PÊNÛS
 
ئینلگیزی وه‌کوو زمانێکی جیهانی: زمانکوژ، یان زمانپارێز؟ 
     2017-06-05
د. ڕەحیم سورخی

ئینلگیزی وه‌کوو زمانێکی جیهانی: زمانکوژ، یان زمانپارێز؟

 

 

ئامادەکردن Ùˆ گێڕانەوەی: د. ڕەحیم سورخی، Ø¯Ú©ØªÛ†Ø±Ø§ Ù„Û• زمانەوانی Ù„Û• زانکۆی سەلاحەددین

 

"دکتۆر جەعفەر شێخولئیسلامی": فه‌رمیبوونی کوردی له‌ ده‌ستووری هه‌رێمدا، به‌ڕاستی Ú•Ù‡‌چاو بکرێت. به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستوور Ùˆ به‌کرده‌وه‌ØŒ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ زمانی کوردی به‌رز بکرێته‌وه‌ Ùˆ به‌رز ڕابگیرێت له‌Ù†ÛŽÙˆ: فێرگه‌ Ùˆ زانکۆ ئه‌هلییه‌کان، ده‌زگه‌ ‌حکوومییه‌كان، كۆمپانیا‌ ئه‌هلییه‌کان، شوێنه‌ گشتییه‌کان (تابلۆ Ùˆ ...).

 

سەرەتا

ئێستا لانی Ú©Û•Ù… دوو بابەتی پێوەندیدار بە زمانەوە ÙˆÛ•Ú© بابەتی زاڵ Ùˆ Ù¾Ú• باسوخواسی ناوەندە ڕۆشنبیری، ئاکادیمی، پەروەردەیی Ùˆ میدیایییەکانی هەرێمی کوردستان Ù„Û• گۆڕێدان: یەکەم، بابەتی بەئینگلیزیکردنی خوێندن Ù„Û• باخچەی ساوایەنەوە بۆ قۆناغەکانی خوێندن ÙˆÛ•Ú© پلانێک Ú©Û• ئێستا Ù„Û• هەرێمی کوردستان پیادە دەکرێ Ùˆ بەڕێوە ده‌Ú†ÛŽØ› دووەم، وەزارەتی خوێندنی باڵا Ùˆ توێژینەوەی زانستی Ù„Û• ڕێکەوتی Ù¨/Ù£/ ٢٠١٧ بڕێارێکی دەرکرد Ú©Û• "لەمساڵەوە ئەژمارکردنی نمرەی وانەکانی زمانی کوردی Ùˆ عەرەبی، بۆ دەرچووانی Ù¾Û†Ù„ÛŒ دوازدە Ù„Û• کاتی پێشکەشکردن بۆ کۆلێژەكانی پزیشکی، ئەندازیاری Ùˆ زانستی، ئارەزوومەندانە دەبێت". جگە لەوه‌یش سەرخستنی زمانی ئینگلیزی Ùˆ ناوە ئەوروپی Ùˆ بیانییەکان بەسەر زمانی کوردیدا لەسەر تابلۆی شوێنە گشتی Ùˆ تایبەتییەکان بەبەرچاوی دەبینرێت. ئەم هەنگاوانەی حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ù„Û•Ù… ساڵانەی دواییدا Ù„Û• میدیا Ùˆ تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بە واتای پەرواێزخستنی زمانی کوردی Ù„ÛŽÚ© دراوەتەوە. هەر بۆیە، کاردانەوەی مامۆستایانی زانکۆ، پەروەردە Ùˆ خەمخۆرانی زمانی کوردییشی بەدوادا هات.

بۆ تیشکخستنە سەر ئەوەی: ئاخۆ بەڕاستی ئەم بڕیار Ùˆ بەرنامانە، بە واتای پەراوێزخستنی زمانی دایکە؟ بۆچوونی زمانناسانی به‌ناوبانگ Ùˆ بەئەزموون Ù„Û• بواری زمانناسیی کارەکی، پلان Ùˆ سیاسەتی زمان، فێرکردنی زمانی دووەم چییە؟  ئەزموونی وڵاتانی پێشکەوتوو، یەک لەوانە ÙˆÛ•Ú© کانادا Ú©Û• ئەزموونێکی ١٠٠ساڵەی Ù„Û• بواری کارلێککردنی زمانەکان هەیە چیمان Ù¾ÛŽ دەڵێ؟ بۆ وەڵامدانەوە بەم پرسیارانە Ùˆ تیشکخستنەسەر پرسی زمانی کوردی Ùˆ زاڵکردنی زمانی ئینگلیزی Ù„Û• کوردستان، لیژنەی ڕۆشنبیریی Ú©Û†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ زمان Ù„Û• زانکۆی سەڵاحەددین Ú•Û†Ú˜ÛŒ چوارشەممە (٢٠١٧/Ù¥/Ù£) سمینارێکی بۆ بەڕێز پرۆفیسۆری هاوکار Ù„Û• زانکۆی کارلێتنی کانادا، "دکتۆر جەعفەر شێخولئیسلامی" بە ناونیشانی "ئینگلیزی وەکوو زمانێکی جیهانی: زمانکوژ، یان زمانپارێز" Ú•ÛŽÚ© خست.

لەبەر گرنگی و پڕ ناوەڕۆکی و پەنجەخستنەسەر کێشەکان و گفتوگۆیەکی تێروتەسەلی مامۆستایانی زانکۆ لەسەر ئەو بابەتە، بەپێویستمان زانی خوێنەرانی بەڕێزی "پێنووس"یشی لێ ئاگادار بکەینەوە. ئەمەیش دەقی وتارەکەی د. شێخولئیسلامی:

خۆ لەقەرەدانی بابەتێکی وا گرنگ

دکتۆر شێخولئیسلامی، Ù„Û• سەرەتای باسەکەیدا ئاماژەی بەوە کرد Ú©Û• بۆچی خۆی Ù„Û• قەرەی بابەتێکی وا گرنگ Ùˆ ئاڵۆز داوە. هۆیەکەیشی گێڕایەوە بۆ ژیانی زیاتر Ù„Û•  29 ساڵ له‌ وڵاتێکی ئینگلیزیزمان، Ú©Ù‡‌نه‌دا. خوێندنی ١٤ ساڵ به‌ زمانی ئینگلیزی‌: خوێندنی پەیمانگە (زانیاری Ùˆ کتێبخانه‌)ØŒ به‌Ú©Ù‡‌لۆریا (زمانناسی)ØŒ ماجستێر (زمانناسیی کاره‌Ú©ÛŒ)ØŒ دکتۆرا (شیکاری گوتار Ùˆ ڕاگه‌یاندن(.9  Ø³Ø§Úµ مامۆستای زمانی ئینگلیزی بووە له‌ Ú©Ù‡‌نه‌دا، ١٠ ساڵ‌ پرۆفسۆری یاریده‌ده‌ر Ùˆ پرۆفسۆری هاوکار بووە له‌ به‌Ø´ÛŒ زمانناسی Ùˆ دیراساتی زمان. جگە لەوانەیش، دەڵێ: زۆربه‌ÛŒ نووسینه‌ ئه‌کادیمییەکانی به‌ ئینگلیزین Ùˆ له‌سه‌ر میدیا Ùˆ زمانی کوردین، فرچکی به‌ زمانی کوردی، شێوه‌زاری موکریانی، گرتووه‌ØŒ به‌ دزی فێری خوێندنه‌وه‌ Ùˆ نووسینی بووە، به‌ کوردی شیعری نووسیوه‌ØŒ شانۆ Ùˆ چیرۆکی نووسیوه‌‌ØŒ وتاری نووسیوه‌ و، ئێستایش خه‌ونیان Ù¾ÛŽÙˆÛ• ده‌بینێ.

مەترسییەکانی ئینگلیزی لەسەر زمانی کوردی

ÙˆÛ•Ú© Ù„Û• سەرەتادا ئاماژەی Ù¾ÛŽ کرا Ú©ÛŽØ´Û•Ú©Û• ئەوەیە Ú©Û• ئینگلیزی وه‌کوو هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌Ú© له‌سه‌ر زمانی کوردی دەرکەوتووە. ئەمەیش بە پەرەگرتنی زمانی ئینگلیزی Ù„Û•Ù… ئاست Ùˆ شوێنانەی خوارەوە دیارە: Ù„Û• زانکۆ Ùˆ قوتابخانە ئەهلییەکان، بەتایبەتی ئەو قوتابخانانەی ئینگلیزییان بە بناغەی فێرکردن داناوە، دەقە پەروەردەیییە کوردییەکان بە بەراورد Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئینگلیزییەکان Ù„Û• ڕووی فۆرم Ùˆ ناوەڕۆکەوە پەرپووت Ùˆ کزن. مامۆستاکان سەرچاوەی زیاتر Ùˆ دەوڵەمەندتریان لەبەردەستە بۆ شێوازەکانی فێرکردن، جۆراوجۆریی نموونە Ùˆ تاقیکردنەوەکان. Ù„Û• ڕاگەیاندنەکاندا پۆزی زانینی ئینگلیزی بەسەر کوردیدا بانگەشەی بۆ دەکرێ. Ù„Û• زۆربەی تابلۆی سەر شوێنە تایبەتی Ùˆ گشتییەکان ناوە ئینگلیزییەکان بەسەر کوردییەکە کەوتوون.

پرسیار ئەوەیە Ú©Û• ئایا فێربوونی به‌ربڵاوی ئینگلیزی به‌سووده‌ØŒ یان زیانبه‌خشه‌ØŸ  سووده‌کانی چین، زیانه‌کانی چین؟ کردنی ئه‌Ùˆ پرسیاره‌ له‌ کوردستان Ú† ئاکامگه‌Ù„ÛŽÚ© به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌دا؟  Ú†Ø§Ø±Ù‡‌ چییه‌ØŸ بۆ وەڵامدانەوە بەم پرسیارانە سەرەتا  چەند گریمانەیەکی تیۆریی Ù„Û• بابەت زمان Ùˆ ئەرکەکانی بەم شێوەیە خستە ڕوو:

  • زمان به‌س ئامرازێکی پێوه‌ندیگرتن نییه‌ Ø› Ú¯Û•Ù„ÛŽÚ© ئەرکی دیکەیشی هەن، ÙˆÛ•Ú© ناسنامەیی، سۆزداری Ùˆ هتد.
  • هه‌موو زمانێک، ده‌بێ بپارێزرێت؛ جۆراوجۆریی زمان ده‌سمایه‌یه‌Ú©ÛŒ مرۆڤایه‌تییه‌. Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە، نابێ هێنانی ئینگلیزی بۆ Ù†ÛŽÙˆ ژینگە پەروەردیییەکان لەسەر حیسابی لادان Ùˆ پەراوێزخستنی زمانی دایک بێت. دەکرێ زمانەکانی ئینگلیزی، عەرەبی Ùˆ هەرچەند زمانی دیکەیش هەبن Ùˆ بخوێندرێن، بەڵام بابەتی زمانی دایک شتێکی دیکەیە، زمانی پێوەندیی نێوان بەرە Ùˆ نەوەکانە، زمانی پاراستنی کەلتوور Ùˆ ناسنامەی نەتەوەیە؛  بۆیە دەبێ بەراییی Ù¾ÛŽ بدرێ.
  • هه‌موو زمانێک به‌ نۆره‌ÛŒ خۆی ئاڵۆزه‌ و، له‌ هه‌مان کاتیشدا ساکاره‌. هیچ زمانێک Ù„Û• زمانی دایک ئاسانتر نییە بۆ ئەو تاکەی Ù„Û• خێزاندا بەو زمانە فرچک دەگرێ. Ù„Û• هەمان کاتدا هەر زمانێک خاوەن پێکهاتەی تایبەت بە خۆیەتی و، په‌ره‌گرتن، یان په‌راوێزخستنی زمانێک پێوه‌ندیی به‌ پێکهاته‌ زمانییه‌کانه‌وه‌ نییه‌ØŒ به‌ڵکوو پێوه‌ندیی به‌ فاکته‌ره‌ ئه‌وپه‌ڕزمانییه‌کانە‌وه هه‌یه‌.

ئەگەر زمانێک زاڵ دەبێت، لەبەر خۆشپێکهاتەبوون، یان ئاسانبوونی ئەو زمانە نییە، بەڵکوو زمانی به‌ ده‌سه‌ڵات، زمانی خه‌ÚµÚ©ÛŒ به‌سوڵته‌ Ùˆ ده‌سه‌ڵاته‌Ø› Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌Ú©Ù‡‌یشی ڕاسته‌. خوێندنی سه‌ره‌تایی به‌ زمانی دایک باشتره‌ØŒ چونکە منداڵ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ مامۆستا Ùˆ هاوپۆلەکانی دەکەوێتە دەوروبەرێکی ئاشناوە Ú©Û• پێوەندیکردن Ùˆ دەربڕینەکانی ئاسانتر لەبەر دەڕوا. خوێندن Ùˆ په‌روه‌رده‌ØŒ ده‌بێ له‌ خزمه‌ت به‌رژه‌وه‌ندیی گشتیی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا بێت؛ واتە خوێندن Ùˆ پەروەردە، نابێت تەنیا Ù„Û• خزمەت تاقمێکی دەستڕۆشتوودا بێت Ùˆ سیستەمی پەروەردە Ù„Û• بەرژەوەندیی ئەوان دەستکاری بکرێت. Ù„Û• ئاستی باڵایشدا، لێهاتوویییه‌ ئه‌کادیمییه‌کان ÙˆÛ•Ú© پۆلێنکردنی زانیاری Ùˆ ڕێبازی لێکۆڵینەوە، به‌ئاسانی له‌ زمانی دایک ده‌گوازرێنه‌وه‌ بۆ زمانێکی تر.

هۆیه‌کانی په‌ره‌گرتنی ئینگلیزی

دکتۆر شێخولئیسلامی، هۆکاری سەرەکیی پەرەگرتنی ئینگلیزی لەمانەدا دەبینێت: ئینگلیزی پلان بۆدانراو دەبینێت Ú©Û• هەموو دەزگه‌ پێوەندیدارەکانی وڵاتانی ئینگلیزی زمانی Ù„Û• پشتە. کۆلۆنیالیزمی بریتانی، په‌ره‌گرتنی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌مریکا، په‌ره‌پێدانی زمانی ئینگلیزی له‌ لایه‌Ù† بازنه‌ÛŒ یه‌Ú©Ù‡‌مه‌وه‌ (ئه‌مریکا، بریتانیا Ùˆ ...) وه‌کوو کاسبییه‌Ú©ÛŒ بیلیۆن دۆلاری، په‌ره‌گرتنی ئینگلیزی وه‌کوو به‌Ø´ÛŽÚ© له‌ پرۆسه‌ÛŒ به‌جهیانیبوون. ئەو، ئینگلیزی، لەبەر ئەو Ú•Û†ÚµÛ• گرینگانەی Ù„Û•Ù… بوارانەی خوارەوە دەیگێڕێ، بە ئەمری واقع دەزانێ Ùˆ ئەو کەسانەی Ù„Û•Ù… بوارانە لەبەر ئینگلیزی دانەمێنن کاروباریان بەئاسانی ڕایی دەبێت؛ بەمشێوەیە زانینینی ئینگلیزی ئامرازێکی دەستڕاگەیشتنی ئاسانە بۆ زانست Ùˆ تەکنۆلۆژیای سەردەم Ùˆ سودمەندبوون Ù„Û• پیشە Ùˆ دەرفەت نوێیەکانی وەدەستخستنی کار.

  • زانست Ùˆ ئه‌کادیمیا
  • کاسبی Ùˆ ئاڵووێری نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی
  • دیپلۆماسیی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی
  • هاتوچۆی ئاسمانی
  • سینه‌ما، موزیک Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری "باو"
  • پێوه‌ندیگرتن له‌ ڕادده‌ÛŒ ئه‌وپه‌ڕسنووریدا
  • یارمه‌تیدانی نه‌ته‌وه‌ÛŒ بچووکتر، Ú©Ù‡‌ بتوانن له‌ Ú¯Û†Ú•Ù‡‌پانی جیهانیدا خۆ بنوێنن
  • به‌تواناکردنی ده‌Ù†Ú¯ÛŒ جووڵانه‌وه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی، Ú©Ù‡‌لتووری Ùˆ سیاسییه‌کان.

ئه‌فسانه‌کانی سوڵته‌ÛŒ ئینگلیزی

پاش خستنەڕووی لایەنە سودمەندەکانی زمانی ئینگلیزی بۆ ئەوکەسانەی فێری دەبن، د. شێخولئیسلامی هاتە سەر ڕوونکردنەوەی ئەو ئەفسانە و دەنگۆیانەی دەبنە هۆی ڕەخساندنی سولتە و باڵادەستیی زیاتری زمانی ئینگلیزی لە جیهاندا. لەهەمانکاتیشدا لایەنی ئەفسانەیی و دوور لەڕاستی بوونی ئەو دەنگۆیانەشی بەمشێوەیەی خوارە ڕوونی کردنەوە:

  • ئینگلیزی ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ زۆرزانین Ùˆ بینینی دنیا به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ دیکه‌: کورد هه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ Ú†Ù„ ساڵه‌ له‌ وڵاتی ئینگلیزیزمان ده‌ژی، به‌ڵام ئێستایش هه‌ر له‌ جیهانی 40 ساڵ له‌مه‌وبه‌ردا ده‌Ú˜ÛŒ. ته‌نانه‌ت، ئه‌Ú¯Ù‡‌ر فێربوونی زمانێک به‌ڕاستی ببێته‌ Ù‡Û†ÛŒ دیتنی دنیا به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ تریش، ئه‌مه‌ نیشانه‌ÛŒ ئه‌وه‌ نییه‌ Ú©Ù‡‌ ئه‌Ùˆ شێوه‌ دیتنه‌ØŒ باشه.‌
  • فێربوونی ئینگلیزی ئاسانه‌ØŒ زه‌حمه‌ت نییه: هه‌موو زمانێک به‌ ڕادده‌ÛŒ خۆی ئاسان Ùˆ گرانه‌.

هه‌ر زمانێک Ú©Ù‡‌ له‌ Ù¾Û†Ù„ÛŒ یه‌Ú©Ù‡‌وه‌ فێر بکرێ Ùˆ ئه‌وه‌نده‌ ببیسرێ Ùˆ ببیندرێ؛ بەو شێوەیەی کار بۆ زمانی ئینگلیزی دەکرێ، ئاسانتر فێر ده‌کرێ. کەواتە، ئاسانبوون، یان گرانبوونی زمانێک Ú©Ù‡‌ پێکهاته‌ زمانییه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ وه‌کوو ئینگلیزی زۆر جیاواز له‌ کوردی بێت، ناتوانێ له‌خۆوه‌ ئاسانتر بێت؛ هەر زمانێک ئەو دەسەڵاتەی Ù„Û• بواری بەرهەمهێنان، داڕشتن Ùˆ پەرەپێدانەوە Ù„Û• پشت بێت، فێربوونیشی ئاسان دەبێت.

  • ئینگلیزی به‌ شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ سروشتی په‌ره‌ÛŒ گرتووه‌ Ùˆ دڵخوازانه‌ وه‌رگیراوه‌: لەبارەی ئەو ئەفسانەیە Ú©Û• زمانی ئینگلیزی بەشێوەیەکی سروشتی Ùˆ خۆڕسک Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ کردووە، دکتور شێخولئیسلامی دەڵێ:   پلانی تۆکمه‌ Ùˆ دانسته‌ (ئاگایانه‌) له‌ پشت په‌ره‌پێدانی زمانی ئینگلیزی بووه‌ Ùˆ هه‌یه‌: کۆنسولی بریتانی، زانکۆکانی په‌روه‌رده‌ÛŒ مامۆستای ئینگلیزی، تۆێژینه‌وه‌ Ùˆ لێکۆڵینه‌وه‌ هه‌راوه‌کانی ئه‌Ù… بواره‌ Ùˆ هتد نیشانە Ùˆ بەڵگەی ئاشکرای ئەم بوارەن Ùˆ  Ù‡Ù‡‌ڵبژاردنی زمانی په‌روه‌رده‌ØŒ زۆر کات ئاره‌زوومه‌ندانه‌ نییه‌ØŒ به‌ڵکوو داسه‌پێنراوه‌Ø› بە بڕیاری دەسەڵاتی پێوەندیدار Ùˆ لەڕێگای سیاسەت Ùˆ پلانێکی تۆکمەی زمانییەوە بەڕێوە دەچێت.
  • هه‌موو کات ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتنی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌: ڕاسته‌ زۆر Ú©Ù‡‌س به‌ Ù‡Û†ÛŒ باشزانینی ئینگلیزییه‌وه‌ Ù¾ÛŽØ´ ده‌Ú©Ù‡‌ون، بۆیه‌ ‌حه‌زی دایک Ùˆ باوکان Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌کانه‌ØŒ نەوەکانیان بخەنە بەر خوێندن بەو زمانە، به‌ڵام جیاوازیی چینایه‌تی Ùˆ نابه‌رانبه‌ریی دارایی Ùˆ پله‌ÛŒ کۆمه‌ڵایه‌تی، قووڵتر ده‌کاته‌وه‌. کەواتە، نایەکسانیی کۆمەڵآیەتیشی لێدەکەوێتەوە.
  • هیچ زیانێکی بۆ زمانه‌کانی دیکه‌ نییه‌: لەبارەی ئەم ئەفسانەیەوە دکتور شێخولئیسلامی دەڵێ: "له‌ کوردستان نموونه‌Ú©Ù‡‌یمان بینیوه‌ Ú©Ù‡‌ Ú†Û†Ù† ته‌ÙˆÚ˜Ù…ÛŒ ئینگلیزی، ده‌توانێ له‌ بایه‌خی زمانی نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ دایک Ùˆ ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یی، Ú©Ù‡‌Ù… بکاته‌وه‌".

هەروەها نموونەی بە چەند وڵاتێکی دیکەش هێنایەوە Ùˆ گوتی: ئه‌وه‌ له‌ زۆر شوێنی تریش بینراوه‌ بۆ نموونە، ساڵی ٢٠٠٤ مه‌نگۆلیا ورده‌ ورده‌ ده‌ستی کرد به‌ زاڵکردن Ùˆ ته‌نانه‌ت فه‌رمیکردنی ئینگلیزی، بەڵام ساڵی ٢٠١٤‌ پرۆژه‌یه‌Ú© درایه‌ پارلمان، Ú©Ù‡‌ له‌Ùˆ ته‌مایه ‌(بەفەرمیکردن Ùˆ زاڵکردنی ئینگلیزی) پاشگه‌ز ببنه‌وه‌ بۆ پاراستنی زمانی نه‌ته‌وه‌یی.

  • ئەفسانەیەکی دیکە ئەوەیە Ú©Û• ئینگلیزی "بۆ په‌روه‌رده‌ Ùˆ خوێندن له‌ زمانی دایک باشتره"‌: دکتور شێخولئیسلامی بۆ هەڵوەشاندنەوە Ùˆ دەرخستنی لایەنە چەوتەکانی ئەم دەنگۆیە دوایین ڕاپۆرتی "یۆنیسێف" بە بەڵگە دێنێتەوە Ú©Û• "پاشی لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ فێرگه‌کانی 21 وڵاتی ئه‌فریقی، ده‌نووسێ:

"ئه‌نجامی  به‌ÚµÚ¯Ù‡‌ فێرکاری‌ Ùˆ هۆشەکی (cognitive)یەکان، هه‌Ù… له‌ لایه‌Ù†ÛŒ تۆێژینه‌وه‌وه‌ Ùˆ هه‌Ù… له‌ لایه‌Ù†ÛŒ کرده‌یی‌ (practice)یەوە، ئه‌Ù… ڕاستییه‌ حاشاهه‌ڵنه‌گره‌ نیشان ده‌ده‌Ù† Ú©Ù‡‌ ئامرازی وانه‌گوتنه‌وه،‌ ده‌بێ زمانی خودی منداڵ بێت.  Ú©Ù‡‌ڵکوه‌رگرتن له‌ زمانی دایک، وه‌کوو ئامرازی وانه‌گوتنه‌وه‌ØŒ پرۆسه‌ÛŒ فێربوونی هۆشیی باشتر ده‌کات و، ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ Ú©Ù‡‌ قوتابی، ببێت به‌ Ú†Ù‡‌Ù‚ÛŒ خوێندن.  کاتێ زمانی دایک له‌ Ù¾Û†Ù„ ده‌کار ده‌کرێت، قوتابییه‌کان زۆرتر له‌ وانه‌کاندا به‌شدار ده‌بن، Ú©Ù‡‌متر له‌ فێرگه‌ ده‌تۆرێن، دایک Ùˆ باوک Ùˆ جڤاته‌Ú©Ù‡‌یش له‌ پڕۆسه‌ÛŒ فێربوونی منداڵه‌Ú©Ù‡‌دا زۆرتر به‌شدار ده‌بن" (Trudell, 2016, p. 119).

  1. "لێکەوتە" (implications) کۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسییه‌کانی هه‌ڵبژاردنی زمانی وانه‌گوتنه‌وه،‌ ئاڵۆزن. هه‌ڵبژاردنی زمان هه‌تا بڵێی سیاسییه‌Ø› په‌روه‌رده‌یش هه‌روه‌تر.  Ú©Ù‡‌وابوو، دیاریکردنی زمانێک بۆ په‌روه‌رده‌ÛŒ منداڵانی نه‌ته‌وه‌یه‌Ú© له‌ لایه‌Ù† ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێکه‌وه‌ØŒ له‌ ڕاستیدا، ده‌ربڕین Ùˆ ڕاگەیاندنێکی جددییه‌ له‌مه‌Ú• ناسنامه‌ÛŒ نه‌ته‌وه‌یییه‌وه‌ ..." (p. 119).
  2. "ده‌سکه‌وته‌کان [ÛŒ ئه‌Ù… ڕاپۆرتە] هه‌روه‌ها نیشان ده‌ده‌Ù† Ú©Ù‡‌ سیاسه‌تی زمانی لایه‌نداری زمانی دایک، ته‌نانه‌ت ئه‌Ú¯Ù‡‌ر به‌باشیش به‌ڕێوه‌ بچێ، هێشتا ناتوانێت به‌ ته‌نیا هه‌لومه‌رجی ناله‌باری فێرکاری به‌ره‌Ùˆ باشی بگۆڕێت.  هه‌لومه‌رجی فێربوون کاتێ باشتر ده‌بێت Ú©Ù‡‌ سیاسه‌تی زمانی لایه‌نداری زمانی دایک نه‌ ته‌نیا به‌باشی به‌ڕێوه‌ بچێت، به‌ڵکوو هاوکات بێت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ هه‌ڵێنانه‌وه‌ÛŒ هه‌ندێک هه‌نگاوی نوێ له‌ بواره‌کانی فێرکاری Ùˆ به‌ره‌وپێشڤه‌چووندا" (p. 120).

ئه‌Ùˆ هه‌نگاوانه‌ له‌ هه‌رێمی کوردستان، Ú†ÛŒ بن باشه‌ØŸ

پاش خستنەڕووی هۆکارەکانی پشت پەرەپێدانی زمانی ئینگلیزی، پێویستییەکانی مرۆڤ لە ئێستادا بەو زمانە و ئەزموونی دەوڵەتان و ئەفسانەکانی زاڵبوونی زمانی ئینگلیزی، قازانج و زیانەکانی وەک هەڕەشەیەک لەسەر زمانی دایک، دکتور شێخولئیسلامی، هاتەسەر بارودۆخی زمانی دایک و هەروەها زمانی ئینگلیزیش لەهەرێمی کوردستان و هەنگاوەکانی چارەسەرکردنی قەیرانی فێرکردنی زمانی لەم بوارانەدا بە پێی پلان و سیاسەتێکی زمانیی تۆکمە خستەڕوو کە لە سێ ئاستی پلانداڕێژیی جەستە(corpus planning)، پلانداڕێژیی پێگەی زمان(statues planning ) و پلانداڕێژیی فێرکاری(acquisition planning)دا دەکرێ جێبەجێ بکرێت کە هەرکام لەوانەش چەند خاڵێکی پێویست بۆ جێبەجێ کردن لەخۆ دەگرن.

  1. پلانداڕێژیی جه‌سته‌ÛŒ زمان: Ù„Û•Ù… ئاستەدا کار لەسەر جەستەی زمان دکرێ لەڕووی فەرهەنگنووسی Ùˆ ڕێزمان Ùˆ... Ú©Û• زیاتر سەرنجی خستە سەر ئەم بەشانەی خوارەوە:
    • قامووسی باشتر Ùˆ بێ هه‌ÚµÙ‡‌ Ùˆ په‌ÚµÙ‡‌: یه‌کزمانه‌ØŒ دووزمانه‌Ø› وشه‌دان [بانکی وشەیی هەبێ Ú©Û• وشەکانی زمانی کوردی بەهەموو زارەکوردییەکان تێدا کۆکرابێتەوە].
    • جددیبوون له‌ نووسین به‌ کوردی
    • به‌هێزکردنی وه‌رگێڕان
    • هه‌بوون، Ú•Ù‡‌چاوکردن Ùˆ به‌ڕێوه‌بردنی پلانداڕێژی
  2. پلانداڕێژیی پێگەی زمان: لەم ئاستەدا کار بۆ بەرزکردنەوە و بەرز ڕاگرتنی پێگەی زمانی دایک دەکرێ کە لەڕوانگەی دکتور شێخولئیسلامییەوە پێویستە:
  • فه‌رمیبوونی کوردی له‌ ده‌ستووری هه‌رێمدا، به‌ڕاستی Ú•Ù‡‌چاو بکرێت.
  • به‌Ù¾ÛŽÛŒ ده‌ستوور Ùˆ به‌کرده‌وه‌ØŒ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ زمانی کوردی به‌رز بکرێته‌وه‌ Ùˆ به‌رز ڕابگیرێت له‌Ù†ÛŽÙˆ: فێرگه‌ Ùˆ زانکۆ ئه‌هلییه‌کان، ده‌زگه‌ ‌حکوومییه‌كان، كۆمپانیا‌ ئه‌هلییه‌کان، شوێنه‌ گشتییه‌کان (تابلۆ Ùˆ ...).
  1. پلانداڕێژیی زمانی له‌ فێرکاری Ùˆ په‌روه‌رده‌دا: Ù„Û• ڕوانگەی دکتۆر شێخولئیسلامییەوە، ئەم ئاستە بە Ú©Û†ÚµÙ‡‌Ú©Ù‡‌ÛŒ سیاسه‌تی زمانی دادەنرێت Ùˆ دەڵێ: "پێویسته‌ خوێندن به‌ Ú†Ù‡‌ند زمان بێت، به‌ڵام به‌ شێوه‌ÛŒ "لێزێده‌کردن" نه‌Ú© "Ù„ÛŽÚ©Ù‡‌مکردن"ØŒ واته:‌ زمانی دایک بناغه‌ÛŒ خوێندن بێت، ئینگلیزیی Ù„ÛŽ زیاد بکرێت، خوێندن هه‌تا Ù¾Û†Ù„ÛŒ 8ØŒ به‌ زمانی دایک بێت، له‌ Ù¾Û†Ù„ÛŒ یه‌Ú©Ù‡‌وه‌ ئینگلیزی وه‌کوو بابه‌ت، له‌ پاڵ عه‌ره‌بییه‌وه‌ بخوێندرێ، له‌ Ù¾Û†Ù„ÛŒ هه‌شته‌وه‌ØŒ ئینگلیزی ورده‌ ورده‌ ببێت به‌ ئامرازی خوێندن، شان به‌ شانی کوردی، کتێبی خوێندنه‌وه‌ÛŒ باشتر بۆ فێرگه‌کان ئاماده‌ بکرێت Ùˆ مامۆستای زمانی کوردی باشتر ڕابهێندرێت.

دکتور شێخولئیسلامی بە خستنە ڕووی ئەو پرسیارە Ú©Û• "ئایا په‌ره‌گرتنی ئینگلیزی به‌سووده‌ØŒ یان به‌ زیانه‌ØŸ" Ú©Û• دەکرێ بە پرسیارێکی سەرەکی ئێستای خەڵکی کوردستان Ù„Û• Ù…Û•Ú• بارودۆخی زمان Ù„Û• هەرێمی کوردستانیش دابنرێت، Ù„Û• وەڵامدا گوتی: "سه‌ره‌ڕای لێکۆڵینه‌وه‌ Ùˆ توێژینه‌وه‌یه‌Ú©ÛŒ زۆر له‌ ڕۆژاوا، هێشتا وه‌ڵامی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌ بۆ ئه‌Ù… پرسیاره‌ نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌". هەروەها پشتی بە بۆچوونی زمانناسانێکی ÙˆÛ•Ú© "ئێرلینگ Ùˆ سرجێنت" بەست Ùˆ هەر بەم بۆچوونەش لەچەند خاڵێکدا کاکڵ Ùˆ پوختەی باسەکەی خستە ڕوو: "بۆچوونی جیاواز سه‌باره‌ت به‌Ù… پرسیاره‌ هه‌یه‌ØŒ به‌تایبه‌ت له‌مه‌Ú• Ú•Û†Úµ Ùˆ ده‌وری ئینگلیزی له‌ پێوه‌ندی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ زمانه‌کانی دیکه‌ØŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئابووری Ùˆ لایه‌نه‌کانی دیکه‌ÛŒ Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتن و، له‌Ú¯Ù‡‌Úµ په‌روه‌رده به‌گشتی"ØŒ به‌ڵام، زۆربه‌ÛŒ هه‌ره ‌زۆری توێژینه‌وه‌ به‌پێزه‌کان پێمان ده‌ÚµÛŽÙ†:

ڕاستییه‌Ú©ÛŒ حاشاهه‌ڵنه‌گره‌ Ú©Ù‡‌ فێربوونی زمانی ئینگلیزی له‌ جیهانی ئه‌مڕۆدا نه‌ ته‌نیا باشه‌ØŒ به‌ڵکوو زۆریش پێویسته‌. به‌ڵام، نابێ به‌ نرخی په‌ڕاوێزخستنی زمانی دایک/کوردی ته‌واو بێت، چونکه‌:

  1. "هه‌موو ئه‌Ùˆ ده‌زگه‌یانه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ بۆ Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتن Ùˆ فێرکاری ته‌رخان کراون، ده‌بێ Ú©Ù‡‌ÚµÚ© له‌Ùˆ زمانه‌ بۆ وانه‌گوتنه‌وه‌ Ùˆ فێرکردن وه‌ربگرن Ú©Ù‡‌ قوتابی باشتر Ù„ÛŽÛŒ تێ ده‌گا [ØŒ واته‌ زمانی یه‌Ú©Ù‡‌Ù…]» (یونیسێف، 2016ØŒ Ù¾. 120).
  2. زمان به‌س Ú©Ù‡‌ره‌سه‌یه‌Ú©ÛŒ پێوه‌ندیگرتن نییه‌ØŒ به‌ڵکوو هێمای نه‌ته‌وه‌یییه‌ و، ئاڵقه‌ÛŒ پته‌ÙˆÛŒ Ù¾ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌لکاندن Ùˆ گرێدانی نه‌وه‌ (جیل) Ùˆ به‌ره‌کانه‌.
  3. هه‌موو زمانێک Ú¯Ù‡‌نجینه‌یه‌Ú©ÛŒ‌ مه‌عریفه‌ Ùˆ زانستی مرۆڤایه‌تییه‌. بۆ پاراستنی ئه‌Ùˆ Ú¯Ù‡‌نجینه‌یه‌‌ØŒ هه‌رێمی کوردستان پێویستیی به‌ پلانداڕێژی Ùˆ سیاسه‌تی زمانی چالاکتر Ùˆ به‌بڕشتتر هه‌یه‌ Ú©Ù‡‌ØŒ به‌کرده‌وه‌ØŒ زمانی کوردی، به‌ هه‌موو شێوه‌زاره‌کانییه‌وه‌ØŒ له ‌سه‌رووی هه‌موو زمانه‌کان دابنێت.

 

 
 
« پلان Ùˆ سیاسەتی زمان Ùˆ گرفتی دەوڵەت - نەتەوەسازی Ù„Û• ئێران
« زمان، کەلتوور Ùˆ پێوەندییە مرۆیییەکان
« بەکارهێنانی ڕێزدارانەی زمان Ù„Û• تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان Ùˆ پێوەندییە نێوانکەسییەکاندا
« گوتاری میدیای کوردی Ù„Û• بەستێنی مەترسیی ململانێ ناوخۆیییەکان Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ دەرەکیدا
« Ú•Û†ÚµÛŒ زمان Ù„Û• نەتەوەسازیدا: تێڕوانینێک بۆ پرسی زمانی کوردی
« گوتاری پەروەردەیی؛ زمان Ùˆ نەتەوەسازی Ù„Û• هەرێمی کوردستان
« Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ زمانی کوردی Ù„Û• گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتی- سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون