PÊNÛS
 
ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان-عێراق له‌‌ سه‌رده‌می پۆست-داعش 
     2017-06-09
پەرویز ڕەحیم

ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان-عێراق له‌‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ پۆست-داعش

هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ ده‌رفه‌ته‌كان

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر- مامۆستای زانكۆ

خستنه‌ڕووی بابه‌ت:

سەرەكیترین پرسیار Ù„Û• لێكۆڵینەوەكانی ئاسایشدا سەرچاوەی ئاسایشە؛ بەم مانایە ÙƒÛ• دەبێت دیاری بكرێت ئاسایشی Ú† كەسێك، یان ئاسایشی Ú† شتێك، دەبێت دەستەبەر بكرێت Ùˆ بپارێزێت: ئاسایشی دەوڵەت؟ ئاسایشی ڕژێم؟ ئاسایشی نەتەوە؟  ÛŒØ§Ø®ÙˆØ¯ ئاسایشی تاك تاكی هاووڵاتیان؟ ئەمانە دەبێت بەگوێرەی پرسیاری ئاسایش وەڵام بدرێنەوە. لێره‌وه‌ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ بۆ ئێمه‌ÛŒ كورد پێویسته‌ ڕاوه‌سته‌ÛŒ له‌سه‌ر بكرێت، دۆزینه‌وه‌ÛŒ وه‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرساره‌یه‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ پۆست-داعش، ئاسایشی كورد له‌ عێراق پارێزراوه‌ یاخود ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ØŸ

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌زموونی Ù¾ÛŽØ´ 2003ØŒ كه‌ به‌رده‌وام ئاسایشی ناسنامه‌ییی كورد له‌ژێر مه‌ترسیی سڕینه‌وه (كیمیاباران Ùˆ ئه‌نفال وه‌Ùƒ نموونه‌)‌دا بووه‌ و، له‌ پاش 2003 ئه‌Ù… ئاسایشه‌ به‌رده‌وام  له‌ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌دا بووه ‌(سیاسه‌تی "مالكی" له‌ ڕووی سه‌ربازی Ùˆ سیاسی Ùˆ ئابووری و، هه‌روه‌ها هێرشی داعش بۆ كوردستان وه‌Ùƒ نموونه‌)ØŒ پێویسته‌ ئه‌Ù… خاڵه‌ له‌به‌رچاو بگرین كه‌ ئایا ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ سیسته‌مه‌ سیاسییه‌ÛŒ ئێستای عێراق، ده‌توانێت ئاسایشی ئێمه‌ بپارێزێت؟ یاخود ئاسایشی عێراق بریتییه‌ له‌ ئاسایشی كورد Ùˆ پێكهاته‌كانی تری ناو عێراق؟ چونكه‌ له‌ دوای نه‌مانی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ داعش وه‌Ùƒ دوژمنێكی هاوبه‌Ø´ له ‌نێوان هه‌رێمی كوردستان Ùˆ به‌غدا، ئه‌وه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری هه‌ڵگیرسانی جه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ تر له‌ نێوان ناسنامه‌ÛŒ شیعی له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ‌ "حه‌شدی شه‌عبی"یه‌وه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ هه‌ڵوێست Ùˆ لێدوانی ئه‌Ù… دوایییه‌ÛŒ به‌رپرسانی باڵای ئه‌Ù… گرووپه‌ Ú†Ù‡‌كدارانه،‌ به‌ بیانوو Ùˆ پاساوی گێڕانه‌وه‌ÛŒ ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ÛŒ ئیداره‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان Ùˆ پاراستنی یه‌كپارچه‌ییی عێراق Ùˆ ... له‌ ئارادایه‌. بۆیه‌ لێره‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕوانگه‌ Ùˆ چوارچێوه‌ÛŒ تیۆریی قوتابخانه‌ÛŒ كۆپنهاگن (Copenhagen School of security studies)ØŒ (بۆزان Ùˆ هاوكاره‌كانی)ØŒ تاووتوێی ئاسایشی كورد له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ئاسایشی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراقدا له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ پاش داعش بكه‌ین.

سه‌رچاوه‌ÛŒ ئاسایش:

 "باری بۆزان" (Barry Buzan)  Ù„Û• كتێبی )خەڵك، دەوڵەتان Ùˆ ترس: بەرنامەی كارێك بۆ خوێندنەوەی ئاسایشی نێودەوڵەتی Ù„Û• سەردەمی دوای جەنگی سارد)ØŒ دەوڵەت بە سەرچاوەی ئاسایش دادەنێت. بۆزان Ù„Û• كتێبی دواتری خۆی "چوارچێوەیەكی نوێ بۆ شیكردنەوەی ئاسایش"ØŒ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• دەكاتە سەرچاوەی ئاسایش و، ئاسایشی كۆمەڵگەیی بە هاوتای ئاسایشی نەتەوەیی دادەنێت. بۆزان Ù„Û• لێكۆڵینەوەیەكی تردا لەژێر ناونیشانی "ئاسایش Ùˆ ئابووری Ù„Û• جیهانی سێیەم" Ù„Û• ساڵی (1998)دا، ئاسایشی ڕژێمەكان بە گرنگتر Ù„Û• ئاسایشی دەوڵەت دەزانێت. بۆزان بە جەختكردن لەسەر دەوڵەتانی دواكەوتوو، ÙƒÛ• ئامانج Ù„Û• سیاسەتەكانی حكوومەت دەستەبەركردنی ئاسایشی هاووڵاتیان نییە، بەڵكوو گەرەنتیكردنی دەسەڵاتی نوخبەكانە لەسەر بنەمای هێز، بەڵام "وەیڤەر" Ù„Û• بەرامبەر ئاسایشی دەوڵەت Ùˆ ڕژێمدا، سەرچاوەبوونی گرووپە جیاوازەكان Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا و، پێویستیی بەهێزكردنیان بۆ پارێزگاریكردن Ù„Û• ناسنامەكەیان و، هەروەها یەكگرتوویی Ùˆ زمان Ùˆ كه‌لتووریان دەكاتە بابەت Ùˆ سەرچاوەی ئاسایش و، بەرگری Ù„Û•Ù… بیرۆكەیە دەكات.

  Ù„Û• كۆتاییدا دەستەیەك Ù„Û• لێكۆڵەران ئاسایشی تاك تاكی هاووڵاتیان، ÙƒÛ• بڕیار وایە گرووپێك Ù¾ÛŽÙƒ بێنن Ùˆ دەوڵەت دروست بكەن، بە سەرەكیترین بابەتی ئاسایش هەژمار دەكەن. Ù„Û•Ùˆ زانایانە، دەتوانین ئاماژە بە "كین بۆس" بكەین ÙƒÛ• Ù„Û• لێكۆڵینەوەیەكدا بە ناوی "ئاسایش Ùˆ ڕزگاری"ØŒ جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە ÙƒÛ• ئاسایش بریتییە Ù„Û• ڕزگاركردنی هاووڵاتیان Ùˆ جەماوەر (تاكەكان Ùˆ گرووپەكان) Ù„Û• سنووردارێتییه‌كانی فیزیكی (وەكوو برسێتی) و، مرۆڤی (وەكوو دەستبەسەركردنی سیاسی، یان به‌ندكردنی سیاسی)ØŒ ÙƒÛ• دەبنە بەربەست بۆ هەڵبژاردنی ئازادانەی مرۆڤەكان Ù„Û• ژیانیان بۆ بابەتە جۆراوجۆرەكان. Ù„Û• ڕوانگەی بۆس، كەسی نەخۆش، برسی، هەژار، دەستبەسەركراو Ùˆ بێكار، ناتوانێت هەڵبژاردنێكی ئازاد بكات؛ بۆیە ڕزگاركردنی تاكەكان بابەتی سەرەكیی ئاسایشە.

 Ù‡Û•Ø±ÙˆÛ•ÙƒÙˆÙˆ پێشتر ئاماژەی Ù¾ÛŽ كرا، بۆزان Ù„Û• بەرهەمە سەرەتایییەكانی خۆیدا بەرگریی Ù„Û• سەرچاوەبوونی دەوڵەت Ù„Û• لێكۆڵینەوەكانی ئاسایشدا دەكرد، هەروەها ئاسایشی ئابووری، سەربازی، كه‌لتووری، كۆمەڵگەیی Ùˆ ژینگەییی وەكوو بوار، یان ڕەهەندە سەرەكییەكانی دەستەبەركردنی ئاسایشی نەتەوەیی هەژمار دەكرد، بەڵام Ù„Û• ساڵی (1993)ØŒ واتە دەیەیەك پاش بڵاوبوونەوەی كتێبی "خەڵك، دەوڵەتان Ùˆ ترس" باس Ù„Û• ئاسایشی ناسنامه‌ییی گرووپە كۆمەڵایەتییەكان Ù„Û• پاراستنی زمان، نەریت Ùˆ كه‌لتووری خۆیان وەكوو سەرچاوەیەكی تری ئاسایش Ù„Û• تەنیشت ئاسایشی دەوڵەت دەكات.

 Ø¨Û•Ù¾ÛŽÛŒ شیكردنەوەكانی "بۆزان" Ùˆ "وەیڤەر" بەڕوونی دەردەكەوێت ÙƒÛ• Ù„Û• سەرەتای (1990) Ùˆ Ù„Û• سه‌روبه‌ندی جەنگەكانی ئیتنی Ùˆ توندوتیژییەكان Ù„Û• باڵكان Ùˆ هاوكات Ù„Û•Ú¯Û•Úµ Ø´Û•Ù¾Û†ÚµÛŒ ÙƒÛ†Ú†ÛŒ بەرفراوان بۆ ئەوروپا، بەتایبەت بۆ دەوڵەتانی ئەسكەندیناڤیا، پرسی ناسنامە، Ù„Û• ڕەوتی كۆمەڵایەتی Ùˆ سیاسی دەردەچێت Ùˆ دەكەوێتە خانەی بابەتەكانی ئاسایش.

هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ جۆراوجۆره‌كانی ئاسایشی ناسنامه‌:

Ù„Û• ڕوانگەی"بۆزان" Ùˆ "وەیڤەر" هەر كۆمەڵگەیەك بەپێی پێكهاتەی ناسنامەكەی، مەترسییە ناوخۆیی Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• دەرەكیییه‌كانی تایبەت بە خۆی هەیە، بۆ نموونە:

1) ئەگەر ناسنامەی كۆمەڵگەیەك لەسەر جیابوونەوە، یان گۆشەگیری Ùˆ تەنیابوون دروست بووبێت، تەنانەت زیادبوونی ژمارەیەكی بچووك Ù„Û• بێگانەكانیش بە ÙƒÛŽØ´Û•ÛŒ ئاسایشی دەزانێت، وەكوو: فینله‌ندا.

2) ئەو ناسنامانەی ÙƒÛ• بە Ù‡Û†ÛŒ زیاتربوونی ژمارەی ئه‌ندامانی ناسنامه‌كانی دیكه‌ ده‌كه‌ونه‌ ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌وه‌ØŒ وەكوو: سوننه‌كانی لوبنان.

3) یان لە ڕێگەی سەركوتكردنی زۆرینە (وەكوو سیربەكان لە كۆسۆڤۆ) كۆنتڕۆڵی دەوڵەتیان لەدەستدایە، لە بەرامبەر شەپۆڵی دانیشتووانی لایەنی بەرامبەر، یان بەرزبوونەوەی لەدایكبوونی ئەوان زۆر لاوازن و، هەست بە هەڕەشە و مەترسی دەكەن، وەكوو: ئیسڕائیلییەكان لە بەرامبەر زیادبوونی ژمارەی فەڵەستینیەكان لە كەرتی غەزە.

4) ئەگەر ناسنامەی نەتەوەیی، بە هەندێك داب Ùˆ نەریتی كه‌لتووریی تایبەتەوە گرێ درابێت، ئەوە هەر كه‌لتوورێكی جیهانیی بۆ ئەو ناسنامەیە، Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسییە.

5) ئەگەر تەوەری سەرەكیی ناسنامەی نەتەوەییی كۆمەڵگەیەك "زمان" بێت، ئەو كاتە باڵادەستیی زمانێك، بۆ نموونە زمانی ئینگلیزی، لەتەك نفووزی ڕوو لە زیادبوونی كۆمەڵگەكان لەسەر یەكتر، دەبێتە هۆی كێشە، وەكوو: كیوبیك لە كەنەدا.

6) ئەگەر نەتەوەیەك لە تێكەڵكردنی ژمارەیەك نەتەوە و گرووپی ئیتنی و ئایینی پێك هاتبێت، بە شێوەیەك كە ژیانی نەتەوەییی هەر یەك لەو گرووپانە مێژوویەكی جیاوازی هەبێت، ئەوە بڵاوبوونەوەی ناسیۆنالیزم و بیرۆكەی خۆبەڕێوەبردن، یان سەربەخۆیی، دەتوانێت كوشندە بێت، وەكوو: یۆگسڵاڤیای پێشوو، عێراقی پێش 2003 و یەكێتیی سۆڤیەتی.

7) ئەگەر نەتەوەیەك بریتی بێت له‌ پێكهاتەیەك كه‌ له‌  Ú¯Ø±ÙˆÙˆÙ¾Û• جیاوازەكان دروست كرابێت، ÙƒÛ• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ناسنامەیەك گرووپێكی نوێیان Ù¾ÛŽÙƒ هێنابێت، ئەوە ناسنامەی نەتەوەییی ئەو دەوڵەتە Ù„Û• بەرامبەر بەرجەستەبوونی جیاوازییەكان Ùˆ وێكنەچوونی نەژادی Ùˆ كه‌لتووری، دەكەوێتە ژێر Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسییه‌وه‌ØŒ وەكوو: ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا.

ئاسایشی كورد له‌ عێراقی پاش داعش:

به‌Ù¾ÛŽÛŒ ڕوانگه‌ÛŒ باری بۆزان Ùˆ هاوكاره‌كانی بۆ پرسی ئاسایش به  ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی و، به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئه‌زموونی سیاسه‌ت Ùˆ ئاسایش له‌ عێراق و، هه‌روه‌ها گۆڕانكارییه‌كانی پاش 2003 Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش، ده‌توانین هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ ده‌رفه‌ته‌كانی سه‌ر ئاسایشی كورد له‌ پاش نه‌مانی داعش له‌ عێراق به‌Ù… شێوه‌یه‌ پۆلین بكه‌ین:

ده‌رفه‌ته‌كان:

  1. به‌ Ù‡Û†ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش Ùˆ دلێری Ùˆ نه‌به‌ردیی هێزی پێشمه‌Ú¯Ù‡ Ùˆ كورد‌ له‌ شكستی داعش، له‌ ڕووی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ Ú•Ù‡‌وایه‌تی بۆ پێشمه‌رگه‌ Ùˆ به‌گشتی پرسی كورد له‌ باشووری كوردستان دروست بووه‌. ئه‌مه‌یش وای كردووه‌ كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ Ú¯Ù‡‌وره‌كان Ùˆ ته‌نانه‌ت ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌ییش، Ú•Û†ÚµÛŒ كورد له‌ پاراستنی ئاسایشی ناوچه‌كه‌ Ùˆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژه‌تیرۆر، به‌ فاكته‌ر Ùˆ ته‌نانه‌ت ئه‌كته‌رێكی گرنگ بزانن. له‌ ڕوانگه‌یه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ ئاسایشی كورد به‌ ئاسایشی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تر Ùˆ ته‌نانه‌ت ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئه‌وروپی Ùˆ ئه‌مریكاوه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌‌. ئه‌مه‌یش وا ده‌كات كه‌ له‌ ڕووی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌وه‌ØŒ پرسی داهاتووی عێراق (مانه‌وه‌ یاخود هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ÛŒ‌) بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی گرنگ بێت و، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هه‌رێمی كوردستان له ‌عێراقیشدا بمێنێته‌وه‌ ئه‌وه‌ وه‌كوو بنكه‌یه‌Ùƒ بۆ ئه‌Ù… ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانه‌ سه‌یر ده‌كرێت؛ له‌ كاتێكدا متمانه‌ به‌ به‌غدا له‌ ئاستێكی لاوازتردایه‌.
  2. جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ سیاسی Ùˆ دیپلۆماسیی هه‌رێمی كوردستانی به‌رزتر كرده‌وه‌ و، هه‌ولێر بووه‌ وێستگه‌یه‌ÙƒÛŒ گرنگی دیپلۆماسی Ùˆ سه‌ربازی له‌ ناوچه‌كه‌. به‌Ù… پێیه‌یش كورد توانیی Ú†Ù‡‌ندین ده‌رگه‌ÛŒ دیپلۆماسیی گرنگ به‌ڕووی خۆیدا بكاته‌وه‌Ø› ئه‌مه‌یش یارمه‌تیی كورد ده‌دات كه‌ له‌ هاوكێشه‌ سیاسییه‌كانی ناوچه‌كه‌ Ùˆ ناوخۆی عێراقدا به‌كاری بێنێت.
  3. پرسی تیرۆر Ùˆ سه‌رهه‌ڵدانی داعش Ùˆ داهاتووی عێراق پێكه‌وه‌گرێدراون. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ سیاسه‌تی تائیفیی به‌غدا Ùˆ په‌راوێزخستنی سوننه‌ØŒ وای كرد كه‌ داعش ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ به‌ئاسانی داگیر بكات. بۆیه‌ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری مانه‌وه‌ÛŒ عێراق به‌یه‌كگرتوویی، ئه‌وه‌ پشكی پێكهاته‌كان Ùˆ به‌شدارییان، وه‌Ùƒ كورد Ùˆ سوننه‌ØŒ پارێزراوتر ده‌بێت. لێره‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی ناوه‌ندیی به‌غدا لاوازتر ده‌بێت؛ ئه‌مه‌یش ئاسایشی كورد زیاتر ده‌پارێزێت.
  4. جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژه‌ داعش وای كرد، كه‌ هێزی پێشمه‌رگه‌ ڕاهێنانی زیاتری مه‌یدانی Ùˆ پراكتیكی و، هه‌روه‌ها له ‌لایه‌Ù† هێزه‌ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه‌وه‌ بكات Ùˆ ئاشنای جه‌Ù†Ú¯ÛŒ نوێ Ùˆ ته‌كنیك Ùˆ ستراتیژییه‌كانی ببێت. ئه‌Ù… خاڵه‌یش وا ده‌كات كه‌ هێزی پێشمه‌رگه‌ له‌ هێزێكی پارتیزانی ده‌ربچێت Ùˆ ئاماده‌ÛŒ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ سه‌ربازییه‌كانی ئه‌كته‌ره‌كانی تر ببێت. ئه‌Ù… خاڵه‌یش دڵنیاییی زیاتر بۆ پاراستنی ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان دروست ده‌كات و، ئه‌كته‌ره‌كانی تر به‌هه‌ستیارییه‌وه‌ مامه‌ÚµÙ‡‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ù… هێزه‌ ده‌كه‌Ù†.
  5. به‌ بوونی هێزی پێشمه‌رگه‌ و، هه‌روه‌ها گۆڕانكارییه‌كانی له‌ پاش سه‌رده‌Ù…ÛŒ داعش، هه‌رێمی كوردستان له‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ به‌هێزتره‌وه‌ ده‌توانێت دانوستاندن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌غدا بكات. بۆ نموونه‌ Ú†Ù‡‌ندین ناوچه‌ØŒ كه‌ پیشتر له ‌لایه‌Ù† سوپای عێراقه‌وه‌ یاخود به‌ هاوبه‌Ø´ÛŒ كۆنترۆڵ ده‌كران، ئێستا له‌ژێر كۆنترۆڵی كوردستاندان. له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ پرسی خاوه‌ندارێتی Ùˆ ده‌رهێنان Ùˆ فرۆشتن Ùˆ ئیداره‌ÛŒ نه‌وت Ùˆ غاز، بۆته‌ پرسێكی Ú•Ù‡‌وا Ùˆ ئاسایی Ùˆ دانپێدانراوی ناوخۆیی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی؛ كه‌ ئه‌مه‌یش له ‌پاڵ ڕیفۆرمی ئابووری له‌ كوردستان، ده‌توانێت Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ جیۆئیكۆنۆمیكیی كوردستان به‌رز بكاته‌وه‌.
  6. له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ پۆست-داعش، هه‌رێمی كوردستان ده‌توانێت له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌شداریكردن له‌ بووژانه‌وه‌ÛŒ ژێرخانه‌ ئابوورییه‌كانی ناوچه‌ سوننه‌كان و، هه‌روه‌ها به‌شداری له‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌یان كه‌ وێران كراوه‌ØŒ Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ گرنگ Ùˆ Ú¯Ù‡‌وره‌ ببینێت. ئه‌مه‌یش له‌ ڕووی سیاسی Ùˆ ئابوورییه‌وه‌ ئاستی ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان به‌رزتر ده‌كاته‌وه‌ Ùˆ نفووزی هه‌رێمی كوردستان له‌Ùˆ ناوچانه‌ (هه‌رچه‌نده‌ بۆ ماوه‌یه‌ÙƒÛŒ دیاریكراویش بێت) زیاتر ده‌كات.

هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كان:

  1. جۆرێك له‌ هه‌ماهه‌Ù†Ú¯ÛŒ Ùˆ یه‌كگرتوویی له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی تیرۆر (داعش) له‌ كوردستاندا بوونی هه‌بووه‌ØŒ به‌ڵام ئه‌Ú¯Ù‡‌ری بوونی دوو ئاراسته‌ÛŒ ناوخۆیی له‌ هه‌مبه‌ر چاره‌سه‌ركردنی پرس Ùˆ كێشه‌كان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ‌ به‌غدا Ùˆ نه‌بوونی یه‌كگوتاری Ùˆ درێژه‌كێشانی بارودۆخی ناله‌باری سیاسیی ناوخۆی هه‌رێمی كوردستان، به‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ له‌سه‌ر ئاسایشی كورد له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ پۆست-داعش داده‌ندرێت. ئه‌مه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كورد له‌ عێراق Ùˆ ته‌نانه‌ت چاره‌نووس Ùˆ ئه‌نجامی پرسی سه‌ربه‌خۆیی، ناڕوون Ùˆ لاواز ده‌كات.
  2. بوونی میلیشیای Ú†Ù‡‌كداری هاوته‌ریب له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سوپای عێراق، وه‌Ùƒ حه‌شدی شه‌عبی، كه‌ چیتر دوژمنی ڕاسته‌وخۆی وه‌كوو داعشی نییه Ùˆ‌‌ØŒ له‌ هه‌مان كاتدا Ú•Ù‡‌وایه‌تیی سه‌ركه‌وتن له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعشی هه‌یه‌ØŒ یه‌كێكه‌ له‌Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ú¯Ù‡‌ورانه‌ بۆ سه‌ر كورد له‌ چوارچێوه‌ÛŒ عێراقی پاش داعشدا. چونكه‌ له‌ لایه‌Ùƒ ئه‌Ù… هێزانه‌ له ‌لایه‌Ù† ئێرانه‌وه‌ پاڵپشتی Ùˆ ئاراسته‌ ده‌كرێن و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ ده‌توانن خودی كورد دابه‌Ø´ بكه‌Ù† Ùˆ ورده‌-ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی وه‌كوو شیعی له‌ كورد جیا بكه‌نه‌وه‌ و، بۆ كورده‌ شیعه‌كان ناسنامه‌ ئایینییه‌كه‌یان بكه‌نه‌ ئه‌وله‌وییه‌تی پاراستنی ئاسایشی ناسنامه‌یی و، به‌Ù… پێیه‌یش له‌ ناوچه‌كانی تریش‌ به‌ پاڵپشتیی داراییی ئێران Ùˆ حكوومه‌تی به‌غدا  له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دروستكردنی حه‌شدی جۆراوجۆر، هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ئاسایشی‌ بۆ سه‌ر كوردستان دروست بكه‌Ù†.
  3. له‌ پاش نه‌مانی داعش، ئه‌Ùˆ سیناریۆیه‌ كه‌ ئه‌وه‌ÛŒ تری ناسنامه‌ییی عێراقی -شیعی (كه‌ پێناسه‌كه‌ر Ùˆ ئاراسته‌كه‌ری جووڵه‌ سیاسی Ùˆ ئاسایشییه‌ ناسنامه‌یییه‌كانه) له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ناسنامه‌ÛŒ كورددا پێناسه‌ بكرێت، یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌Ùˆ ‌هه‌Ú•Ù‡‌شانه‌یه‌ كه‌ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری سه‌ربه‌خۆیی Ùˆ جیابوونه‌وه‌ÛŒ كورد‌ له‌وانه‌یه‌ ڕوو بدات. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، به‌غدا له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هێزه‌ عێراقییه‌كانه‌وه‌ كورد وه‌Ùƒ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ بۆ سه‌ر یه‌كپارچه‌ییی عێراق بناسێنێت و، له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ ناكۆكییه‌كانیان وه‌لاوه‌ بنێن Ùˆ دژی كورد هاوپه‌یمانێتی گرێ بده‌ن، ئه‌Ú¯Ù‡‌رێكی مه‌ترسیدار Ùˆ كراوه‌یه‌.
  4. پابه‌ندبوونی وڵاتانی ناوچه‌كه‌ به‌ یه‌كپارچه‌ییی عێراق Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ سه‌ربه‌خۆییی كوردستان به‌ پاساوی تێكچوونی ئاسایشی ناوچه‌كه،‌ به‌ یه‌ÙƒÛŽÙƒÛŒ تر له‌Ùˆ مه‌ترسییانه‌ÛŒ سه‌رده‌Ù…ÛŒ پۆست-داعش داده‌ندرێت. لێره‌وه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ نه‌یاره‌كانی ناوچه‌كه،‌ وه‌Ùƒ توركیا Ùˆ ئێران Ùˆ وڵاتانی عه‌ره‌بی، ده‌كه‌ونه‌ به‌ره‌یه‌كه‌وه‌. ئه‌مه‌یش بۆ ئاسایشی كوردستان به‌ خاڵێكی مه‌ترسی داده‌ندرێت.
  5. له‌ پاش لاوازبوون یاخود كۆتاییهاتنی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش له ‌لایه‌Ù† وڵاتانی هاوپه‌یمانه‌وه ‌(هه‌رچه‌نده‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر داعش به‌ته‌واویش له‌ناو نه‌چێت)ØŒ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ئه‌وه‌ له‌ ئارادایه‌ كه‌ یارمه‌تی Ùˆ پاڵپشتییه‌ دارایی، سه‌ربازی Ùˆ سیاسیییه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی بوه‌ستێت یاخود زۆر لاواز بێت. ئه‌مه‌یش وا ده‌كات كه‌ هه‌رێمی كوردستان بكه‌وێته‌ ژێر گوشار؛ له‌ لایه‌Ùƒ له ‌لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی هه‌رێمی، وه‌Ùƒ ئێران وتوركیاوه‌ و، له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ له ‌لایه‌Ù† حكوومه‌تی ناوه‌ندیی به‌غداوه‌.
  6. دروستبوونی هاوسه‌نگییه‌ÙƒÛŒ نوێ له‌ پاش سه‌رده‌Ù…ÛŒ پۆست-داعش له‌ ناوچه‌كه‌دا له‌ نێوان وڵاتانی هه‌رێمی له‌ لایه‌Ùƒ و، وڵاتانی ڕۆژاوایی Ùˆ ڕووسیا له‌ لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ وا ده‌كات كه‌ له ‌سه‌رده‌Ù…ÛŒ پۆست-داعشدا ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان له‌ژێر گوشاری هه‌رێمی له‌ چوارچێوه‌ÛŒ عێراقدا پێناسه‌ بكرێته‌وه‌. ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ توانا Ùˆ سنووری مانۆڕی هه‌رێمی كوردستان سنووردار Ùˆ لاواز ببێت. ئه‌Ù… خاڵه‌یش هه‌رێمی كوردستان له ‌هه‌مبه‌ر به‌غدا لاواز Ùˆ له‌رزۆك ده‌كات.
  7. دروستكردنی ناكۆكیی نێوان سوننه‌ Ùˆ كورد له ‌لایه‌Ù† حكوومه‌تی به‌غداوه‌ له‌سه‌ر ئه‌Ùˆ ناوچانه‌ÛŒ كه‌ له‌ژێر كۆنترۆڵی پێشمه‌رگه‌دان،‌ خاڵێكی تره‌ كه‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ سروشتی ئاڵوگۆڕه‌ سیاسی Ùˆ سه‌ربازییه‌كانی پاش نه‌مانی داعش Ùˆ هاوسه‌نگیی هێزه‌ هه‌رێمییه‌كان، ده‌توانێت ئه‌Ú¯Ù‡‌ری دروستبوونی جه‌Ù†Ú¯ÛŽÙƒÛŒ تر بۆ هه‌رێمی كوردستان بێنێته‌ ئاراوه‌. ئه‌مه‌یش هه‌رێمی كوردستان له‌ عێراق لاواز ده‌كات و، هه‌روه‌ها‌ به‌ Ù‡Û†ÛŒ پاڵپشتیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی سوننه‌ Ùˆ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ڕۆژاوایی، Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستان له‌ ئاستی ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا لاواز ده‌كات. لێره‌وه‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌كه‌وێته‌ Ù†ÛŽÙˆ دۆخێكی ئاسایشیی دژبه‌یه‌ك؛ ئه‌مه‌یش جگه‌ له‌ ڕووی ئاسایشییه‌وه‌ (سه‌ربازی)ØŒ كاریگه‌ریی سیاسی Ùˆ ئابووریی زۆری بۆ سه‌ر هه‌رێمی كوردستان ده‌بێت.
  8. دروستبوونی گرووپی تیرۆریستی یاخود Ú•Ù‡‌وانه‌كردنیان بۆ كوردستان، ئه‌Ú¯Ù‡‌رێكی مه‌ترسیدار Ùˆ چاوه‌ڕوانكراوه‌. به‌Ù… پێیه‌ بێجگه‌ له‌ ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان بواره‌كانی تری سیاسی Ùˆ ئابووری ده‌كه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌ و، Ú•Ù‡‌وایه‌تیی هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ Ùˆ هێزه‌ ئه‌منییه‌كانی كوردستان له‌ ئاستی ناوخۆیی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا‌ ده‌كه‌وێته‌ ژێر مه‌ترسی Ùˆ پرسیاره‌وه‌.
  9. یه‌ÙƒÛŽÙƒ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ره زۆر لاواز به‌ڵام‌ مه‌ترسیداره‌كان بۆ سه‌ر ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان، بریتییه‌ له‌ به‌كارهێنانی هێزه‌ ئه‌منییه‌كان Ùˆ هێزی پێشمه‌رگه‌ بۆ یه‌كلاییكردنه‌وه‌ÛŒ‌ گرفت Ùˆ ناكۆكییه‌ سیاسییه‌كان‌ له‌ ناوخۆی هه‌رێمی كوردستان؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆر له‌ هێزی پێشمه‌رگه‌ ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێته‌وه‌ ناو شاره‌كان و، دوژمنی هاوبه‌Ø´ (داعش) نامینێت. له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ڕوودانی كارێكی له‌Ù… Ú†Ù‡‌شنه‌ØŒ لێره‌وه‌ ÙƒÛ†ÛŒ Ú•Ù‡‌وایه‌تیی ئه‌زموونی سیاسیی هه‌رێمی كوردستان ده‌كه‌وێته‌ ژێر پرسیار Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌وه‌‌.
  10. دوای نه‌مانی جه‌Ù†Ú¯ÛŒ داعش به ‌شێوه‌ÛŒ ڕاسته‌وخۆ، ته‌قینه‌وه‌ÛŒ ناڕه‌زایه‌تیی جه‌ماوه‌ری ئه‌Ú¯Ù‡‌رێكی چاوه‌ڕوانكراوه‌. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ئه‌وله‌وییه‌تی ئاسایشی تاكه‌كان ده‌گۆڕێت؛ واته‌ له‌ بواری سه‌ربازییه‌وه‌ بۆ بواری ئابووری Ùˆ سیاسی. بۆیه‌ چاره‌سه‌ر نه‌كردنی دۆخی ئابووری Ùˆ باشترنه‌بوونی ژیانی تاكه‌كان، ده‌توانێت بێجگه‌ له‌ دروستكردنی ناڕه‌زایه‌تیی به‌رفراوانی جه‌ماوه‌ری، ده‌رفه‌ت بۆ لێكترازانی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی و، هه‌روه‌ها ده‌ستێوه‌ردانی به‌غدا Ùˆ وڵاتانی ناوچه‌كه،‌ به‌تایبه‌ت ئێران، دروست بكات. لێره‌وه‌ ئاسایشی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كه‌وێته‌ ژێر هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ و، هه‌روه‌ها گوشاره‌كان بۆ Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ بۆ به‌غدا Ùˆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ ئابوورییه‌كان له Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌غداوه‌ به‌هێز ده‌بێت و، ئه‌مه‌یش یه‌كگوتاریی كورد له ‌هه‌مبه‌ر به‌غدا له‌ناو ده‌بات.

كۆبه‌ند:

گۆڕانكارییه‌كانی سه‌رده‌Ù…ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ هاوكێشه‌ÛŒ نوێی ئاسایشیی هێنایه‌ ئاراوه‌Ø› به‌Ù… پێیه‌یش له  ‌پاش نه‌مانی داعش، هاوسه‌نگییه‌ÙƒÛŒ نوێ له‌ عێراق Ùˆ ناوچه‌كه‌دا دروست ده‌بێت. لێره‌وه‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ كێشه‌ÛŒ‌ هه‌ڵپه‌سێردراوی ڕابردوو Ùˆ گرفتی نوێ، بۆ هه‌رێمی كوردستان ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ئاسایشی ده‌خوڵقێنن. به‌ Ù‡Û†ÛŒ سروشتی ناسنامه‌ییی هه‌رێمی كوردستان له‌ لایه‌Ùƒ و، پرس Ùˆ بابه‌ته‌ ئاسایشییه‌كان له‌ عێراق Ùˆ ناوچه‌كه‌ Ùˆ ته‌نانه‌ت ناوخۆی هه‌رێمی كوردستان له‌ لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ØŒ ئه‌وله‌وییه‌تی ئاسایش گۆڕانكاریی به‌سه‌ردا دێت. به‌Ù… پێیه‌ پێویسته‌ پێداچوونه‌وه‌ به‌ شێواز Ùˆ میكانیزمی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… هه‌لومه‌رجه‌ نوێیه‌دا بكرێت. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، پێویسته‌ هه‌رێمی كوردستان ئه‌وله‌وییه‌ته‌ ئاسایشییه‌كان ده‌ستنیشان بكات Ùˆ به‌ به‌رنامه‌ØŒ كار بۆ پاراستن Ùˆ به‌هێزكردنیی ده‌رفه‌ته‌كانی ئاسایشیی خۆی بكات و، له‌ هه‌مان كاتیشدا ڕووبه‌ڕووی هه‌Ú•Ù‡‌شه‌كان ببێته‌وه‌. ئه‌Ùˆ بابه‌ته‌ÛŒ كه‌ گرنگه‌ Ù„ÛŽÛŒ تێ بگه‌ین ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ÛŒ ئاسایشی، كۆتاییی Ù¾ÛŽ نه‌هاتووه‌ به‌ڵكوو له‌ قاڵب Ùˆ فۆرمی نوێدا ده‌رده‌كه‌وێت و،  بێجگه‌ له بوار Ùˆ ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ میكانیزمی سه‌ربازی،‌ بۆ بواره‌كانی تری ئاسایش (سیاسی، ئابووری، ژینگه‌یی Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یی) ده‌گوازرێته‌وه‌.

هه‌روه‌ها پێویسته‌ ئه‌Ù… ڕاستییه‌ بزانین كه‌ ئاسایشی كورد له‌ چوارچێوه‌ÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراقدا ناپارێزرێت Ùˆ ده‌سته‌به‌ر نابێت، به‌ڵكوو وه‌كوو شكستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی عێراق له‌ هه‌موو بواره‌كاندا، تووشی شكست ده‌بێته‌وه‌. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كان به‌ Ù‡Û†ÛŒ سروشتی پێكهاته‌ÛŒ سیاسی Ùˆ جۆری ناسنامه‌ Ùˆ تێڕوانینی نوخبه‌ سیاسییه‌كان  له‌ عێراق چاره‌سه‌ر نابێت به‌ڵكوو كه‌ÚµÙ‡‌كه‌ ده‌بێت و، ئه‌Ú¯Ù‡‌ری پێكدادان، به‌رده‌وام له‌ ئارادایه‌. ئه‌مه‌ بێجگه‌ له‌ مه‌ترسییه‌ ئاسایشییه‌كانی ناوخۆی هه‌رێمی كوردستان له‌ ڕووی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یییه‌وه‌ØŒ كه به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وله‌وییه‌تی Ú•Ù‡‌هه‌ندی سه‌ربازیی ئاسایش له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ داعش،‌ به‌ چاره‌سه‌رنه‌كراوی ماوه‌ته‌وه‌.

له‌ كۆتاییدا، پێویسته‌ ململانێ ناسنامه‌یییه‌كان Ùˆ ئاڵوگۆڕه‌كانی ناوچه‌كه‌ Ùˆ په‌یوه‌ندییه‌كانی هێز له‌ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ له‌ پاش سه‌رده‌Ù…ÛŒ پۆست-داعش Ùˆ كاریگه‌رییان له‌سه‌ر هه‌رێمی كوردستان، له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ بكرێت. به‌ مانایه‌ÙƒÛŒ تر، هاوسه‌نگیی هێزی ناوچه‌یی، كاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان ده‌بێت و، پێویسته‌ له‌ بواری په‌یوه‌ندییه‌ ده‌ره‌كییه‌كاندا له‌ دوو ئاستی ناوچه‌یی Ùˆ نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا، گرنگیی Ù¾ÛŽ بدرێت.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون