PÊNÛS
 
هاووڵاتیبوون Ùˆ فاكته‌ره‌كانی به‌هێزكردنی له‌ هه‌رێمی كوردستان 
     2017-05-21
عەدنان مەجید محەمەد

هاووڵاتیبوون Ùˆ فاكته‌ره‌كانی به‌هێزكردنی له‌ هه‌رێمی كوردستان

 

عەدنان مەجید محەمەد/ ماستەر لە زانستە سیاسییەکان، پسپۆر لە سیستەمى سیاسی و پەروەردەى مەدەنى

سه‌ره‌تا:

كه‌لتووری سیاسی كه‌ سه‌رچاوه‌یه‌ بۆ بنیاتنانی هاووڵاتیی چاك له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ له‌ هه‌مان كاتیشدا سه‌رچاوه‌ÛŒ هۆشیارییه‌ ده‌رباره‌ÛŒ Ú†Ù‡‌مكی هاووڵاتیبوون، له ‌نێوه‌ندی وه‌رگرتنی كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ به‌های كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسی؛ ئه‌مه‌یش به‌رجه‌سته‌ÛŒ به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا ده‌كات. له‌ خاڵێكی تریشدا كاتێك هۆشیاریی هاووڵاتییان ده‌رباره‌ÛŒ كێشه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ چۆنێتیی چاره‌سه‌ركردنی زیاد ده‌كات، هه‌روه‌ها هه‌ستكردنی هاووڵاتی، كه‌ دووره‌ له‌ كه‌لتووری ته‌سكی مه‌زهه‌بی Ùˆ ئایینی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی Ùˆ Ú•Ù‡‌Ú¯ÛŒ Ùˆ ...ØŒ به‌ڵكوو به‌شداره‌ له‌ كه‌لتوورێكی سیاسی Ùˆ مه‌ده‌نیی هاوبه‌شدا له‌ نێوان ÙƒÛ†ÛŒ گشتیی تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه، كه‌ به‌ها هاوبه‌شه‌كان پێكه‌وه‌یان‌ گرێ ده‌دات Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندیی گشتی ده‌پارێزن، فاكته‌رێكی گرنگی به‌رزكردنه‌وه‌ÛŒ گیانی هاووڵاتیبوونه. كه‌واته،‌ پێویسته‌ تاك ئینتمای بۆ كیانێكی دیاریكراو هه‌بێت، چونكه‌ به‌رده‌وامی Ùˆ سه‌قامگیریی هه‌ر كیانێك، په‌یوه‌سته‌ به‌ ئینتما Ùˆ پشتگیریی تاكه‌كانی بۆ ئه‌Ù… كیانه،‌ كه‌ فاكته‌ری یه‌كانگیریی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسییه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا. بۆیه‌ به‌پێویست ده‌زانرێت لێره‌دا باس له‌ Ú†Ù‡‌مك Ùˆ پێناسی هاووڵاتیبوون بكه‌ین و،‌ هه‌روه‌ها باس له‌ گرنگترین ئه‌Ùˆ خاڵانه‌ بكه‌ین كه‌ ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ به‌های هاووڵاتیبوون له ‌كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا و، هه‌روه‌ها Ú†Ù‡‌ند پرس Ùˆ تێڕامان Ùˆ سه‌ر‌نجێك ده‌رباره‌ÛŒ به‌های هاووڵاتیبوون Ùˆ فاكته‌ره‌كانی به‌هێزكردنی گیانی هاووڵاتیبوون له‌ هه‌رێمی كوردستان بخرێته‌ به‌ر باس.

ته‌وه‌ری یه‌كه‌Ù…: پێناسه‌ÛŒ هاووڵاتیبوون

بێ گومان هاووڵاتیبوون Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ شێوازێكی دیاریكراوی كه‌لتووری سیاسی Ùˆ هۆشیاریی سیاسیی تاكه‌ له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ دیاریكراو، جیاوازی Ùˆ ئینتمای لاوه‌ÙƒÛŒ Ùˆ دژایه‌تیی چینایه‌تی كه‌Ù… ده‌كاته‌وه‌ Ùˆ نایهێڵێت و، وا له‌ تاك ده‌كات كه‌ هه‌میشه‌ ئینتمای بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت هه‌بێت. بۆیه‌ØŒ له‌ گرنگترین پێناسه‌ÛŒ هاووڵاتیبوون كه‌ تیایدا وه‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرسیاره‌ ده‌داته‌وه‌ كه‌ "هاووڵاتی كێیه‌ØŸ"ØŒ هاتووه:‌ "هاووڵاتی بریتییه‌ له‌ تاكێكی كامڵ (ته‌واو)ØŒ كه‌ ئه‌ندامێتییه‌ÙƒÛŒ ته‌واوی بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی دیاریكراو هه‌یه‌ØŒ كه‌وا هه‌موو ئه‌Ùˆ ماف Ùˆ پێداویستییانه‌ÛŒ‌ كه‌ پێویستن بۆ ئه‌وه‌ÛŒ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ته‌ندروست له ‌كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا بژی، بۆی دابین كراون." بۆیه‌ زۆربه‌ÛŒ پێناسه‌كانی Ú†Ù‡‌مكی هاووڵاتیبوون جه‌خت له‌سه‌ر "وه‌رگرتنی هه‌موو مافه‌ سیاسی Ùˆ مه‌ده‌نییه‌كان ده‌كه‌نه‌وه‌ له ‌لایه‌Ù† تاكه‌وه‌"Ø› كه‌واته هاووڵاتیبوون بریتییه‌ له‌ ‌زۆرترین ڕادده‌ Ùˆ شێوازی ئه‌ندامێتیی تاكێك له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ دیاریكراودا؛ واته‌ وه‌رگرتنی هه‌موو مافه‌ سیاسی Ùˆ مه‌ده‌نییه‌كان، به‌شداریی سیاسی، دڵنیاییی ته‌ندروستی، مافی خۆێندن Ùˆ فێركردن Ùˆ به‌شداری له‌ هه‌ڵبژاردن Ùˆ كاریگه‌ریكردن له‌سه‌ر سیاسه‌تی گشتیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت. بۆیه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له‌ ڕوانگه‌ÛŒ یاسایییه‌وه‌ ته‌ماشای Ú†Ù‡‌مكی هاووڵاتی بكه‌ین، هاووڵاتی بریتییه‌‌ له‌: "تاكێك كه‌ له‌ سنوورێكی جوگرافیی دیاریكراودا، له‌ دایك Ùˆ باوكیكه‌وه‌ له‌دایك بووه كه‌ هه‌ڵگری ناسنامه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته،‌ یان ئه‌Ùˆ سنووره‌ جوگرافییه‌ دیاریكراوه‌ن، كه‌ هه‌موو مافێكی یاسایی، سیاسی، مه‌ده‌نی، كۆمه‌ڵایه‌تییان هه‌یه‌. له ‌به‌رامبه‌ردا، ئه‌رك Ùˆ وه‌زیفه‌ÛŒ تایبه‌تیان هه‌یه‌ كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ یاسای ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ ڕێكخراون." له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ "فه‌رهه‌Ù†Ú¯ÛŒ زانیاریی بریتانی" پێناسه‌ÛŒ هاووڵاتیبوون ده‌كات به‌وه‌ÛŒ كه:‌ "په‌یوه‌ندییه‌ له‌ نێوان تاك Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، به‌Ùˆ شێوه‌یه‌ÛŒ كه‌ یاسای ئه‌Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ته‌ دیاریی كردووه‌Ø› ئه‌Ù… په‌یوه‌ندییه‌یش ماف Ùˆ ئه‌ركه‌كان له‌خۆ ده‌گرێت." له‌ دووتوێی ئه‌Ùˆ پێناسانه‌ÛŒ كه‌ بۆ Ú†Ù‡‌مكی هاووڵاتیبوون كراون،‌ ده‌توانین Ú†Ù‡‌ند خاڵێكی گرنگ بۆ ئه‌Ù… Ú†Ù‡‌مكه‌ ده‌ستنیشان بكه‌ین:

  1. هاووڵاتیبوون بریتییه‌‌ له‌ هه‌ست Ùˆ شعوورێكی به‌كۆمه‌ڵ، كه‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ جیاوازییه‌كان و، یه‌كانگیریی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی زیاتر ده‌كات.
  2. ده‌ستنیشانی په‌یوه‌ندیی نێوان تاك Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌كات؛ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ ئینتمای تاك بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت نیشان ده‌دات.
  3. ئه‌Ù… په‌یوه‌ندییه‌ له‌ناو سنوورێكی جوگرافیی دیاریكراو ده‌بێت، كه‌ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒÛŒ دیاریكراوی سیاسیی تایبه‌ت به‌ خۆی هه‌یه‌.
  4. جیاوازیی ناسنامه‌یی Ùˆ فره‌كه‌لتووری، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ گیانی هاووڵاتیبوونه‌وه‌ كه‌Ù… ده‌بێته‌وه‌.
  5. هه‌موو تاكێك كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ مافی سروشتیی هه‌یه‌ Ùˆ ئینتمای بۆ گرووپێكی دیاریكراو هه‌یه‌ØŒ به‌ڵام Ú†Ù‡‌مكی هاووڵاتیبوون ته‌نیا جه‌خت له‌سه‌ر ئینتما بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌كاته‌وه‌.
  6.  Ù‡Û†Ø´ÛŒØ§Ø±ÛŒÛŒ سیاسی Ùˆ كه‌لتووری سیاسیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ دیاریكراو، دوو فاكته‌ری سه‌ره‌كین كه‌ كاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆیان له‌سه‌ر Ú†Ù‡‌مكی هاووڵاتیبوون هه‌یه‌.

ته‌وه‌ری دووه‌Ù…: هۆكاره‌كانی لاوازبوونی به‌های هاووڵاتیبوون له‌ هه‌رێمی كوردستان

هه‌رێمی كوردستان له‌ ئێستادا زیاتر له‌ هه‌موو كاتێك و، زیاتر له‌ هه‌ر قۆناغێكی تری مێژوویی، پێویستیی به ‌یه‌كڕیزی Ùˆ دووركه‌وتنه‌وه‌یه‌‌ له‌ ئینتما Ùˆ وه‌لائی ته‌سك Ùˆ به‌رژه‌وندخوازی‌ØŒ چونكه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر هه‌یه‌ هه‌ر هه‌ÚµÙ‡‌یه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ Ùˆ مێژوویی، هه‌موو ڕیسه‌كه‌مان Ù„ÛŽ بكاته‌وه‌ به‌ خوری. بۆیه،‌ هه‌رێمی كوردستان پێویستیی به ‌مامه‌ÚµÙ‡‌یه‌ÙƒÛŒ زۆر ژیرانه‌ Ùˆ حه‌كیمانه‌ هه‌یه‌. له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مانه‌یشدا، ده‌بینرێت گیانی هاووڵاتیبوون Ùˆ ئینتمای تاك بۆ دامه‌زراوه‌كان له‌ ئاستێكی زۆر نزمدایه‌ و، تا ‌ڕادده‌یه‌Ùƒ به‌های هاوبه‌Ø´ له‌ نێوان تاكه‌كاندا نه‌ماوه‌. لێره‌دا Ú†Ù‡‌ند پرسیارێكی گرنگ سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌Ù†:‌ ئایا له‌ هه‌رێمی كوردستان كه‌لتووری سیاسی هه‌یه‌ØŸ یان به ‌شێوازێكی تر، ئایا Ú† به‌هایه‌ÙƒÛŒ سیاسی له‌ ماوه‌ÛŒ 25 ساڵی ڕابردووی حوكمڕانی له‌ هه‌رێمی كوردستان، جێگه‌ÛŒ بایه‌Ø® Ùˆ گرنگی بووه‌ØŸ ئایا فۆرمی حوكمڕانیی ڕابردوو،‌ فاكته‌رێك نه‌بووه‌ بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ هه‌ستی هاووڵاتیببون Ùˆ ئینتمای نیشتمانی Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی؟ كه‌واته‌ كه‌مبوونه‌وه‌ÛŒ گیانی هاووڵاتیبوون له‌ ئێستادا، په‌یوه‌ندیی به‌Ùˆ فۆرمه‌ له‌ حوكمڕانییه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ پێشتر په‌یڕه‌Ùˆ كراوه‌ØŒ به‌ڵام ئاستی كه‌مبوونه‌وه‌ÛŒ گیانی هاووڵاتیبوون له‌ ئێستادا، ده‌كرێت بڵێین Ú¯Ù‡‌یشتۆته‌ لووتكه‌. ئه‌مه‌یش ده‌كرێت Ú†Ù‡‌ند هۆكارێكی هه‌بێت، له‌وانه‌:

  1. نه‌بوونی كه‌لتوورێكی سیاسی Ùˆ مه‌ده‌Ù†ÛŒ هاوبه‌Ø´ØŒ كه‌وا تاكه‌كان پێكه‌وه‌ ÙƒÛ† بكاته‌وه‌ Ùˆ یه‌كانگیریی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسی زیاتر بكات؛ ئه‌مه‌یش په‌یوه‌ندیی به‌ سیسته‌Ù…ÛŒ په‌روه‌رده‌ÛŒ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ نه‌یتوانیوه‌ هاووڵاتیی چاك به‌ هه‌موو پێوه‌ره‌كانییه‌وه‌ØŒ له‌ هه‌رێمی كوردستان بنیات بنێت.
  2. Ú¯Ù‡‌نده‌ڵیی ئیداری Ùˆ سیاسی Ùˆ ئابووری، فاكته‌رێكی گرنگی كه‌مبوونه‌وه‌ÛŒ گیانی هاووڵاتیبوونن له ‌لای هاووڵاتیان، چونكه‌ هاووڵاتیان‌ هه‌ست به‌ زوڵمێكی Ú¯Ù‡‌وره‌ ده‌كه‌Ù† كه‌وا داهات Ùˆ سامانی گشتی به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ یه‌كسان دابه‌Ø´ ناكرێت و، نادادپه‌روه‌رییه‌‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ ده‌بینرێت.
  3. قه‌یرانی دارایی Ùˆ نه‌بوونی ژیانێكی خۆشگوزه‌ران بۆ به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆری هاووڵاتییان و، دابه‌شبوونی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡ بۆ سه‌ر دوو چینی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌ند Ùˆ هه‌ژار، دیسانه‌وه‌ هه‌ستێك لای به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ زۆری تاكه‌كان دروست ده‌كات كه‌ ئه‌Ù… وڵاته‌ Ù‡ÛŒ ئه‌وان نییه‌ Ùˆ خۆیان به‌ خاوه‌Ù†ÛŒ نازانن و، هه‌ر كاتێك بۆیان بگونجێ Ùˆ بلوێ، وڵات جێ ده‌Ù‡ÛŽÚµÙ†.
  4. ململانێی ناشه‌رعیی حزبه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ په‌روه‌رده‌ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندنی كادر Ùˆ ئه‌ندام Ùˆ لایه‌نگرانی خۆیان له‌سه‌ر Ú•Ù‡‌تكردنه‌وه‌ÛŒ یه‌كتر Ùˆ ناشرینكردنی یه‌كتر، تا ده‌گاته‌ ڕادده‌ÛŒ جنێودان Ùˆ ناوزڕاندنی كه‌سایه‌تی Ùˆ شۆڕشگێر Ùˆ كه‌سانی كاریزمای كۆمه‌ڵگه؛ ئه‌مه‌یش فاكته‌رێكی لێكترازان Ùˆ دابه‌شبوونی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه،‌ نه‌Ùƒ پێكه‌وه‌ژیان Ùˆ سه‌قامگیری Ùˆ خه‌مخواردنی پرس ‌Ùˆ مه‌سه‌له‌ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان.
  5. زاڵبوونی حزب به‌سه‌ر حكوومه‌تدا و، كارنه‌كردن به‌ پره‌نسیپی جیاكردنه‌وه‌ÛŒ ده‌سه‌ڵاته‌كان؛ ئه‌مه‌یش وا ده‌كات په‌یوه‌ندی له‌ نێوان تاك Ùˆ حزب تۆختر بێت وه‌Ùƒ له‌ په‌یوه‌ندیی نێوان تاك Ùˆ حكوومه‌ت، كه‌ ده‌بێت به‌ربنه‌مای ماف Ùˆ ئه‌ركه‌كان داڕێژرابێت.
  6. هه‌بوونی ڕۆتین Ùˆ ماندووبونێكی زۆری هاووڵاتیان له‌ كاتی هه‌بوونی مامه‌ÚµÙ‡‌یه‌ÙƒÛŒ یاسایی Ùˆ له‌ داموده‌زگه‌كانی حكوومه‌تی هه‌رێم؛ زۆر جاریش ئه‌نجامدانی كاری نه‌شیاو به‌رامبه‌ر هاووڵاتیان.
  7.  Ø³Ù‡‌روه‌رنه‌بوونی یاسا
  8. نه‌بوونی په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ دامه‌زراوه‌یی Ùˆ پته‌Ùˆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ئیقلیمی Ùˆ جیهانی. زۆربه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌كان له‌سه‌ر ئاستی حزبی بنیات نراون نه‌Ùƒ له‌سه‌ر ئاستێكی دامه‌زراوه‌یی Ùˆ نیشتمانی؛ ئه‌مه‌یش وای كردووه‌ كه‌ حزبه‌كان به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ ئاسانتر بكه‌ونه‌ ژێر هێژموونیی ده‌Ùˆ‌ÚµÙ‡‌تانی ئیقلیمی و، ئه‌جێندای ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی دیاریكراو جێبه‌جێ بكه‌Ù†.
  9. نه‌بوونی یه‌كگوتاری له‌ نێوان حزبه‌ سیاسییه‌كان له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ چاره‌نووسساز Ùˆ نه‌ته‌وه‌یییه‌كان، فاكته‌رێكی تری كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ ئینتمای نه‌ته‌وه‌ییی تاك بووه‌.
  10. ده‌كرێت نه‌بوونی ده‌ستوور Ùˆ نه‌بوونی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت، فاكته‌رێكی تری كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ گیان Ùˆ پره‌نسیپی هاووڵاتیبوون بێت له‌ هه‌رێمی كوردستان، چونكه‌‌ به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌Ùˆ تیۆرییانه‌ÛŒ كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر گرنگیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌ØŒ باسیان له‌Ù… بابه‌ته‌ كردووه‌.

ته‌وه‌ری سێیه‌Ù…: فاكته‌ره‌كانی به‌هێزكردنی به‌های هاووڵاتیبوون له‌ هه‌رێمی كوردستان

زۆربه‌ÛŒ پسپۆران Ùˆ شاره‌زایانی زانسته‌ سیاسییه‌كان، له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ ئه‌ركی سه‌ره‌كیی قۆناغی Ù¾ÛŽØ´ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت بریتییه‌ له‌ دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌ÛŒ سیاسه‌تی گشتی Ùˆ دووباره‌ پێناسه‌كردنه‌وه‌ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ùˆ دووباره‌ پێكهێنانه‌وه‌ÛŒ ناسنامه‌ÛŒ نیشتمانی؛ به ‌شێوه‌یه‌Ùƒ كه‌ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ هه‌موو پێكهێنه‌ره‌ جیاوازه‌كانی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡ بێت.

له‌Ú¯Ù‡‌Úµ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تدا، بۆ Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ مانای ڕاسته‌قینه‌ÛŒ هاووڵاتیبوون، پێویست به‌ هه‌بوونی Ú†Ù‡‌ند ئامراز Ùˆ میكانیزمێك ده‌كات. به‌رمه‌بنای ئه‌وه‌ØŒ ئێمه‌ گرنگترین ئامراز Ùˆ فاكته‌ره‌كانی به‌هێزكردنی هاووڵاتیبوون له‌ هه‌رێمی كوردستان دابه‌Ø´ÛŒ سێ خاڵی سه‌ره‌ÙƒÛŒ ده‌كه‌ین:

یه‌كه‌Ù…: ئامراز Ùˆ فاكته‌ره‌ سیاسییه‌كان:

به‌شداریی سیاسی وه‌Ùƒ ئامرازێكی گرنگی سیاسی، كاریگه‌ریی ڕاسته‌وخۆی له‌سه‌ر بنه‌مای هاووڵاتیبوون هه‌یه‌Ø› ئه‌مه‌یش خۆی‌ له‌ ده‌نگدان Ùˆ به‌شداری له‌ پرۆسه‌ سیاسییه‌كان Ùˆ هه‌ڵبژاردن Ùˆ خۆپاڵاوتن Ùˆ ئه‌ندامبوون له‌ حزب Ùˆ ڕێكخراوه‌ سیاسییه‌كاندا ده‌بینێته‌وه. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ ئه‌وه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ نیگه‌رانییه‌ØŒ خه‌ریكه‌ به‌شداریی سیاسی Ùˆ هه‌ڵبژاردن Ùˆ ده‌نگدان له‌ هه‌رێمی كوردستان هیچ به‌هایه‌كیان نه‌Ù…ÛŽÙ†ÛŽØŒ چونكه‌ تاك Ú¯Ù‡‌یشتووه‌ به‌ جۆرێك له‌ قه‌ناعه‌ت كه‌ ناتوانرێ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌ڵبژاردن Ùˆ ده‌نگدانه‌وه‌ هیچ گۆڕانكارییه‌Ùƒ بكات و، هه‌روه‌ها زۆر جار ده‌گوترێت كه‌ هیچ لایه‌Ù†ÛŽÙƒ ئه‌لته‌رناتیڤی ئه‌ÙˆÛŒ تر نییه‌Ø› بۆیه‌ ده‌نگدان Ùˆ هه‌ڵبژاردن هیچ گرنگییه‌ÙƒÛŒ ئه‌وتۆی نییه‌. له‌به‌ر ئه‌وه‌ØŒ پێویسته‌ ئه‌Ù… جۆره‌ له‌ ڕوانگه‌ Ùˆ ڕوئیایه،‌ له‌ناو خه‌ڵكدا كه‌Ù… بكرێنه‌وه‌ Ùˆ خه‌ÚµÙƒ هان بدرێت بۆ به‌شداریی كارای سیاسی Ùˆ به‌هێزكردنی شه‌رعییه‌ت Ùˆ پایه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت و،‌ ڕێز له‌ ده‌Ù†Ú¯ÛŒ هاووڵاتیان Ùˆ ئازادی له‌ ده‌نگدان بگیرێت.

ئامرازێكی دیكه‌ÛŒ سه‌ره‌كی، كه‌ بۆ به‌هێزكردنی به‌های هاووڵاتیبوون یارمه‌تیده‌ر ده‌بێت، كاركردنی دامه‌زراوه‌كانی حكوومه‌ته‌ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ باش و، كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ ڕۆتین Ùˆ Ú¯Ù‡‌نده‌ڵیی كارگێڕییه‌ له‌ دامه‌زراوه‌كاندا؛ به ‌ڕادده‌یه‌Ùƒ كه‌ هه‌ر تاكێك وا هه‌ست بكات كه‌ دامه‌زراوه‌كانی حكوومه‌ت Ù‡ÛŒ خۆیه‌تی و، خۆی به ‌به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌Ùˆ دامه‌زراوانه‌ بزانێت Ùˆ ڕێز له‌ دامه‌زراوه‌كان بگرێت. له‌ ئێستادا گرنگترین هه‌نگاو له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا،‌ كاراكردنه‌وه‌ÛŒ په‌رله‌مانه‌ به‌ زووترین كات.‌ هۆكارێكی تریش كه‌ یارمه‌تیی به‌هێزكردنی گیانی هاووڵاتیبوون ده‌دات، ڕێكخستنه‌وه‌ÛŒ كاری حزبه‌كان، ده‌ركردنی حكوومه‌ت له‌ژێر هێژموونیی حزب، جیاكردنه‌وه‌ÛŒ حكوومه‌ت Ùˆ حزب له ‌یه‌كتر Ùˆ دانانی سنوور Ùˆ چوارچێوه‌یه‌كه‌ بۆ حزبه‌ سیاسییه‌كان كه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ یاسا Ú•ÛŽÙƒ خرابێت. هه‌روه‌ها له‌ناوبردنی Ú¯Ù‡‌نده‌ڵیی سیاسی Ùˆ ئیداری Ùˆ ئابووری به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی، فاكته‌رێكی سه‌ره‌ÙƒÛŒ ده‌بێت بۆ Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ خۆشه‌ویستی Ùˆ ئینتمای تاك بۆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت.‌ پێویستیشه‌ یاسا Ùˆ پره‌نسیپی سه‌روه‌ریی یاسا په‌یڕه‌Ùˆ بكرێت و، هه‌موو تاكێك به‌رامبه‌ر یاسا به‌یه‌كسانی مامه‌ÚµÙ‡‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌ڵدا بكرێت.

دووه‌Ù…: ئامراز Ùˆ فاكته‌ره‌ ئابوورییه‌كان

دادپه‌روه‌ری له‌ دابه‌شكردنی داهات Ùˆ سامانی گشتی Ùˆ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ جیاوازیی چینایه‌تی و، هه‌روه‌ها به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌نده‌ڵیی ئابووری، فاكته‌رێكی هه‌ره‌ گرنگی زیادكردنی به‌های هاووڵاتیبوون له‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌بێت. هه‌روه‌ها پێویسته‌ یارمه‌تیی پرۆژه ‌بچووكه‌كان بدرێت، Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ باج له‌سه‌ر هاووڵاتیانی كه‌مده‌رامه‌ت كه‌متر بكرێته‌وه‌ØŒ یارمه‌تیی كه‌رتی كشتوكاڵی بدرێت Ùˆ به‌روبوومی ناوخۆیی سوودی Ù„ÛŽ وه‌ربگیرێت. هه‌روه‌ها پێویسته‌ داهاتی نه‌وت له‌ هه‌رێمی كوردستان به ‌شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ شه‌فافتر خه‌رج بكرێت و، تاك به ‌تاكی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ سوود له‌ داهاتی نه‌وت وه‌ربگرن. چونكه‌ بنه‌مای هاووڵاتیبوون ته‌نیا به‌ وه‌رگرتنی مافه‌ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ سیاسییه‌كانی تاك كۆتایی نایه‌ت، به‌ڵكوو ڕادده‌ÛŒ وه‌رگرتنی مافه‌ ئابوورییه‌كان كاریگه‌ریی له‌سه‌ر گیانی هاووڵاتیبوون Ùˆ خۆشویستنی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت هه‌یه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر به ‌Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یه‌ÙƒÛŒ كه‌میش بێت. كه‌واته‌ØŒ پێویسته‌ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان بیر له‌ دابینكردنی ژیانێكی خۆشگوزه‌ران بۆ هاووڵاتییان بكاته‌وه‌ و، له‌ زووترین كاتدا مافه‌ دارایییه‌كانی فه‌رمانبه‌ران بگه‌ڕێندرێنه‌وه‌Ø› چونكه‌ نابێت له‌ بیرمان بچێت ئێمه‌ له‌ به‌رده‌Ù… پرۆسه‌ÛŒ ڕیفراندۆم  Ùˆ بنیاتنانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تداین و، زیادكردنی گیانی هاووڵاتیبوون Ùˆ پشتگیری بۆ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، زامنی سه‌ركه‌وتنی ئه‌Ùˆ پرۆسه‌یه‌یه‌.

سێیه‌Ù…: ئامراز  Ùˆ فاكته‌ره‌ كه‌لتوورییه‌كان

هه‌میشه‌ پرسیارێكی گرنگ ده‌كرێت كه‌ ئایا ئێمه‌ كه‌لتووری سیاسیمان هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ÛŒ ببێته‌ فاكته‌رێك بۆ بنیاتنانی هاووڵاتیی چاك؟ ده‌توانین بڵێین: "ئێمه‌ كه‌لتووری سیاسیمان نییه‌ØŒ یان كه‌لتوورێكی سیاسیی شكستخواردوو Ùˆ خراپمان هه‌یه‌." وه‌ڵامه‌كه‌ به ‌هه‌ر جۆرێك بێت، پێویسته‌ حكومه‌تی هه‌رێم كار له‌سه‌ر داڕشتنی كه‌لتوورێكی سیاسی Ùˆ مه‌ده‌Ù†ÛŒ هاوبه‌Ø´ له‌ نێوان تاكه‌كاندا بكات، كه‌ به‌شێوه‌یه‌Ùƒ بێت ئینتمای تاك بۆ حكوومه‌ت Ùˆ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت زیاد بكات Ùˆ ئینتما لاوه‌كییه‌كان به‌لاوه‌ بنرێت، چونكه‌ كه‌لتووری سیاسی، Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ سلووكی تاك به‌رامبه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡ ‌Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی Ú•ÛŽÙƒ ده‌خات. هه‌روه‌Ùƒ پرۆفیسۆر "دارسۆ" ده‌ڵێت: "كه‌لتووری سیاسی بریتییه‌‌ له‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ له‌ به‌ها Ùˆ بیروبۆچوونه‌كان، كه‌ په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ دیارده‌ÛŒ ده‌سه‌ڵات له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡." داڕشتنی كه‌لتووری سیاسی له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ú†Ù‡‌ندین كه‌ناڵه‌وه‌ ده‌كرێت، وه‌كوو: ده‌سه‌ڵاته‌ فه‌رمییه‌كان، خێزان، ئامرازه‌كانی ڕاگه‌یاندن Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی فێركردن، كه‌ پێویسته‌ هه‌موو ئه‌Ù… كه‌ناڵانه‌یش له‌ خزمه‌تی كه‌لتووری سیاسیدا بن، به‌تایبه‌ت دامه‌زراوه‌كانی فێركردن، كه‌ پێویسته‌ گرنگییه‌ÙƒÛŒ زیاتر به‌ په‌روه‌رده‌ÛŒ مه‌ده‌Ù†ÛŒ بدرێت Ùˆ كه‌لتووری مه‌ده‌Ù†ÛŒ له‌ناخی هاووڵاتییان زیاد بكرێت. چونكه‌ هاووڵاتیبوون Ú•Ù‡‌هه‌ندیكی گرنگی په‌روه‌رده‌ÛŒ مه‌ده‌نییه‌ Ùˆ تیشكی سه‌ره‌كیی ده‌خاته ‌سه‌ر، هه‌روه‌Ùƒ پرۆفیسۆر "ئیڤانز" Ù¾ÛŽÛŒ وایه "په‌روه‌رده‌ÛŒ مه‌ده‌نی، په‌روه‌رده‌یه‌كه‌ بۆ هاووڵاتیبوون"Ø› چونكه‌ په‌روه‌رده‌ÛŒ مه‌ده‌نی، تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر په‌روه‌رده‌ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌یاندنی هاووڵاتیی چاك به‌ هه‌موو پێوه‌ره‌كانییه‌وه‌. كه‌واته،‌ پێویسته‌ له‌ كوردستان هه‌موو هه‌نگاوه‌كانی گۆڕانكاریی كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسی Ùˆ كه‌لتووری، ئاراسته‌یان به‌ره‌Ùˆ په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردن بێت، هه‌روه‌Ùƒ "نیلسۆن ماندێڵڵا) ده‌ڵێت: "گرنگترین ئامرازی گۆڕانكاری Ùˆ پێشكه‌وتن له‌ كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا، بریتییه‌ له‌ په‌روه‌رده‌."

له‌ كۆتاییدا هه‌ر كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌Ùƒ گیانی هاووڵاتیبوون Ùˆ پره‌نسیپی هاووڵاتیبوونی تێدا نه‌مێنێت، ئه‌وا زیاتر به‌ره‌Ùˆ لێكترازان ده‌چێت Ùˆ Ú•Û†Ú˜ به ‌Ú•Û†Ú˜ له‌ حاڵه‌تی شكست نزیك ده‌بێته‌وه‌.

كۆبه‌ند:

  1. هاووڵاتیبوون له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تدا Ú†Ù‡‌مكێكی سیاسییه‌ØŒ كه‌ جه‌خت له‌سه‌ر وه‌رگرتنی هه‌موو مافه‌ سیاسی Ùˆ مه‌ده‌Ù†ÛŒ Ùˆ ئابوورییه‌كانی تاك له‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تێكی دیاریكراودا ده‌كاته‌وه‌.
  2.  Ù‡Ø§ÙˆÙˆÚµØ§ØªÛŒØ¨ÙˆÙˆÙ† به‌ ستوونێكی گرنگی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت داده‌نرێت و، یارمه‌تیی پاراستن Ùˆ به‌رده‌وامیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت Ùˆ دامه‌زراوه‌كانی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌ت ده‌دات.
  3. په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ پته‌Ùˆ له‌ نێوان كه‌لتووری سیاسی Ùˆ Ú†Ù‡‌مكی هاووڵاتیبووندا هه‌یه‌ØŒ به‌ ڕادده‌یه‌Ùƒ كه‌لتووری سیاسیی كۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌یه‌ÙƒÛŒ دیاریكراو، یارمه‌تیمان ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ÛŒ بزانین ئاستی هه‌ستكردنی هاووڵاتییان به‌ گیانی هاووڵاتیبوون له‌ Ú† ئاستێكدایه‌.
  4. هاووڵاتیبوون بریتییه‌‌ له‌ هه‌ست Ùˆ شعوورێكی به‌كۆمه‌ڵ، كه‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ جیاوازییه‌كان و، یه‌كانگیریی سیاسی Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی زیاتر ده‌كات.
  5. له‌ هه‌رێمی كوردستان گیانی هاووڵاتیبوون Ùˆ ئینتما بۆ دامه‌زراوه‌كانی حكوومه‌ت له‌ ئێستادا‌ له‌ ئاستێكی خراپدایه‌Ø› ئینتما بۆ حزب، له‌ Ù¾ÛŽØ´ ئینتمایه‌ بۆ دامه‌زراوه‌كانی حكوومه‌ت.
  6. بۆ به‌هێزكردنی گیانی هاووڵاتیبوون له‌ ناخی تاكه‌كان له‌ هه‌رێمی كوردستان، پێویسته‌ له‌ ڕووی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ كۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ كه‌لتوورییه‌وه‌ چاكسازی Ùˆ گۆڕانكاری بكرێت.

 
 
« Ú•Û†ÚµÙ‰ حزبە سیاسییەکان Ù„Û• پێکهێنانى کەلتووری سیاسی Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا
« Ú•Û†ÚµÙ‰ قوتابخانە Ù„Û• پێگەیاندنى سیاسیدا 
« پەروەردەى مەدەنی، ÙˆÛ•Ú© ئامرازێکى سەرەکیى سەقامگیریى سیاسی Ùˆ بنیاتنانەوەى ئاشتى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« پەیمانى کۆمەڵایەتى، ÙˆÛ•Ú© ڕێگەچارەى قەیرانەکان Ù„Û• هەرێمى کوردستان Ù„Û• قۆناغى Ù¾ÛŽØ´ دەوڵەت
« بنەما فەلسەفییەکانى مافەکانى مرۆڤ Ùˆ خۆیندنەوەیەک بۆ پرۆگرامەکانى مافەکانى مرۆڤ Ù„Û• ناوەندەکانى خۆێندن Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« Ú•Û†ÚµÙ‰ ڕێکخراوە ناحکوومییەکان Ù„Û• بنیاتنانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مەدەنى Ù„Û• هەرێمى کوردستان
« سه‌د Ú•Û†Ú˜ له‌ چاكسازى

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون