PÊNÛS
 
بنیاتنانی نەتەوە Ùˆ بنیاتنانی دەوڵەت 
     2017-06-08
هیوا مەجید خەلیل

بنیاتنانی نەتەوە و بنیاتنانی دەوڵەت

 

هیوا مەجید خەلیل، دکتۆرا لە گەشەسەندنی سیاسی

پوختە

بەکارهێنانی Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بنیاتنانی نەتەوە بۆ وڵاتانی پۆست-کۆلۆنیال، ڕەواجی هەبوو. بە هەرەسهێنانی یەکێتیی سۆڤیەت، Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بنیاتنانی دەوڵەت Ù„Û• پاڵ بنیاتنانی نەتەوە، Ù„Û• زانستی سیاسەت Ùˆ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا بایەخی تایبەتی Ù¾ÛŽ درا. هەر یەک Ù„Û•Ù… چەمکانە، بە Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ تری ÙˆÛ•Ú© بنیاتنانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• Ùˆ بنیاتنانی ئاشتییەوە گرێ دراون. مەبەستی سەرەکییش Ù„Û• گشت ئەم بنیاتنانانەدا، بریتییە Ù„Û• بەرقەرارکردنی سەقامگیری Ù„Û•Ùˆ وڵاتانەی Ú©Û• تووشی داڕمانی دامەزراوەی دەوڵەت Ùˆ پێکدادانی ناوخۆیی هاتوون. Ù„Û•Ù… بابەته‌دا Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدرێت بەکورتی تیشک بخرێتە سەر هەر دوو Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بنیاتنانی دەوڵەت Ùˆ بنیاتنانی نەتەوە.

بنیاتنانی نەتەوە

Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بنیاتنانی نەتەوە، دوای سەرهەڵدانی دەوڵەتە تازە سەرهەڵداوەکانی دوای کۆلۆنیالیزم برەوی سەند، بەڵام تا هەنووکەیش مشتومڕ Ùˆ ناکۆکی لەسەر ناوه‌Ú•Û†Ú©ÛŒ ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û• Ù„Û• ئارادایە. بنیاتنانی نەتەوە، بەتایبەتیش Ù„Û• ئەدەبیاتی مۆدێرنیتە Ùˆ گەشەسەندندا، Ù„Û• پەنجاکان Ùˆ شەستەکانی سەدەی ڕابردوو چەمکیکی باو بوو. هەندێ توێژەر، ÙˆÛ•Ú© بۆگداندی (Bogdandy)ØŒ بەپێویستی دەزانن Ù¾ÛŽØ´ ئەوەی Ú©Û• باس Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بنیاتنانی نەتەوە بکرێت باشتر وایە باس Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ شکستی نەتەوە بکرێت. بە بڕوای ئەو، کاتێک نەتەوە شکست دێنێت Ú©Û• Ù„Û• وڵاتێکدا نەتەوایەتی، چیتر دەسەڵاتە گشتییە بەرقەرارەکە پەسەند نەکات Ùˆ هیچ کۆدەنگییەک لەسەر Ú©Ù‡‌لتوور Ùˆ مێژوو Ùˆ داب Ùˆ نەریت Ùˆ سیمبۆلی هاوبەش، بوونی نەبێت (Bogdandy, 200). ڕاستییه‌كه‌ی، ئەم بۆچوونەی بۆگداندی بۆچوونێکی بەرتەسکە. ئەو، گشت نەتەوەکانی لەناو سنووری یەک دەوڵەتدا بە یەک نەتەوە هەژمار دەکات. هەر بۆیەیش بە بۆچوونی بۆگداندی، بنیاتنانی نەتەوە بریتییە Ù„Û• پرۆسەیەکی هێنانەدیی ناسنامه‌یه‌Ú©ÛŒ هاوبەش Ùˆ بوونی دیدێکی مەشروعییەتبەخش بە دەسەڵاتی بەرقەرار Ù„Û• هەرێمێکی دیاریکراودا. توێژینەوەکانی بیرمەندانی ئەمریکی، یارمه‌تیدەر بوون بۆ بڵاوبوونەوەی ئەم جۆرە تێکەڵییە. ئەوان زۆرتر Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ "دەوڵەت-نەتەوە"یان بەکار دێنا، Ù„Û• بری بەکارهێنانی Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ "دەوڵەت-نەتەوەکان".

Ù„Û• لایەکی ترەوە، Ù„Û• زۆربەی بەڵگەنامە سیاسییەکاندا ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û•ØŒ Ù„Û• گریمانەوە نزیکترە تا پێناسەکردنێکی دیار. هاوکات، بە دیوێکی تردا، بنیاتنانی نەتەوە زۆرتر Ù„Û• پراکتیکەوە نزیکە تا تیۆری. ئەوه‌یش بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• ڕەگەزە پێکهێنەرەکانی ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û• بەرفراوانن.  Ø¨Û† نموونە، Ù„Û• بنیاتنانی نەتەوەدا، پێویستە باس Ù„Û• ناسنامە جیاوازەکان Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوورە جیاوازەکان بکرێت Ùˆ ڕێزیان هەبێت و، Ù„Û• هەمان کاتیشدا پێویستە خاڵی هاوبەش Ù„Û• نێوان ئەم وردە-Ú©Ù‡‌لتوورە ناوخۆیییە جیاوازانەدا بدۆزرێتەوە، بۆ ئەوەی Ú©Û• "ئێمە" Ù„Û• "ئەوانی تر" جیا بکاتەوە. بە واتایەکی تر، هێنانەدیی ناسنامه‌یه‌Ú©ÛŒ سیاسی-Ú©Ù‡‌لتووریی هاوبەش Ú©Û• گشت تاکەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ù¾ÛŽÚ©Û•ÙˆÛ• گرێ بدات. هەر بۆیەیش بنیاتنانی نەتەوە ÙˆÛ•Ú© هێنانەدیی ناسنامه‌یه‌Ú©ÛŒ هاوبەش Ù„Û•  نێوان گرووپ Ùˆ نەژادە جیاوازەکاندا هەژمار دەکرێت Ú©Û• Ù„Û• چوارچێوەی دەوڵەتێکدا دەژین. ئەمەیش Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بنیاتنانی نەتەوە، Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بنیاتنانی دەوڵەت جیا دەکاتەوە، چونکە بنیاتنانی دەوڵەت واتە بنیاتنانی دەوڵەتێکی کارا، Ú©Û• بتوانێت ئەرکەکانی دەوڵەتی مۆدیرن ڕاپەڕێنێت. لێرەوە، پرسی چۆنێتیی بنیاتنانی دامەزراوەکانی دەوڵەت Ùˆ کاراییی ئەم دامەزراوانە دێتە کایەوە. کەواتە، بنیاتنانی دەوڵەت تیشک دەخاتە سەر بەهێزکردن Ùˆ کاراکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت Ùˆ بنیاتنانی نەتەوە؛ سه‌رنج ده‌خاته‌ سەر پەیوەندیی نێوان هاووڵاتی Ùˆ دەوڵەت (Sinclair Dinnen, 2006).

Ù„Û• ڕوانگەی Ú©Ù‡‌لتوورگەرایییەوە، بنیاتنانی نەتەوە باس Ù„Û• پرۆسەی بنیاتنانی ناسنامه‌یه‌Ú©ÛŒ Ú©Ù‡‌لتووریی هاوبەش بۆ دانیشتووانی وڵاتێک دەکات (Scott, 2007). ئەم ناسنامه‌یه‌ Ù„Û• نێوه‌ندی ڕەگەزەکانی ÙˆÛ•Ú© زمان، مێژوو، ڕوانگەی سیاسی، ئەدەبیات، کەسایەتییە سیاسی Ùˆ ئەدەبییه‌كان Ùˆ شاعیرە ناسراوەکانی نەتەوەیەک و، تەنانەت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ جۆری پۆشاک Ùˆ خۆراکه‌وه‌ بەرجەستە دەبێت.

بنیاتنانی دەوڵەت

Ú†Û•Ù…Ú© Ùˆ پرۆسەی بنیاتنانی دەوڵەت، ڕاستەخۆ بە Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ شکستی دەوڵەت، یان دەوڵەتی شکستخواردوو گرێ دراوە. دەوڵەت کاتێک شکست دێنێت Ú©Û• نەتوانێت مەشروعییەتی مانەوەی خۆی گەرەنتی بکات یاخود نەتوانێت پێداویستییە گشتییەکان Ùˆ خزمەتگوزارییە سەرەتایییەکان دابین بکات، یان کاتێک Ú©Û• نەتوانێت یەکپارچەییی خاکی وڵات بپارێزێت. Ù„Û•Ù… بارودۆخەدا ئەگەری ناسەقامگیریی سیاسی Ùˆ تێکچوونی نەزمی کۆمەڵایەتی دێتە ئاراوە. کەواتە دەتوانین بەم شێوەیە پێناسەی بنیاتنانی دەوڵەت بکەین Ú©Û• بریتییە Ù„Û•: "دامەزراندن، یان دووبارە دامەزراندنەوە Ùˆ بەهێزکردنی ستراکتۆرە گشتییەکان Ù„Û• هەرێمێکی دیاریکراودا، Ú©Û• توانای دابینکردنی کاڵا Ùˆ خزمەتگوزارییە گشتییەکانی هەبێت" (Bogdandy, 2005). ئەگەر سەرنجی ئەم پێناسەیە بدەین، دەبینین Ú©Û• پێناسەیەکی تەواو ئابووری Ùˆ کارگێڕییانەیە؛ بۆیە پێویستە ڕەهەندی مەشروعییەتی سیستەمی سیاسییش بۆ سەرلەنوێ بنیاتنانەوەی دەوڵەت زیاد بکەین. Ù„Û• ڕاستیدا کاتێک Ú©Û• باس Ù„Û• بنیاتنانی دەوڵەت دەکەین، چونکە خودی دەوڵەت Ú†Û•Ù…Ú©ÛŽÚ©ÛŒ ئەبستراکتە، کەواتە بە ناڕاستەخۆ مەبەست بنیاتنانی دامەرزاوەکان Ùˆ شێوازی حكومڕانییە. حکوومەت ÙˆÛ•Ú© بریکاری دەوڵەت، ئەم ئەرکانە پراکتیزە دەکات. ئەمەیش Ù„Û• ڕاپۆرتی گەشەسەندنی جیهانیدا بەڕوونی Ú•Û•Ù†Ú¯ÛŒ داوەتەوە. ڕاپۆرتی گەشەسەندنی جیهان Ù„Û• ساڵی ٢٠١١،  Ø¨Ø§Ø³ Ù„Û• زەروورەتی بنیاتنانی دەوڵەتی کارا دەکات، Ù„Û•Ùˆ وڵاتانەی Ú©Û• ڕووبەڕووی لەرزۆکیی دامەزراوەکان، ململانێ Ùˆ پێکدادانی ناوخۆیی بوونەتەوە. ڕاپۆرتەکە بانگەشه‌ÛŒ دامەزراندنی دامەرزاوەی کارا دەکات Ú©Û• بتوانێت ئاسایش Ùˆ دادپەروەری Ùˆ Ù‡Û•Ù„ÛŒ کار بۆ هاووڵاتیانی ئەم وڵاتانە بێنێتە کایەوە (Grävingholt, 2012).

واڵدنێر (Waldner) بنیاتنانی دەوڵەت و گەشەسەندنی وڵات پێکەوە گرێ دەدات و چوار ڕێکار بۆ گەشەسەندن و بنیاتنانی دەوڵەت دەخاتە ڕوو:

Ù¡. جۆری پەیوەندیی نێوان دەوڵەت Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌.

٢. سروشتی سیستەمی بیرۆکراسی.

٣. چۆنێتیی ئیدارەدانی کەرتی دارایی و ماڵی لە لایەن دەوڵەتەوە.

٤. جۆرەکانی دەستێوەردانی دەوڵەت لە ئابووریدا.

واڵدنێر بەم دابەشکارییە، خوێندنەوەیەکی "ماکرۆ"یانە بۆ ئەدای دەوڵەت دەکات. ئەو، بەراوردی هەر یەک Ù„Û• وڵاتانی تورکیا Ùˆ سووریا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ کۆریای باشوور Ùˆ تایوان Ù„Û• نێوان ساڵانێ ١٩٦٠ تا کۆتایییەکانی ١٩٨٠ دەکات و، ئەوە دەخاتە ڕوو Ú©Û• Ú†Û†Ù† نوخبەی سیاسیی هەر دوو وڵات Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ بەدامەزراوەییکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەتی دا، بەڵام ئەم هەوڵانە Ù„Û• هەر یەک Ù„Û• کۆریای باشوور Ùˆ تایوان خۆشگوزەرانی Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکی پێشکەتووی هێنایه‌ بوون، Ú©Û•Ú†ÛŒ Ù„Û• سووریا Ùˆ تورکیا، بووە Ù‡Û†ÛŒ باڵادەستبوونی نوخبەی سیاسی بەسەر دامەزراوەکان و، Ù„Û• دەرنجامدا دواکەتووییی ئابووریی Ù„ÛŽ کەتەوە. کەواتە، Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بنیاتنانی دەوڵەت، تەرکیز لەسەر دامەزراندنی دامەزراوەکانی دەوڵەت دەکات (Scott, 2007). Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمەیشدا، ناکرێت بابەتی گرنگی نوخبەی سیاسی، Ù„Û• دامەزراندنی هەر دوو بابەتی بنیاتنانی دەوڵەت Ùˆ بنیاتنانی نەتەوەدا پشتگوێ بخرێت. بۆ دامەزراندنی بنیاتنانی دەوڵەت Ùˆ نەتەوە، وڵات پێویستیی بە نوخبەیەکی سیاسی هەیە، Ú©Û• Ù‡Û•Ù… نوخبەی نیشتمانی بن Ùˆ هەمیش بڕوایان بە ڕێساکانی Ú¯Û•Ù…Û•ØŒ بەپێی بنەماکانی دیموکراسی هه‌بێت. دەکرێت نەتەوەی بەهێز بنیات بنرێت (ÙˆÛ•Ú© ئەڵمانیای نازی) یا خود دامەزراوەی بەهێز بنیات بنێن، بەڵام Ù„Û• دواجاردا ئەم دامەزراوانە Ù„Û• خزمەت بنیاتنانی نەتەوە Ùˆ دەڵەتدا نەبن (ÙˆÛ•Ú© یەکێتیی سۆڤیەت) و، Ù„Û• دوایین وێستگەدا ببنە Ù‡Û†ÛŒ دواکەوتنی وڵات Ùˆ پارچەبوونی نەتەوە.

دەرەنجام:

Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بنیاتنانی دەوڵەت Ùˆ نەتەوە، دەکرێت Ù„Û• ڕووی تیۆرییەوە Ù„ÛŽÚ© جیا بکرێنه‌ÙˆÛ•ØŒ بەڵام Ù„Û• ڕووی پراکتیکییەوە ئەم دوو Ú†Û•Ù…Ú©Û• پێکەوەگرێدراون؛ ئەویش بۆ بارودۆخی هەر وڵاتێک دەگەڕێتەوە Ú©Û• ئەم دوو Ú†Û•Ù…Ú©Û•ÛŒ تێدا بەکار دێت. Ù†Û•Ùƒ تەنیا مێژوو Ùˆ زمان Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© سیمبۆلی هابەش دەتوانن ناسنامه‌ بە نەتەوەیەک ببەخشن، بەڵکوو کاراییی دامەرزاوەکانی دەوڵەت Ù„Û• دابینکردنی خزمەتگوزارییە گشتییەکان، دەتوانن ئەم ناسنامه‌یە بەرهەم بهێنن. کۆریای باشوور Ùˆ کۆریای باکوور Ú©Û• یەک نەتەوەن، بەڵام زۆر Ù„ÛŽÚ© جیاواز، ئەم ڕاستییە دەسەلمێنن. ئەوەی Ú©Û• ئەم یەک نەتەوەیە Ù„ÛŽÚ© جیا دەکاتەوە، کارایی Ùˆ جۆری دامەزراوەکانی دەوڵەت Ùˆ سیستەمی سیاسییە Ú©Û• دوو جۆر بنیاتنانی جیاوازی بەرهەم هێناوە.  Ù„Û• هەندێ دۆخدا، Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بنیاتنانی دەوڵەت، ئاراستەی بەدیهێنانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکی یەکدەست دەگرێتە خۆ. Ù„Û• هەندێ حاڵەتیشدا، Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ بنیاتنانی نەتەوە، Ú©Û• جەخت لەسەر ناسنامه‌ Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری هاوبەش دەکاتەوە، دەتوانێت ببێتە Ù‡Û†ÛŒ جیابوونەوەی نەتەوەیەک Ù„Û• دەوڵەتێک، جا ئەگەر دەوڵەتەکە کارا بێت، یان ناکارا (Scott, 2007)Ø› بۆ نموونە هەنگاوەکانی سکۆتلەندا بۆ جیابوونەوە Ù„Û• بریتانیا. هەر بۆیەیش، دەکرێت ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û• بەپێی ڕوانگەی ئەو کەسەی Ú©Û• توێژینەوە لەسەر ئەم چەمکانە دەکات (کۆمەڵناس، ئابووریناس، زانای سیاسی Ùˆ...)ØŒ یا خود ئەو وڵاتەی Ú©Û• توێژینەوەی لەسەر ئەنجام دەدرێت، مانای جیاواز وەربگرێت.

سەرچاوەکان:

Bogdandy, A, V., Häußler, S., Hanschmann, F, (2005) Conceptual Clarifications and an Appraisal of Different Approaches, Max Planck Yearbook of United Nations Law, 9, p. 579-613.

Dinnen, S. (2006) Nation Building-Concepts Paper,  Australian National University, Canberra, available at:  http://www2.pazifik-infostelle.org/uploads/DossierNationBuilding.pdf

Grävingholt, J., Leininger, J., Haldenwang, C, V. (2012) Effective state-building? A review of evaluations of international state-building support in fragile contexts, German Development Institute.

Scott, Z. (2007) ‘Literature Review on State-Building’, University of Birmingham: International Development Department.

Waldner, D. (1999) state building and late development, USA: Cornell University Press.

 
 
« پێداچوونەوەیەکی کورت لەسەر دۆخی ژیان Ùˆ ئابووری Ù„Û• هەرێمی کوردستان
« بنیاتنانی نەتەوە Ùˆ بنیاتنانی دەوڵەت
« گەشەسەندنی سیاسی (بەشی یەکەم)
« گەشەسەندنی سیاسی
« گەشەسەندنی سیاسی
« دانیێل لێرنێر  (Daniel Lerner)
« لێرنێر Ùˆ وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون