌نگاندووه‌.

له‌ چوارچێوه‌ÛŒ سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاریدا ده‌تواندرێت هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ شێوازی كاری حكوومه‌ته‌كان Ùˆ په‌یوه‌ندیی نێوان بونیاده‌ جۆراوجۆره‌كان بكرێت Ùˆ چۆنیه‌تیی كار Ùˆ چالاكییه‌كانی حكوومه‌ته‌ جۆراوجۆره‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتر به‌راورد بكرێت.

پێشووتر بیرمه‌ندان زیاتر له‌ چوارچێوه‌ÛŒ خویندنه‌وه‌ Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ یاسایییه‌ فه‌رمییه‌كاندا ئه‌Ù… كاره‌یان ده‌كرد، به‌ڵام به‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكاریی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌كان Ùˆ گرێدراویی دوولایه‌نه‌ Ùˆ Ú†Ù‡‌ند لایه‌نه‌ÛŒ سیسته‌مه‌ جۆراوجۆره‌كان Ùˆ كار Ùˆ كارلێكی بواره‌كانی ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ كه‌لتووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ هه‌روه‌ها په‌ره‌سه‌ندنی په‌یوه‌ندییه‌كان Ùˆ  ئاڵۆزیی میكانیزمی كاركردنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌كان Ùˆ هه‌روه‌ها جیاوازیی نێوان حكوومه‌ت Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، ئه‌وه سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاری،‌ له‌Ù… چوارچێوه‌ ته‌سكه‌ یاسایی  Ùˆ فه‌رمی Ùˆ نه‌ریتییه‌ÛŒ پێشوو‌ ده‌رچوو.

لێره‌دا Ù„ÛŽÙƒÛ†ÚµÙ‡‌ران Ùˆ توێژه‌رانی زانستی سیاسه‌ت، به‌ دوای Ùˆ‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرسیارانه‌دا ده‌Ú†Ù† كه‌ بۆچی له‌ هه‌ندێ له‌ وڵاتان دیموكراسی هه‌یه‌ Ùˆ له‌ وڵاتانی تردا سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ نادیموكراتیك (جۆاراوجۆر)ØŒ بوونی هه‌یه‌ØŸ ئایا ده‌كرێت به‌ هه‌مان پێوه‌ری كولتووری Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسی Ùˆ هه‌روه‌ها چوارچێوه‌ÛŒ زانستی بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی پێشكه‌وتوو Ùˆ ڕۆژئاوایی، خوێندنه‌وه‌ بۆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ حكوومه‌ت له‌ به‌شه‌كه‌ÛŒ تری ئاسیا Ùˆ ئه‌فریقا Ùˆ ئه‌مریكای لاتین، كه‌ زیاتر له‌ 63%ÛŒ یه‌كه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ 75% دانیشتووانی جیهان له‌خۆ ده‌گریت، بكرێت؟

بۆیه‌ نووسه‌ر هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له‌ كتێبه‌كه‌دا، كه‌ له‌ Ù†Û† (9) به‌Ø´ÛŒ سه‌ره‌ÙƒÛŒ Ù¾ÛŽÙƒ دێت، ئه‌Ù… گۆڕانكارییانه‌ بۆ وڵامدانه‌وه‌ÛŒ پرسیاره‌كان له‌ سه‌ر چۆنیه‌تیی خوێندنه‌وه‌ Ùˆ لێكۆڵێنه‌وه‌ له‌ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی جیهان‌ بخاته ‌ڕوو.

له‌ به‌Ø´ÛŒ یه‌كه‌مدا، د. سەید عەبدولعەلی قەوام هه‌ÙˆÚµ ده‌دات ڕوانگه‌ نوێیه‌كان له‌سه‌ر سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاری به‌ خوێنه‌ر بناسێنێت. له‌Ù… به‌شه‌دا باس له‌ گۆڕانكارییه‌كانی پاش جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دووەمی جیهانی Ùˆ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر كه‌رت Ùˆ بواره‌ جۆراوجۆره‌كان ده‌كات. بۆ نموونه‌ باس له‌ كاریگه‌ریی "Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ Ú•Ù‡‌فتاری" له‌سه‌ر بیرمه‌ندانی زانستی سیاسه‌ت Ùˆ شوێندانه‌ریی زانسته‌ سروشتییه‌كان له‌سه‌ر زانسته‌ مرۆیییه‌كان، ده‌بێته‌ پرسی سه‌ره‌كیی ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌كان Ùˆ به‌Ù… پێیه‌Ø´ زیاتر جه‌خت له‌سه‌ر خوێندنه‌وه‌ÛŒ ئه‌زموونیی دیارده‌ سیاسییه‌كان له‌ ڕێكخستنی گریمانه‌ زانستییه‌كان Ùˆ ئه‌زموونكردنیان ده‌كرێت. لێره‌وه‌ به‌ بڕوای نووسه‌ر، "به‌هاكان" له‌ "واقیعه‌كان" جیا ده‌كرێته‌وه‌.

به‌Ù… مانایه‌ كه‌ Ú•Ù‡‌فتارگه‌رایان لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ Ú•Ù‡‌فتاری نوخبه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ شیكردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ بونیاد Ùˆ ڕێكخراو Ùˆ میكانیزمانه‌ ده‌كه‌Ù† كه‌ نوخبه‌كان له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ده‌گرنه‌ ده‌ست Ùˆ جێبه‌جێی ده‌كه‌Ù†. هه‌روه‌ها خوێندنه‌وه‌ بۆ دامه‌زراوه‌ حكومییه‌كان ده‌كه‌Ù† كه‌ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یانه‌وه‌ داواكارییه‌كان ده‌خرێنه‌ ڕوو.

له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه،‌ Ú•Û†ÚµÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت له‌ ڕووی دروستكردنی بڕیار Ùˆ چاره‌سه‌ركردنی ناكۆكییه‌كان Ùˆ ئه‌ركی هه‌ر سێ ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن Ùˆ یاسادانان Ùˆ دادوه‌ری تاوتوێ ده‌كه‌Ù†. به‌Ù… پێیه‌Ø´ په‌یوه‌ندیی نێوان چین، كه‌سایه‌تی، گرووپ، كه‌لتوور Ùˆ به‌كۆمه‌ڵایه‌تیبوون له‌ سیاسه‌تدا Ø´ÛŒ ده‌كرێته‌وه‌.

له‌ به‌Ø´ÛŒ دووه‌Ù…ÛŒ كتێبه‌كه‌دا، نووسه‌ر باس له‌ میتۆدی به‌راوردكاری Ùˆ بونیادی نموونه‌ÛŒ باڵا بۆ خوێندنه‌وه‌ Ùˆ تێگه‌یشتن له‌ سیاسه‌ت له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ده‌كات، به‌Ù… مانایه‌ÛŒ‌ كه‌ سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاریی نوێ، جیاوازی Ùˆ وێكچوونه‌كانی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان ده‌خاته ‌ڕوو. بۆ نموونه‌ وڵامی ئه‌Ùˆ پرسیاره‌ ده‌درێته‌وه‌ كه‌ بۆچی سیسته‌Ù…ÛŒ دووحیزبی له‌ هه‌ندی وڵات به‌باشی كار ده‌كات Ùˆ له‌ وڵاتانی دیكه‌ نا؟ ئه‌مه‌Ø´ ده‌رخه‌ری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌Ù… سیسته‌مه‌ سیاسیییه‌دا‌ كۆمه‌ڵیك فاكته‌ر Ùˆ بكه‌ری تری كاریگه‌ری بوونیان هه‌یه‌ كه‌ جیاوازن له‌ دۆخی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان  Ø¨Ù‡‌ به‌راورد له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتر.  بۆیه‌ØŒ بۆ نموونه‌ دامه‌زراوه‌ÛŒ یاسادانان له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی جیاوازدا، ڕۆڵ، ئه‌رك Ùˆ كاریگه‌ری هەیە Ùˆ به‌ پرۆسه‌ÛŒ جیاوازدا تێ ده‌په‌رێت.

به‌Ø´ÛŒ سێیه‌Ù…ÛŒ كتێبه‌كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ دۆزینه‌وه‌ÛŒ مۆدێلێكی باڵا یاخود نموونه‌یه‌ÙƒÛŒ باڵا، وه‌كوو چوارچێوه‌یه‌Ùƒ بۆ خوێندنه‌وه‌ Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاری Ùˆ به‌Ù… پێیه‌Ø´ سیاسه‌ت له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تاندا. نووسه‌ر له‌Ù… به‌شه‌دا تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئه‌Ù… نموونه‌ باڵایه‌ ده‌خاته ‌ڕوو، وه‌كو: Ú•Ù‡‌هه‌ندی Ú†Ù‡‌مكی Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی تیۆری، كه‌ به‌ Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌هه‌ندی Ú†Ù‡‌مكییه‌وه،‌ ئه‌وه‌ پێویسته‌ Ú•Ù‡‌Ú¯Ù‡‌زی تیۆری توانای ئه‌زموونكردنی هه‌بێت. ئه‌مه‌Ø´ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ نموونه‌ÛŒ باڵا ببێته‌ چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ كرده‌یی بۆ شیكردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ زانیارییانه‌ÛŒ كه‌ ÙƒÛ† كراونه‌ته‌وه‌.

به‌Ø´ÛŒ چواره‌Ù…ØŒ ته‌رخان كراوه‌ بۆ سوودوه‌رگرتن له‌ شیكردنه‌وه‌ÛŒ سیسته‌Ù… له‌ سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاریدا، كه‌ له ‌پاش Ø´Û†Ú•Ø´ÛŒ Ú•Ù‡‌فتارییه‌وه‌ هاتۆته‌ Ù†ÛŽÙˆ زانسته‌ سیاسییه‌كانه‌وه‌. بۆ نموونه‌ باس له‌ " پارسۆنز" Ùˆ  "دێیڤید ئیستۆن" ده‌كرێت كه‌ پێناسه‌ÛŒ سیسته‌Ù… Ùˆ پاشان سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی ده‌كه‌Ù† وه‌كوو كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ له‌ كارلێكی    Ø¯ÙˆÙˆÙ„ایه‌نه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا. ئه‌Ù… به‌شه‌ی، به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ به‌وردی باس له‌ چۆنیه‌تیی كاركردنی سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی Ùˆ وه‌رگرتنی بڕیار Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ به‌هاكان Ùˆ تاك Ùˆ گرووپ Ùˆ بونیاد Ùˆ دامه‌زراوه‌كان ده‌كات، له‌ سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاریدا گرنگیی تایبه‌تیی هه‌یه‌.  بۆ نموونه‌ باس له‌Ùˆ پێدراوانه‌ ده‌كات كه‌ وه‌كوو داواكاری Ùˆ پاڵپشتی، ده‌درێنه‌ هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی Ùˆ پاشان به‌Ù¾ÛŽÛŒ به‌ها Ùˆ بونیاده‌كان ده‌كرێنه‌ بڕیاری سیاسی Ùˆ پاشان ده‌رهاوێشته‌ Ùˆ ده‌ر‌Ù‡‌نجامه (ئه‌رێنی Ùˆ نه‌رێنی)یه‌‌كانی  ئه‌Ùˆ بڕیارانه‌ وه‌كوو "فیدباك" ده‌Ú¯Ù‡‌ڕینه‌وه‌ Ù†ÛŽÙˆ سیسته‌Ù….

لێره‌وه‌ Ú•Û†ÚµÛŒ ژینگه‌ÛŒ ناوخۆیی Ùˆ ده‌ره‌ÙƒÛŒ به‌رجه‌سته‌ ده‌كرێت Ùˆ به‌Ù… پێیه،‌ جیاوازیی نێوان چۆنیه‌تیی داواكارییه‌كان Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ دروستكردنی بڕیاره‌كان له‌ هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسیدا، به‌Ù¾ÛŽÛŒ جۆری به‌هاكان Ùˆ ئامانجه‌كانی ئه‌Ùˆ سیسته‌مه‌ ده‌رده‌كه‌وێت. بۆ نموونه‌ له‌ یه‌كێتیی سۆڤیه‌تی پێشوو له‌لایه‌Ùƒ Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی دیموكراتیكی رۆژاوایی یاخود ناسراو به‌ وڵاتانی ئازاد جیاوازیی نێوان ئه‌رك Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ دامه‌زراوه‌ÛŒ یاسادانان ده‌رده‌كه‌وێت، كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ژینگه‌ Ùˆ ئایدۆلۆژیا Ùˆ به‌های سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی ئه‌ركی ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان Ùˆ چۆنییه‌تی یاسادانان دیاری ده‌كریت Ùˆ ده‌رده‌كه‌وێت.

له‌Ù… به‌شه‌دا بیروڕای زانایانی ئه‌Ù… بواره (وه‌كوو گابریه‌Ù„ ئه‌لمۆن Ùˆ پاول)‌ له‌سه‌ر چۆنیه‌تیی كاركردنی هه‌ر سیسته‌Ù… Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی- كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌خرێته ‌ڕوو.  لێره‌ سیاسه‌ت Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ سیاسی، وه‌كوو دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵاتدارانه‌ÛŒ به‌هاكان سه‌یر ده‌كرێت.

له‌ به‌Ø´ÛŒ پێنجه‌Ù…ÛŒ كتێبه‌كه‌دا نووسه‌ر لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاری ده‌كات به‌ Ù¾ÛŽÛŒ "شیكردنه‌وه‌ÛŒ وه‌زیفی"ØŒ به‌Ù… مانایه‌ كه نووسه‌ر به‌Ù¾ÛŽÛŒ بیروڕای "تالكۆت پارسۆنز"‌  Ùˆ " ماریۆن Ù„ÛŽÚ¤ÛŒ" Ùˆ "رۆبێرت مێرتۆن"  خوێندنه‌وه‌ بۆ چۆنیه‌تیی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاری له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان ده‌كات.

ئه‌Ù… جۆره‌ له‌ شیكردنه‌وه‌یه‌ جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هه‌ر به‌Ø´ Ùˆ ئه‌ندام Ùˆ بونیاد Ùˆ دامه‌زراوه‌ Ùˆ به‌ها Ùˆ پرۆسه‌یه‌Ùƒ هه‌ڵگری ئه‌رك یان Ú†Ù‡‌ند ئه‌ركێكه‌ØŒ كه‌ به‌ وه‌زیفه‌ یاخود ئه‌ركی ئه‌Ùˆ بونیاد Ùˆ دامه‌زراوه‌ یان ته‌نانه‌ت بوونه‌وه‌ره‌ ده‌ناسرێت.  به‌Ù… واتایه‌ كه‌ كۆمه‌ڵگای مرۆیی وه‌كو ئۆرگانیزمێكی بایۆلۆژیك كار ده‌كات، كه‌ هه‌ر به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌Ù… ئۆرگانیزمه‌ كارێكی تایبه‌تی هه‌یه‌ كه‌ ته‌واوكه‌ری به‌شه‌كانی تره‌ كه‌ بۆ ژیان Ùˆ به‌رده‌وامیی هه‌ر بوونه‌وه‌رێك پێویسته‌ØŒ به‌Ù… شێوه‌یه‌Ø´  له‌ كۆمه‌ڵگاش هه‌ر دامه‌زراوه‌یه‌Ùƒ ئه‌ركێكی هه‌یه‌ كه‌ بۆ سه‌قامگیری Ùˆ مانه‌وه‌ Ùˆ پێشكه‌وتنی ئه‌Ùˆ كۆمه‌ڵگایه‌ گرنگ Ùˆ پێویسته‌.

بۆ نموونه‌ ئه‌ركی خۆگه‌نجاندن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ژینگه،‌ كاری ئابوورییه‌. ئه‌ركی ده‌سته‌به‌ركردن Ùˆ Ú¯Ù‡‌یشتن به‌ ئامانجه‌كان كاری حكوومه‌ته‌ Ùˆ ئه‌ركی یه‌كپارچه‌یی Ùˆ یه‌كگرتوویی Ùˆ په‌یوه‌ندیی دامه‌زراوه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ یه‌كتر، كاری دامه‌زراوه‌ یاسایی Ùˆ ئایینییه‌كانه‌ Ùˆ هه‌روه‌ها ئه‌ركی پاراستنی به‌هاكان ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆی بنه‌ماڵه‌ Ùˆ خێزان Ùˆ په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردن. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ جیاوازیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ جیاوازه‌كان، كه‌ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ كه‌لتووریی جیاوازیان هه‌یه،‌ پێنج جۆره‌ بگۆڕ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگای كلاسیكی Ùˆ مۆدێرن دێته‌ ئاراوه‌:

  1. په‌یوه‌ندیی سۆزدارانه‌ Ùˆ له‌سه‌ر بنه‌مای هه‌ست له‌ كۆمه‌ڵگای كلاسیكی، له ‌هه‌مبه‌ر په‌یوه‌ندیی فه‌رمی له‌ كۆمه‌ڵگا مۆدێرنه‌كان.
  2. په‌یوه‌ندیی تایبه‌ت له‌ وڵاتانی دواكه‌وتوو له‌ هه‌مبه‌ر په‌یوه‌ندیی گشتی له‌ وڵاتانی پێشكه‌وتوو.
  3. به‌رژه‌وه‌ندیی تاكه‌كه‌سی له‌ كۆمه‌ڵگا نه‌ریتییه‌كان له‌ هه‌مبه‌ر به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی له‌ كۆمه‌ڵگا مۆدێرنه‌كان.
  4. په‌یوه‌ندی له‌سه‌ر بنه‌مای خوێن Ùˆ عه‌شیره‌ت Ùˆ بنه‌ماڵه‌ Ùˆ ناوچه،‌ له‌ هه‌مبه‌ر په‌یوه‌ندی له‌سه‌ر بنه‌مای شایسته‌بوون له‌ كۆمه‌ڵگای مۆدێرن.
  5. په‌یوه‌ندییه‌كانی تیكه‌Úµ Ùˆ ئاڵۆز له‌ كۆمه‌ڵگا دواكه‌وتووه‌كان، له‌ هه‌مبه‌ر په‌یوه‌ندیی تایبه‌تی پسپۆری له‌ كۆمه‌ڵگا مۆدێرنه‌كان.

بۆیه‌شه‌ له ‌هه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێك دیارده‌ Ùˆ دامه‌زراوه‌یه‌Ùƒ ئه‌ركی جیاواز Ùˆ هه‌ندێك جار نه‌رینیی هه‌یه‌ØŒ بۆ نموونه‌ كاریگه‌ری Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ ئایین له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ كۆمه‌ڵگا جۆراوجۆره‌كان له‌سه‌ر بواره‌كانی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ... هتد. به‌Ù… پێیه‌Ø´ تاوه‌كو هه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌Ùƒ دامه‌زراوه‌ÛŒ جۆراوجۆر Ùˆ ئاڵۆزی هه‌بیت، زیاتر ده‌توانێت ئه‌ركی جۆراوجۆر Ùˆ داواكارییه‌ جیاوازه‌كان به‌رجه‌سته‌ بكات Ùˆ وڵامی پێویستیان بداته‌وه‌. ئه‌مه‌Ø´ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ نه‌ریتی Ùˆ مۆدێرنه‌كان Ù„ÛŽÙƒ جیا ده‌كاته‌وه‌.

له‌ به‌Ø´ÛŒ شه‌شه‌مدا، نووسه‌ر كو‌لتووری سیاسی Ùˆ په‌یوه‌ندیی نێوان شیكردنه‌وه‌ÛŒ بچووك Ùˆ مه‌زن Ùˆ باڵا ده‌خاته ‌ڕوو. به‌Ù… پێیه‌‌ كه‌ Ú•Û†ÚµÛŒ كه‌لتووری سیاسی، وه‌كو به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ كه‌لتووری گشتیی هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك،  له‌ شوێندانان له‌سه‌ر Ú•Ù‡‌فتاری تاك Ùˆ گرووپه‌ جیاوازه‌كان لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ‌ له‌سه‌ر ده‌كرێت.

به‌گشتی‌ كو‌لتووری سیاسی، به‌رهه‌Ù…ÛŒ مێژووی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسییه‌ØŒ به‌Ù… پێیه‌Ø´ كو‌لتووری سیاسی په‌یوه‌ندییه‌Ùƒ له‌ نێوان 1- لێكدانه‌وه‌ÛŒ ده‌روونناسانه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌فتاری سیاسی تاكه‌كان (شیكردنه‌وه‌ÛŒ ورد Ùˆ بچووك)ØŒ هه‌روه‌ها 2- لێكدانه‌وه‌ÛŒ كۆمه‌ڵناسانه‌ÛŒ‌ Ú•Ù‡‌فتاری گرووپ Ùˆ كۆمه‌ÚµÙ‡‌كان‌ (شیكردنه‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ باڵا) دروست ده‌كات.

به‌Ù¾ÛŽÛŒ پێوه‌ره‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ بیرمه‌ندانی ئه‌Ù… بواره‌( ئالمۆند Ùˆ ڤێربا)‌ له‌ كو‌لتووری سیاسی، به‌گشتی جۆره‌كانی كو‌لتووری سیاسی به ‌سه‌ر سێ (3) جۆر دابه‌Ø´ ده‌كرێت كه‌ جیاكه‌ره‌وه‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ دواكه‌وتوو Ùˆ نه‌ریتییه‌كان Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ پێشكه‌وتوو دیموكراتیكه‌كانه‌:

  1. كو‌لتووری سیاسیی داخراو(سنووردار)
  2. كو‌لتووری سیاسیی پاشكۆ(دووره‌په‌رێز)
  3. كو‌لتووری سیاسیی به‌شدارانه‌(چالاك) یاخود مه‌ده‌Ù†ÛŒ.

هه‌ر Ú†Ù‡‌ند تێكه‌ÚµÛŽÙƒ له‌Ù… كو‌لتوورانه‌ له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تاندا ده‌بیندرێت. خوێندنه‌وه‌ Ùˆ لێكۆڵینه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… جۆره‌ كو‌لتوورانه‌یه‌ كه‌ چۆنییه‌تی په‌یوه‌ندیی نێوان خه‌ÚµÙƒ Ùˆ نوخبه‌كان Ùˆ هه‌روه‌ها كۆمه‌ڵگا Ùˆ حكوومه‌ت Ùˆ چۆنیه‌تیی ڕوانینی تاكه‌كان بۆ Ú•Ù‡‌وایه‌تیی ده‌سه‌ڵاتداران له‌لایه‌Ùƒ Ùˆ  Ù„Ù‡‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ بونیاد Ùˆ بڕیار Ùˆ به‌هاكانی هه‌ر سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی ده‌ستنیشان ده‌كات. ئه‌مه‌Ø´ كاریگه‌ریی له‌سه‌ر ÙƒÛ†ÛŒ پرۆسه‌ÛŒ سیاسی Ùˆ كاراییی سیسته‌Ù… Ùˆ هه‌روه‌ها سه‌قامگیری Ùˆ گۆڕانكاری له‌ سیسته‌مدا هه‌یه‌.

به‌Ø´ÛŒ حه‌وته‌Ù…ÛŒ كتێبه‌كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ خوێندنه‌وه‌ÛŒ سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاری له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ڕوانگه‌كانی په‌ره‌پێدان Ùˆ مۆدێرنیزاسیۆن. نووسه‌ر له‌Ù… به‌شه‌دا ڕوانگه‌ جیاواز Ùˆ جۆراوجۆره‌كان له‌سه‌ر قۆناغه‌كانی په‌ره‌سه‌ندنی سیاسی- كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ ئابووری Ùˆ...هتد، ده‌خاته‌روو.

به‌Ù… واتایه‌‌ كه‌ ئه‌Ù… ڕوانگانه‌ خوێندنه‌وه له‌ فاكته‌ر Ùˆ بونیاده‌كانی كاریگه‌ر‌ بۆ پرۆسه‌ÛŒ گۆڕانكاری له‌ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ سیاسی له‌ دۆخێك بۆ دۆخێكی تر ده‌كه‌Ù†.  نووسه‌ر بیروڕای زاناكان  بۆ پێوه‌ره‌ جیاوازه‌كانی كاریگه‌ر له‌Ù… گۆرانكارییانه‌ ده‌خاته‌ ڕوو. له‌Ù… به‌شه‌دا بیروڕای كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ بیرمه‌ند Ùˆ زانای ئه‌Ù… بواره"مۆدێرنیزاسیۆن"‌ØŒ  بۆ نموونه‌ وه‌كوو (دێیڤید ئه‌پته‌ر)ØŒ (كارل دویچ)ØŒ (سامۆئێل هانتینگتۆن)ØŒ (برینگتۆن مۆر) Ùˆ (سیمۆر مارتین لێپیست) ده‌خاته‌ ڕوو.

نووسه‌ر له‌Ù… به‌شه‌دا به‌راوردێك له‌ نێوان پێوه‌ر Ùˆ بنه‌ماكانی ڕوانگه‌ كلاسیك Ùˆ مۆدێرنه‌كانی مۆدێرنیزاسیۆن ده‌كات، به‌Ù… پێیه‌Ø´ جیاوازییان Ùˆ هه‌روه‌ها خاڵی لاواز Ùˆ به‌هێزیان له‌ خوێندنه‌وه‌ Ùˆ شیكردنه‌وه‌ÛŒ چۆنیه‌تیی په‌ره‌سه‌ندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژئاوایی Ùˆ ناڕۆژئاوایی ده‌خاته‌ ڕوو. بۆیه‌ جه‌خت ده‌كاته‌ سه‌ر بیروڕای سامۆئێل هانتینگتۆن، كه‌ زیاتر شیاو Ùˆ گونجاوه‌ بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ ناڕۆژئاوایییه‌كان. بۆیه‌ هانتینگتۆن، بۆ جیاوازیكردن له‌ نێوان مۆدێله‌كانی په‌ره‌سه‌ندنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان، سێ مۆدێلی په‌ره‌سه‌ندنی 1- Ù‡ÛŽÚµÛŒ (سوید Ùˆ بریتانیا) 2- سووڕانه‌وه‌یی (بۆ وڵاتانی ئه‌مریكای لاتین) 3- دیالێكتیكی ( ئه‌ڵمانیا Ùˆ ئیتالیا Ùˆ ئیسپانیا Ùˆ یۆنان)ØŒ ده‌خاته ‌ڕوو.

هه‌روه‌ها هانتینگتۆن Ú•Û†Úµ Ùˆ كاریگه‌ریی نوخبه‌ سیاسییه‌كان، بونیادی كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری Ùˆ ئابووریی بورژوایی، چوارچێوه‌ÛŒ كه‌لتووری، ژینگه‌ÛŒ ده‌ره‌ÙƒÛŒ Ùˆ نێونه‌ته‌وه‌یی، ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی، په‌ره‌سه‌ندووییی دامه‌زراوه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ به‌ربڵاویی به‌شداریی سیاسی بۆ سه‌ركه‌وتنی پرۆسه‌ÛŒ مۆدێرنیزاسیۆن، به‌ گرنگ Ùˆ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ ده‌زانێت.

به‌Ø´ÛŒ هه‌شته‌Ù…ÛŒ كتێبه‌كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ پۆلینكردنی سیسته‌مه‌ سیاسییه‌كان. له‌Ù… به‌شه‌دا نووسه‌ر هه‌ÙˆÚµ ده‌دات ڕژێمه‌ سیاسییه‌ جۆراوجۆره‌كان بۆ نموونه‌: لیبراڵ دیموكراتیك، زۆردارانه‌ÛŒ (Authoritarian) یه‌كسانیخواز، نه‌ریتیی یه‌كسانیخواز، پۆپۆلیست، نوخبه‌Ú¯Ù‡‌رای زۆردارانه (Authoritarian)‌‌ØŒ به‌Ù¾ÛŽÛŒ پێوه‌ره‌كانی (چۆنیه‌تیی دروستكردنی ئامرازه‌كانی كاریگه‌ریی هێز)ØŒ هه‌روه‌ها پێوه‌ری (دابه‌شكردنی هێزی سیاسی) Ùˆ هه‌روه‌ها  پێوه‌ری "دروستكردنی ده‌سه‌ڵاتدارییه‌تیی Ú•Ù‡‌وا" پۆلین بكات.

له‌Ù… به‌شه‌دا بیروڕای زانایانی ناسراو به‌ "ده‌سته‌بژێرگه‌را" یاخود "نوخبه‌Ú¯Ù‡‌را"ØŒ وه‌كو گائتانۆ مۆسكا Ùˆ ڕۆبێرت میشێلز Ùˆ ڕایت میلز Ùˆ پارێتۆ خراوه‌ته‌ ڕوو.

به‌Ø´ÛŒ نۆیه‌Ù… Ùˆ به‌Ø´ÛŒ كۆتاییی كتێبه‌كه‌ تایبه‌ت كراوه‌ به‌ پێوه‌ره‌‌ گشتییه‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ÛŒ سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاری. ‌له‌Ù… به‌شه‌دا، نووسه‌ر هه‌ÙˆÚµ ده‌دات پێوه‌ر Ùˆ فاكته‌ره‌ گشتییه‌ كاریگه‌ره‌كان له‌سه‌ر خوێندنه‌وه‌ÛŒ سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاری وه‌كو: 1- مێژوو Ùˆ كه‌لتووری سیاسی 2- هه‌لومه‌رجی كۆمه‌ڵایه‌تیی سیاسه‌ت Ùˆ هاووڵاتیان 3- سیاسه‌ت به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌زموونه‌ واقیعی Ùˆ به‌رده‌سته‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ دیموكراتیك Ùˆ نادیموكراتیكه‌كان بخاته‌ ڕوو.

به‌Ù… پێیه‌ØŒ نووسه‌ر Ú•Û†ÚµÛŒ پارته‌ سیاسییه‌كان Ùˆ گرووپه‌ جۆراوجۆره‌ نه‌ریتی Ùˆ ئایینی Ùˆ ناسنامه‌یی Ùˆ هه‌روه‌ها گرووپه‌ مۆدێرنه‌كان له‌ وڵاته‌ جیاوازه‌كان له ‌لایه‌Ùƒ Ùˆ هه‌روه‌ها Ú•Û†Úµ Ùˆ كاریگه‌ریی سوپای سه‌ربازی Ùˆ بیرۆكراسی Ùˆ كه‌نیسه‌ Ùˆ ناوه‌نده‌ ئایینییه‌كان Ùˆ سه‌ندیكا كرێكارییه‌كان Ùˆ ڕێكخراوه‌ پیشه‌یییه‌كان Ùˆ گرووپه‌ ژینگه‌یییه‌كان Ùˆ پارته‌ سیاسییه‌كان Ùˆ گرووپه‌ جۆراوجۆره‌كانی گوشار Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندی Ùˆ هه‌روه‌ها ئامرازه‌كانی ڕاگه‌یاندن Ùˆ ڕای گشتی، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاستی په‌ره‌سه‌ندووییی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تان Ùˆ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر سیاسه‌ت Ø´ÛŒ ده‌كاته‌وه‌.

ئه‌وه‌ÛŒ كه‌  Ø¨Û† ئه‌كادیمی Ùˆ ڕۆشنبیر Ùˆ نوخبه‌ Ùˆ داڕێژه‌رانی سیاسه‌ت له‌ خوێندنه‌وه‌ÛŒ زانستیی ئه‌Ù… كتێبه‌ له‌ كوردستانی فره‌ پێكهاته‌دا گرنگه،‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێمه‌ وه‌كو كۆمه‌ڵگەیه‌Ùƒ به‌ جیاوازی Ùˆ جۆراوجۆریی ناسنامه‌یی Ùˆ كو‌لتووری Ùˆ مێژوویی Ùˆ ئابووری Ùˆ سیاسی Ùˆ... هتد، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژئاوا، به‌ڵام له‌ژێر كاریگه‌ریی به‌ها باڵا جیهانییه‌كان هه‌ÙˆÚµÛŒ بونیادنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت- نه‌ته‌وه‌ÛŒ سه‌ربه‌خۆی كوردستان ده‌ده‌ین.

به‌Ù… پێیه‌Ø´ ئه‌Ù… كتێبه‌ یارمه‌تیمان ده‌دات له‌ به‌رچاوڕوونیی زیاتری پرۆسه‌ÛŒ ئاڵۆزی سیاسی Ùˆ هه‌روه‌ها چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ Ùˆ گرفت Ùˆ ململانێ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی كوردستان Ùˆ چۆنیه‌تیی داڕشتنی بڕیاری سیاسی له‌ چوارچێوه‌ÛŒ یاسایی- په‌رله‌مانی، به‌ Ú•Ù‡‌چاوكردنی ئه‌ركی تایبه‌تیی دامه‌زراوه‌كانمان له‌ ژینگه‌یه‌ÙƒÛŒ جیاواز له‌ ڕۆژئاوا Ùˆ به‌ كه‌لتوورێكی سیاسیی تایبه‌ت بۆ خۆمان. ئه‌مه‌Ø´ له‌ هه‌ڵسه‌نگاندن Ùˆ به‌راوردی هه‌ÚµÙ‡‌ Ùˆ ناڕاسته‌قینه‌ÛŒ بارودۆخی سیاسی- كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ مێژوویی Ùˆ ئابووری Ùˆ كه‌لتووریی كوردستان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سیاسه‌ت Ùˆ دامه‌زراوه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ ئه‌ركه‌كانیان Ùˆ پرۆسه‌ÛŒ سیاسی له‌ وڵاتانی ڕۆژئاوایی دوورمان ده‌خاته‌وه‌.

له‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه،‌ ئه‌Ù… كتێبه‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ پێوه‌ری زانستیمان ده‌خاته‌ به‌رده‌ست بۆ هه‌ڵسه‌نگاندن Ùˆ به‌راوردكاریی Ú•Ù‡‌فتاری سیاسیی تاك Ùˆ گرووپ Ùˆ پارته‌كان به‌ Ù¾ÛŽÛŒ كات Ùˆ شوێنی جیاوازی ناوچه‌یی له‌ كوردستان. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ده‌كرێت چۆنیه‌تیی چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كان، به‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ نوێ Ùˆ زانستی تاوتوێ بكه‌ین.

هه‌روه‌ها ڕوانگه‌ÛŒ جیاواز Ùˆ پێكناكۆكی تایبه‌تی گرووپ Ùˆ تاكه‌كان بۆ دیاده‌ Ùˆ پرسه‌كان بۆ نموونه‌: دادپه‌روه‌ری Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ یه‌كگرتوویی Ùˆ Ú•Ù‡‌وایه‌تیی سیسته‌Ù… Ùˆ... هتد، به‌ به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ تواناكانی وڵامدانه‌وه‌ÛŒ سیسته‌Ù… به‌ره‌Ùˆ سه‌قامگیری Ùˆ په‌ره‌سه‌ندنی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی ئاراسته‌ بكه‌ین. به‌Ù… واتایه‌ كه‌ ده‌كرێت مڵملانێ‌ نائاشتیانه‌ Ùˆ توندوتیژه‌كان له‌ كوردستان له‌ چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ قبووڵكراوی سیاسی- یاسایی Ùˆ دیموكراتیكدا دابڕێژرێته‌وه‌.

بۆیه،‌ لێكۆڵینه‌وه‌ Ùˆ خوێندنه‌وه‌ÛŒ سیاسه‌ته‌كانی به‌راوردكاریی ئه‌Ù… كتێبه‌ØŒ ئاشنامان ده‌كات له‌Ú¯Ù‡‌Úµ كێشه‌ Ùˆ گرفته‌ ناوخۆیییه‌كانمان Ùˆ چۆنیه‌تیی ڕووبه‌رووبوونه‌وه‌ی،‌ هه‌روه‌ها به‌ربه‌سته‌كانی په‌ره‌سه‌ندنی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ پرۆسه‌ÛŒ مۆدێرنیزاسیۆن Ùˆ شوێندانه‌ریی ئه‌رێنی Ùˆ نه‌رێنیی Ú•Û†ÚµÛŒ تاك Ùˆ گرووپ Ùˆ ناسنامه‌ Ùˆ پێكهاته‌كان Ùˆ ئایین Ùˆ... هتد، باشتر ده‌ناسین. بۆیه‌ خوێندنه‌وه‌ÛŒ وردی ئه‌Ù… كتێبه‌ له‌ زانكۆكان Ùˆ هه‌روه‌ها بۆ داڕێژه‌رانی سیاسه‌ت له‌ كوردستان، زۆر گرنگ Ùˆ پێویسته‌.

 

ناونیشانی ته‌واوی كتێبه‌كه‌:

دكتر سید عبدالعلی قوام، سیاستهای مقایسه‌ای، تهران: سازمان مطالعه Ùˆ تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)ØŒ چاپ دوازدهم، 1390.

 

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون