PÊNÛS
 
ڕێگه‌ی ئاوریشم 
     2017-05-29
پەیڕەو ئەنوەر

Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئاوریشم


پەیڕەو ئەنوەر/ توێژەر

پێشەکی:
ڕێکەوتی ١٣/Ù¥/٢٠١٧ بەشێک Ù„Û• سەرۆکەکانی وڵاتانی جیهان گەیشتنە "پەکین"ÛŒ پایتەختی چین بە مەبەستی بەشداریکردن Ù„Û• کۆڕبەندی نێودەوڵەتیی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئاوریشم لەژێر ناونیشانی "یەک پشتێنە، یەک Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌"ØŒ Ú©Û• Ú•Û†Ú˜ÛŒ دواتر بەڕێوە چوو. ئەم کۆڕبەندە، بیرۆکەی "Ø´ÛŒ جین پینگ"ÛŒ سەرۆکی چینە Ú©Û• بەنیازە Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئاوریشمی Ú©Û†Ù† زیندوو بکاتەوە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ دامەزراندنی چەند Ú•ÛŽÚ•Û•ÙˆÛŽÚ©ÛŒ گرینگی ÙˆÛ•Ú© Ù‡ÛŽÚµÛŒ ئاسن Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ نێودەوڵەتی Ùˆ بنیاتنانی چەندین بەندەری گرینگ Ú©Û• وڵاتانی ئاسیا Ùˆ ئەوروپا Ùˆ ئەفریقا بەیەکەوە دەبەستێتەوە و، دەبێتە گەورەترین Ú•ÛŽÚ•Û•ÙˆÛŒ بازرگانیی جیهان. Ù„Û•Ù… کۆڕبەندەدا ٨٥٠ میوانی بیانی Ù„Û• ١٣٠ وڵاتی جیاوازه‌وه‌ بەشدار بوون Ùˆ ٧٠ ڕێکخراوی جیهانیش ئامادەی کۆڕبەندەکە بوون.

چین هەر Ù„Û• ساڵی ٢٠١٣ەوە پلانی بۆ Ù¾Ú•Û†Ú˜Û•Ú©Û• داڕشتووە Ùˆ چەندین Ù‡ÛŽÚµÛŒ ئاسن Ùˆ وێستگەی کارەبا Ù„Û• تاجیکستان، تایلەند، قرقیزستان Ùˆ چەند وڵاتێکی تر کردۆتەوە و، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ù‡ÛŽÚµÛŒ ئاسن Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ خێراوه‌ شارەکانی دالیان Ùˆ لیاونینگ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ مەنگۆلیا Ùˆ ڕووسیا بە ئەوروپا ببەستێتەوە و، بیانکات بە Ú•ÛŽÚ•Û•ÙˆÛŽÚ©ÛŒ بازرگانیی گەورە Ù„Û• جیهان، بەتایبەت دالیان ئەڵقەیەکی گرنگی Ù¾Ú•Û†Ú˜Û•ÛŒ "یەک پشتێنە، یەک Ú•ÛŽÚ¯Ù‡"یە و، کۆمپانیا چینییەکانیش دەیانەوێت ئەم پڕۆژەیە بکەن بە دەرفەتێک بۆ نزیکبوونەوە Ù„Û• بازاڕی جیهانی Ùˆ تێکەڵبوون بە بازرگانیی نێودەوڵەتی.

Ù¾Ú•Û†Ú˜Û•ÛŒ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئاوریشـم سەرکردەی زیاتر Ù„Û• ٦٥ وڵاتی Ù„Û• پەکین Ú©Û† کردەوە و، ئەمەیش بە گەورەترین Ùˆ کاریگەرترین کۆبوونەوەی جیهانی بۆ دروستکردنی گەورەترین Ú•ÛŽÚ•Û•ÙˆÛŒ بازرگانیی جیهانی دادەنرێت Ú©Û• وڵاتان Ù„Û• کیشوەرەکانی (ئاسیا، ئەوروپا، ئەفریقا Ùˆ ئەمریکا) تیایدا بەشدارن. هەر Ù„Û• کۆڕبەندەکەدا ڕەجەب تەییب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا و، ڤلادیمیر پووتین، سەرۆکی ڕووسیا بەشدار بوون؛ هەرچەندە هیچ سەرۆکێکی گرنگی ڕۆژاوایی Ù„Û•Ù… کۆربەندەدا بەشدار نەبوو، بەتایبەت ئەمریکا. ئەمەیش مەبەست Ùˆ ئامانج Ùˆ ستراتیژیی Ù¾Ú•Û†Ú˜Û•Ú©Û• ڕوون دەکاتەوە و، پیشانی دەدات Ú©Û• ئەم پڕۆژەیە، زیاتر پڕۆژەیەکی چینی-ڕووسییە Ùˆ Ù„Û• Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ داڕشتنەوەی پەیکەری سیاسی، ئابووری، فەرهەنگی، ژێرخان Ùˆ ڕەگەزەکانی هێز Ùˆ جیۆپۆلیتیک Ùˆ جیۆستراتیژیی نوێییە Ù„Û• ناوچەکە و، فراوانکردنی جەمسەری چین-ڕووسیا Ùˆ دابەشکردنەوەی جوگرافیای ناوچەکەیە بە زمانی ئابووری.

وڵاتانی بەشداربووی کۆڕبەندەکە نزیکەی نیوەی دانیشتووانی جیهان پێک دێنن و هێزی ئابووریشیان لە ٢٠ تریلیۆن دۆلار زیاترە و ژمارەی دانیشتووانیان چوار ملیار و چوار سەد ملیۆن کەسە و ڕووبەرەکەیان ٢٠ لەسەدی کۆی ڕووبەری گۆی زەوی پێک دێنێت.

تورکیا چ ڕۆڵێک لەم پڕۆژەیەدا دەگێڕێت؟

بڕیار وایە ئەم پڕۆژەیە لە ڕێگەی بانکێکی هاوبەشەوە دراوێکی هاوبەش بۆ وڵاتانی هاوبەش و ئەندامانی بخاتە بازاڕەوە و مامەڵە ئابووری و بازرگانییەکانی خۆی پێ بەڕێوە ببات و، چین و ڕووسیا لەم ڕێگەیەوە دەیانەوێت هێژموونیی سیاسی و ئابووری لە ئوراسیا بە هۆی گرێدانی ئاسیا و ئەفریقا بەیەکەوە زیاتر بکەن، چونکە لە ڕووی جیۆپۆلیتیکییەوە ئوراسیا دەتوانێت وڵاتانی باکووری گۆی زەوی و باشوور بەیەکەوە گرێ بدات و وڵاتانی ئەوروپا و ئاسیایش بەیەکەوە ببەستێتەوە. ئەمەیش دەرفەتێکی زێڕین دەبێت بۆ تورکیا بۆ سوودوەرگرتن لە خاڵە باشەکانی ئەم پڕۆژەیە و نزیکبوونەوەی زیاتر لە جەمسەری چین و ڕووسیا و گەیشتن بە ئاسیای ناوەڕاست و کۆمەڵێک وڵاتی تر. تورکیا کۆمەڵێک مەبەستی ستراتیژی و جیۆستراتیژی و جیۆپۆلیتیکی لەم پڕۆژەدا هەیە، بەتایبەت:

١- بەکارهێنانی ئەم پڕۆژەیە وەک جێگرەوەیەک لە بری یەکێتیی ئەوروپا

تورکیا دوای ئەوەی بە Ù‡Û†ÛŒ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© فاکتەر Ùˆ پرسی ناوخۆیی Ùˆ دەرەکییه‌وه‌ Ù„Û• وەرگیرانی Ù„Û• لایەن یەکێتیی ئەوروپاوە بێئومێد Ùˆ بێهێوا دەبێت، بەتایبەت Ù„Û• دوای سەرکەوتنی حزبی داد Ùˆ گەشەپێدان Ù„Û• ڕاپرسی بۆ گۆڕینی دەستوور Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ù„Û• پەرلەمانییەوە بۆ سەرۆکایەتی Ùˆ ڕەخنەکانی یەکێتیی ئەوروپا Ù„Û• تورکیا لەسەر مەسەلەی دیموکراسی Ùˆ مافەکانی مرۆڤ، تورکیا Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات Ù¾Ú•Û†Ú˜Û•ÛŒ ئاوریشم ÙˆÛ•Ú© جێگرەوەیەک Ù„Û• بری یەکێتیی ئەوروپا بەکار بێنێت. سەرەڕای ئەمە، تورکیا هەست بە گەورەیی Ùˆ فراوانبوونی ئەم پڕۆژەیە دەکات Ù„Û• داهاتوودا، Ú©Û• ببێت بە یەکێتییەکی گەورە لەسەر ئاستی سیاسی، ئابووری، سەربازی Ùˆ فەرهەنگی و، کێبڕکێی یەکێتیی ئەوروپا بکات و، بەشێک Ù„Û• شارەزایانیش بە پڕۆژەیەکی جیۆستراتیژی Ùˆ سوپەر-کیشوەر ناوی دەبەن.

 Ù¢- دروستکردنی گوشاری زیاتر بۆ سەر ڕۆژاوا Ùˆ ئەمریکا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەم پڕۆژەیەوە Ù„Û• لایەن تورکیاوە
تورکیا Ù„Û• دوای دروستبوونی داعش Ùˆ پەراوێزخستنی Ù„Û• لایەن وڵاتانی ڕۆژاوا Ùˆ ئەمریکا Ùˆ ئەوروپا Ùˆ پشگوێخستنی داواکانی لەسەر پرسی سووریا Ù„Û• لایەن وڵاتانی ڕۆژاواوە، هەموو Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÚ© دەدات بۆ دروستکردنی گوشار Ùˆ دۆزینەوەی Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەک بۆ هاوسەنگکردنەوەی هێز Ùˆ ناچارکردنی ڕۆژاوا بۆ جێبەجێکردنی داواکانی. یەکێک Ù„Û•Ù… گوشارانە Ù¾Ú•Û†Ú˜Û•ÛŒ ئاوریشمە.

کرایچ باوگمانتەر Ù„Û• پەیمانگه‌ÛŒ ئاسایشی نەتەوەییی ئەمریکا، وردتر Ùˆ قووڵتر Ù„Û•Ù… پڕۆژەیە دەڕوانێت Ùˆ Ù¾ÛŽÛŒ وایە Ú©Û• ئامانجی سەرەکیی ئەم پڕۆژەیە دروستکردنی بلۆکێکی ئابووریی هاوتای یەکێتیی ئەوروپایە و، ئەم بلۆکە ئابوورییە Ú•ÛŽÚ¯Ù‡ خۆش دەکات بۆ یەکێتییەکی سیاسیی گەورە Ú©Û• ئەوروپا Ùˆ ئاسیای ناوەڕاست بەیەکەوە دەبەستێتەوە. بە بۆچوونی گرایچ Ù„Û• ڕووی جیۆپۆلیتیکییەوە ئەم پڕۆژەیە مەترسی بۆ ستراتیژییەتی ئەمریکا Ù„Û• وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست Ùˆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دروست دەکات؛ بەو پێیەی ئوراسیا دەتوانێت دوو ناوەندی گرنگی سەرچاوەی وزە Ù„Û• جیهاندا بەیەکەوە ببەستێتەوە، ئەوانیش ئاسیای ناوەڕاست Ùˆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن. Ú¯Û•Ø´Û•ÛŒ ئابووریی وڵاتانی چین، هیندۆستان، تایوان Ùˆ ژاپۆن بایەخێکی زیاتر بە ئوراسیا دەبەخشێت، چونکە ئەم بازاڕە Ù„Û• ئاییندەیەکی نزیکدا هێندەی بازاڕەکانی ئەوروپا پێویستییان بە وزە دەبێت؛ بەمەیش تورکیا Ù‡Û•Ù… دەتوانێت سوود Ù„Û•Ù… بازاڕە وەربگرێت Ùˆ هەمیش ÙˆÛ•Ú© کارتێکی کاریگەر Ù„Û• هەمبەر ئەمریکا بەکار یبێنیت Ùˆ سوود Ù„Û•Ùˆ کارتە جیۆپۆلیتیکییانەیش وەربگرێت Ú©Û• ڕووسیا Ù„Û• ئاسیادا بەکاری دێنێت.

دەرەنجام:
Ù¾Ú•Û†Ú˜Û•ÛŒ ئاوریشم Ùˆ زیندووکردنەوەی Ù„Û• لایەن چین Ùˆ ڕووسیاوە گۆڕانێکی گەورەی سیاسی، ئابووری Ùˆ جیۆپۆلیتیکی Ù„Û• سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی نێودەوڵەتی دێنێتە کایەوە. چین Ùˆ ڕووسیا چەند ساڵێکە خەریکی بەگەڕخستن Ùˆ زیندووکردنەوەی ئەم پڕۆژەیەن و، Ù„Û• ناوەڕاستی ئەم مانگەیشدا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کۆڕبەندێکی نێودەوڵەتییەوە زۆرترین وڵات Ù„Û• چەند کیشوەرێکی جیاوازدا Ùˆ بە سەرمایەیەکی زۆرەوە بەشدارییان تێدا کرد. بەشێک Ù„Û• شارەزایان پێیان وایە سەرکەوتنی ئەم پڕۆژەیە Ùˆ فراوانبوونی Ù„Û• جیهاندا دەبێتە ڕکابەرێکی گەورە بۆ هێزێکی ÙˆÛ•Ú© یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ ئەمریکا Ùˆ سیسته‌Ù…ÛŒ نێودەوڵەتی Ùˆ سروشتی ململانێکان و، هاوسەنگیی هێز دادەڕێژێتەوە. تورکیا Ù„Û•Ù… نێوەندەدا دەیەوێت سوود Ù„Û•Ùˆ پڕۆژەیە ستراتیژییە وەربگرێت و، بیکات بە جێگرەوەیەکی باش Ù„Û• بری یەکێتیی ئەوروپا و، بیکات بە کارتێکی گوشار Ù„Û• بەرامبەر ئەمریکا Ùˆ هاوپەیمانەکانیدا.

 
 
« دەوڵەتی باشووری کوردستان Ùˆ داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیی ناوچەکە
« ژیۆپۆلیتیکی تورکیا Ùˆ کاریگەرییەکانی
« مووسڵ؛ حەوشەی پشتەوەی تورکیا
« تورکیش ستریم؛ قۆناغێکی نوێ Ù„Û• پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا  ڕووسیا
« کودەتا سەربازییەکان Ù„Û• تورکیادا
« سێکیۆلاریزم Ùˆ سوپا Ù„Û• تورکیادا
« تورکیا، یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ بەربەستەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون