PÊNÛS
 
ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان 
     2016-09-02
پەرویز ڕەحیم

ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان-عێراق

په‌رویز ڕەحیم قادر- مامۆستا له‌ Ú©Û†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانسته ‌سیاسییه‌کان/ زانکۆی سه‌لاحه‌د‌دین

کۆماری ئیسلامیى ئێران، شوناس یان ناسنامەی سیاسیی تایبەت به‌ خۆی هەیە. ئەم ناسنامەیە، سێ ڕەهەندی سەرەکیی هه‌یه‌‌ (بێجگە Ù„Û• مێژووگەرایی Ùˆ بڕوابوون بە ئێرانشار)ØŒ كه‌ بریتین له جیهانى سێیەم-گەرایی (Third World-ism)ØŒ Ø´Û†Ú•Ø´Ú¯ÛŽÚ•ÛŒ Ùˆ ئیسلامى- شیعی، Ú©Û• Ù„Û• سیاسەتى نێودەوڵەتیدا ڕێنیشاندەریەتى. ڕەفتاری دەرەکیی ئێران لەسەر بنەماى جۆرێک Ù„Û• عەقڵانیەتى ئەخلاقی- پەیوەندى Ùˆ ڕەخنەیی Ùˆ ئایدیالیستى پێناسە دەکرێت.

دەتوانین بڵێین Ú©Û• Ù„Û• کۆماری ئیسلامیى ئێران، سیاسەتى دەرەوە، پەیوەندیی بە سیستەمى ئابووری Ùˆ پەیوەندیی دەرەکیی ئابووری Ù„Û•Ú¯Û•Úµ وڵاتان نییە Ùˆ به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ سروشتی هێز Ù„Û• کۆماری ئیسلامى، بڕوایییە (عەقیدەتییە)ØŒ Ù„Û• ئەنجامدا سیاسەتى دەرەوەى ئێرانیش عەقیدەتییە Ùˆ پاراستنى هێز Ù„Û• ئێران، پەیوەندیى بە پاراستنى سیستەمى عەقیدەتییه‌وه‌ هه‌یه‌ Ù„Û• ناوخۆ Ùˆ دەرەوەدا. هەروەها پاراستنى دەسەڵاتداریەتیى حوکمڕانانی ئێران، پەیوەندیی بە پاراستنی ئەم ستراتیژییەوه‌ هه‌یه‌ Ù„Û• سیاسەتی دەرەوەی ئێراندا؛ بۆ نموونە چۆنیەتیی پەیوەندیى ئێران Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئیسڕائیل.

 Ù„Û• ڕوانگەیەکی ترەوە، دەتوانین بڵێین Ú©Û• گۆڕانکارییه‌كانی سیاسەتى دەرەوەى ئێران، گۆڕانکاریى ڕیشەیى Ùˆ پێکهاتەیى، یان گۆڕانکارى Ù„Û• ئامانج Ùˆ بەرژەوەندییەکانی ئێراندا نەبوونە، بەڵکوو هەوڵدان بووە بۆ دروستکردنى جۆرە هاوسەنگییەک Ù„Û• نێوان بەها، پێوەر Ùˆ بەرژەوەندییەکانى کۆمارى ئیسلامى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ گۆڕانکارییەکان Ù„Û• ژینگەى نێونەتەوەیى Ùˆ ناوچەیی و، هەروەها خوڵقاندنى جۆرە هاوسەنگییەکى نوێ Ù„Û• ناوخۆ Ùˆ دەرەوەدا. Ù„Û• گرنگترین دەرهاوێشتە Ùˆ تایبەتمەندییەکانى ئەم نموونەیەی ڕەفتاری ئێران، پشتیوانیكردنه‌‌ Ù„Û• بزووتنەوە ئیسلامییەکان Ùˆ بزووتنەوە توندڕەوەکان، بە تایبەت ئەوانەى دژی وڵاتانی نەیاری ئێران Ùˆ بەرژەوەندیی وڵاتانی ڕۆژئاوان.

سیاسەتی ئێران Ù„Û• ناوچەکە، پەیوەندیی ڕاستەوخۆی بە جۆری سیستەمی سیاسیی کۆماری ئیسلامی Ùˆ چۆنیەتیی ڕوانینی بۆ دابەشبوونی هێزەوه‌ هه‌یه‌ Ù„Û• ئاستی نێونەتەوەیی Ùˆ ناوچەییدا و، Ù„Û•Ù… سۆنگەیەوە ئێران Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات سیاسەتی دەرەوەی خۆی لەسەر ستراتیژیی پێداچوونەوەخوازی، لانی Ú©Û•Ù… Ù„Û• ڕووی پراکتیکییەوە، Ù„Û• ئاستی ناوچەیی بەڕێوە ببات. بۆ ئەم مەبەستەیش، بۆ ئەوەی ئێران بتوانێت Ù„Û• لایەک کێشەکانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕۆژئاوا بەڕێوە ببات Ùˆ Ù„Û• لایەکی دیكه‌وه‌ مەترسییەکان لەسەر Ú©Û†ÛŒ سیستەمی سیاسیی خۆی دوور بخاتەوە، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات نفووزی خۆی Ù„Û• وڵاتانی ناوچەکە بە میکانیزم Ùˆ ئامرازی جۆراوجۆر دەستەبەر بکات. بە واتایەکی دیكه‌ØŒ پرس Ùˆ گۆڕانکارییە ناوچەیییەکان بۆ کۆماری ئیسلامی، ڕەهەندی ئاسایشیی هەیە.

ئەمەیش دەگەڕێتەوە بۆ ناسنامەی ئەم سیستەمە سیاسییەی ئێران و ئامانجە باڵاکانی و، بەم پێیەش پێناسەکردن و دەستنیشانکردنی سنووری دۆست و دوژمنەکان و هەروەها بەرژەوەندییەکانی. لێرەوەیە کە ئێران بۆ دروستکردنی هاوسەنگییەکی نوێ، بەپێی بەرژەوەندییە پێناسەکراوەکانی ئاسایشی خۆی، لە نێوان ململانێ و هاوکاری و تەنانەت دوژمنایەتی لە نێوان وڵاتانی ناوچەکە ڕەفتار دەکات.

بۆ نموونە، ئێران هەوڵ دەدات کە لە ڕێگەی بزووتنەوەکانی دژی وڵاتانی هاوپەیمانی ڕۆژئاوا، گوشار بخاتە سەر حکوومەتە هاوپەیمانەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و وڵاتانی سوننە، وەکوو (بزووتنەوەی ئیسلامی و حەماس لە فەلەستین و حیزبۆڵڵا لە لوبنان، یاخود شیعە حوسییەکان لە یەمەن). بەپێچەوانەوە، لە سووریا و عێراقدا هەوڵ دەدات کە دژی بزووتنەوەکانی دژە حکوومەت، پاڵپشتی لە حکوومەتی ناوەندیی سووریا و عێراق بکات؛ هەرچەندە لە عێراق یارمەتیی چەندین ڕێکخراوی سەربازیی وەکوو حەشدی شەعبی دەدات بۆ ئەوەی کۆنترۆڵی بارودۆخی ئاسایشی و تەنانەت سیاسی لە عێراق و ناوچەکە بکات.

سیاسەتی سەرەکیی ئێران Ù„Û• ناوچەکە، ئەوەیە Ú©Û• بتوانێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ فاکتەری ئایین، Ù‡ÛŽÚµÛŽÚ© بۆ گوشارخستەسەر دەوڵەتانی ناوچەکە، Ú©Û• بە "هیلالی شیعی" ناسراوە، دروست بکات. ئەم Ù‡ÛŽÚµÛ•ØŒ وەکوو بەرەیەکی بەرگری، مەترسی Ùˆ هەڕەشەکانی سەر ئێران دوور دەخاتەوە Ùˆ Ù„Û•Ù… ڕێگەیەوه‌ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ژیۆپۆلێتیکیی ئێران بەرزتر دەکاتەوە. کۆماری ئیسلامی، بەم ڕێگەیەوە نەبێت ناتوانێت Ù„Û• گۆشەگیربوونی ژیۆستراتیژی Ùˆ تەنانەت ژیۆئێکۆنۆمیک ڕزگاری بێت، بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• Ù„Û• ژینگەی ئاسایشیی خۆیدا هەست بە بوونی ئاسایش ناکات.

 Ø¦Ù‡‌مه‌یش به‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ یەکێک Ù„Û• گەورەتـرین کێشەکانى کۆماری ئیسلامیی ئێران Ù„Û• سیاسەتى دەرەوەدا ئەوە بووە Ú©Û•ØŒ Ù„Û• ناوچەکەدا هاوپەیمانى ستـراتیژیکى نەبووە؛ بەم واتایەى Ú©Û• ئێران كه‌وتووه‌ته‌ نێوان عەرەبەکان، تورکەکان Ùˆ دەوڵەت-نەتەوەکانى تـردا، بەڵام بەشێک نەبووە Ù„Û• هیچ کامیان.

هەروەها ئێران بۆ زیاتـرکردنى نفووز Ùˆ بەرزکردنەوەى Ù¾ÛŽÚ¯Û• Ùˆ زیادکردنى هێزى خۆى، زۆر گرنگیى بە فاکتەرى ئایین، بەتایبەت شیعەگەرایى دەدات؛ باشترین بەڵگەیش وڵاتانی دراوسێی ئێرانن Ú©Û• بە ئاستی جیاواز ململانێی لەگەڵیاندا هەیە. لێرەدا Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدەین گرنگترین خاڵەکانی ململانێ  Ùˆ هاوکێشە سیاسییەکانی نێوان ئێران Ùˆ وڵاتانی ناوچەکە بخەینە ڕوو Ùˆ پاشان پەیوەندی Ùˆ کاریگەرییان لەسەر هەرێمی کوردستان-عێراق:

یەکەم: مەترسیی تورکیا و وڵاتانی ناوچەکە، لە پڕچەکبوونی ئێران و دەستپێڕاگەیشتنی ئێران بە توانای بەرهەمهێنانی چەکی ئەتۆمی.

دووەم: ناکۆکیی نێوان تورکیا و ئێران لەسەر هێڵی گواستنەوەی وزە بۆ ئەوروپا.

سێیەم: ململانێ و ناکۆکی لەسەر پێشکەشکردنی مۆدێلی حوکمڕانی( بەتایبەت ئێرانی شیعە و تورکیای سوننە) و، هەروەها ناکۆکی لەگەڵ سعوودیا لەم بوارەدا.

چوارەم: ناکۆکیی قووڵ لەسەر داهاتووی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ بەشار ئەسەد Ù„Û• سووریا Ùˆ دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی ئێران Ù„Û• سووریا Ùˆ پاڵپشتیی Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ ئەسەد و، بەم پێیەش، هاوکاریی گرووپ Ùˆ لایەنەکانی پەیوەندیدار Ù„Û• قەیرانی سووریا Ùˆ گرووپەکانی ئۆپۆزسیۆنی سووریا، Ù„Û• لایەن وڵاتانی سوننەی ناوچەکەوه‌.

پێنجەم: پرسی کورد لە هەردوو وڵاتی تورکیا و ئێران و یارمەتیدانی پارتی کرێکارانی کوردستان لە باکووری کوردستان و، پارتەکانی کوردی ڕۆژئاوا لە لایەن ئێرانەوە کە بەپێچەوانەی پێشووتر، کە دۆزی کورد وەکوو مەترسییەکی ئاسایشی، خاڵی هاوکاریی ئێران و تورکیا بوو، ئەوە ئێستا خاڵی ناکۆکی و ململانێیە لە نێوان ئەم دوو دەوڵەتەدا.

شەشەم: دروستکردنی بەرەیەک لە وڵاتانی ناوچەکە لە دژی بەرژەوەندییەکانی یەکتر، کە بە بەرەی وڵاتانی سوننە و وڵات و لایەنە شیعەکان ناسراوە.

حەوتەم: ناکۆکی لەگەڵ وڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت و غاز، بەتایبەت سعوودیا، لەسەر ڕێژەی بەرهەمهێنانی ڕۆژانەی نەوت و دابەزینی نرخی نەوت، بە هۆی پێویستیی ئێران بە دابینکردنی سەرچاوەی دارایی، لە پاش هەڵگرتنی ئابڵوقە ئابوورییەکانی سەر ئێران.

هەشتەم: دەستێوەردانی ئێران لە کاروباری وڵاتانی عەرەبی سوننە، لە ڕێگەی پاڵپشتی لە گرووپ و لایەنە شیعەکان، وەکوو بەحرەین و سعوودیا و کوەیت و لوبنان و...هتد.

نۆێەم: پرسی ئاسایشی کەنداو و مەترسیی وڵاتانی عەرەبی لە کۆنترۆڵی گواستنەوەی وزە لە لایەن ئێرانەوە لەلایەک و مەترسیی ئێران لە هاتنی زیاتری هێزی ڕۆژئاوایی بۆ کەنداو.

دەیەم: هاوپەیمانیی وڵاتانی ناوچەکە لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژئاوا لە ڕووی سەربازییەوە و، دڵەراوکێ ئاسایشییەکانی ئێران لەم بوارەدا. و لە کۆتاییدا، ناکۆکی و دوژمنایەتیی ڕیشەییی ئێران لەگەڵ بوونی دەوڵەتی ئیسڕائیل.

 

کۆماری ئیسلامیی ئێران و هەرێمی کوردستان-عێراق:

گۆڕانکارییە نێونەتەوەیییه‌كان بەگشتی Ùˆ ناوچەکە بەتایبەتی، بووه‌تە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• Ú•Û†ÚµÛŒ ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان Ù„Û• هاوکێشە سیاسییە ناوچەیییەکاندا بەرجەستەتر بێت. بەم پێیەش هەرێمی کوردستان-عێراق Ù„Û• Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ تەنیا "فاکتەرێکی کاریگەر" دەرچووە Ùˆ بووه‌تە ئەکتەر یاخود "بکەرێکی شوێندانەر" Ù„Û• گۆڕانکارییە ناوچەیییەکاندا. بەم مانایەی Ú©Û• ئەم بکەرە (هەرێمی کوردستان)ØŒ خۆی هەڵگر Ùˆ خاوەن چەندین خاڵی لاواز Ùˆ فاکتەری بەهێزە بۆ ڕۆڵبینین Ùˆ کاریگەری، یان کارتێکەری Ù„Û• هاوکێشەکاندا. ئەم دۆخە نوێیەش، Ù„Û• لایەک دڵەراوکێی ئاسایشیی بۆ ئێران دروست کردووە Ùˆ Ù„Û• لایەکی تریشەوە بە Ù‡Û†ÛŒ نفووز Ùˆ پەیوەندەکانی ئێران Ù„Û• عێراق، دەرفەتی بۆ هێناوەتە ئاراوە.

1-    فاکتەری وزە (نەوت Ùˆ غاز) ØŒ بووه‌تە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ هەرێم بەرز ببێتەوە Ùˆ Ù„Û• هاوکێشە ژیۆئێکۆنۆمیک Ùˆ ئاسایشییە ناوچەیی Ùˆ تەنانەت نێونەتەوەیییه‌كاندا (بەتایبەت بۆ داهاتوویەکی نزیک) حیسابی بۆ بكرێت. ئەمەیش بۆ هەرێم بووه‌تە خاڵێکی بەهێز (ئەمە بێجگە Ù„Û• ئاستی دوورمەودا Ùˆ چۆنیەتیی وەبەرهێنانی ئەم سەرچاوە گرنگە Ù„Û• پرۆسەی ئابووریی کوردستان)ØŒ بەڵام Ù„Û• هەمان کاتدا Ù„Û• لایەن ئێرانەوە بە Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ دەرفەت هەژمار دەکرێت.

 Ø¦Ø§Ø¨ÙˆÙˆØ±ÛŒÛŒ ئێران گرێدراوی داهاتی هەناردەکردنی نەوت Ùˆ غازە و، هەندێک جار ئەمەی وەکوو کارتی گوشار Ù„Û• هاوکێشە سیاسییەکاندا بەکار هێناوە.  بەڵام بە Ù‡Û†ÛŒ ئابڵوقەکانی سەر ئێران Ùˆ بارودۆخی ناڵه‌باری ئابووریی ئێران Ù„Û• ناوخۆ Ùˆ تێچووە سەربازییەکانی ئێران Ù„Û• ئاستی ناوچەیی، ئەوە پێویستیی بە داهاتی زیاترە Ù„Û•Ù… بوارەدا.  Ø¨Û•ÚµØ§Ù… بە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• سەرەکیترین سەرچاوەی داراییی ئێران هەناردەکردنی نەوت Ùˆ غازە، ئەوە ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی تر ئەم خاڵە وەکوو کارتی گوشار دژی ئێران بەکار دێنن. باشترین نموونەش سیاسه‌ت Ùˆ هەڵوێستی سعوودیایە له‌ هه‌مبه‌ر سیاسه‌تی نه‌وتی كۆماری ئیسلامی ئێران.

لێرەوە ئەم خاڵە بووه‌تە Ù‡Û†ÛŒ ئەوەی Ú©Û• هەرێمی کوردستان وەکوو ڕكابه‌ری ئێران Ùˆ فاکتەرێک بۆ زیانی زیاتری ئابووریی ئێران Ù„Û• لایەک و، Ù„Û• لایەکی تریشەوە وەکوو جێگرەوە (بەدیل) بۆ وڵاتانی بەکارهێنەری نەوت Ùˆ غازی ئێران، بەتایبەت تورکیا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا Ù„Û• ڕووی غازی سروشتییەوە Ú•Û†Úµ دەبینیت. ئەم فاکتەرە وا دەکات Ú©Û• ئێران بێجگە Ù„Û• زیانی ماددی، Ù„Û• ڕووی سیاسی Ùˆ تەنانەت ئاسایشییەوە زەرەرمەند بێت (یەکێتیی ئەوروپا پێویستیی بە ئێران نامێنێت (کەمتر دەبێتەوە) Ùˆ هەروەها تورکیایش، Ú©Û• ئێستا به‌ قه‌باره‌ÛŒ ساڵانە 13.7 ملیار دۆلار ئاڵوگۆڕی بازرگانیی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێراندا هه‌یه‌ØŒ Ù„Û• ڕووی هاوسەنگییەوە Ù„Û• ناوچەکە Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بەرزتر دەبێتەوە).

بۆیە، ئێران هەوڵ دەدات بە هەموو شێوەیەک لە ڕێگەی بەغداوە ڕێگری لە هەرێمی کوردستان بکات و بەربەستی بۆ دروست بکات بە مەبەستی گوشارخستنەسەر هەرێمی کوردستان. بەڵام ئێران تا ڕادەیەک لە ڕووی ئابووری و تەنانەت سیاسییەوە سوودمەند دەبێت، ئەگەر بەشێک لە هێڵی گواستنەوەی وزەی هەرێم بە خاکی ئێراندا تێپەر ببێت (هەرچەندە ئەمە بۆ هەرێمی کوردستانیش، سەرەڕای مەترسییەکانی، دەتوانێت دەرفەت بێت ئەگەر تاکە بەدیل نەبێت). ئەمە بێجگە لەوەی کە ئێران پێشتر هەوڵی دەدا لە ڕێگەی عێراق و سووریاوە، کە دوو وڵاتی لایەنگر و هاوپەیمانی بوون، هێڵێکی گواستنەوەی غاز بۆ دەریاری ناوەڕاست ڕابکێشێت کە پێگەی ئێرانی زۆر بەرز دەکردەوە و ئاسایشی وزەی دەخستە ژێر کۆنترۆڵی خۆی و پێگەی وڵاتانی کەنداوی لاوازتر دەکرد.

2-    بە Ù‡Û†ÛŒ هاتنەئارای هاوکێشەی نوێ Ù„Û• ناوچەکە Ùˆ بەرزبوونەوەی Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کورد بەگشتی Ùˆ هەرێمی کوردستان-عێراق بەتایبەتی، کۆماری ئیسلامی، ترسی Ù„Û• بەرزبوونەوەی داواکاریی کورد Ù„Û• ئێراندا هەیە. بەم مانایە Ú©Û• بەهێزبوونی هەرێمی کوردستان، دەبێتە مۆدێڵێکی سەرەنجڕاکێش بۆ کوردەکان Ù„Û• ئێران و، ئەمەیش وا دەکات Ú©Û• ئێران Ù‡Û•ÙˆÚµ بدات هەرێم بخاتە ژێر کۆنترۆڵی خۆیەوە Ùˆ ئەم سیاسەتەیش بە دوو ستراتیژی سەرەکی بەڕێوە دەبات:

 ÛŒÛ•Ú©Û•Ù…: دژایەتی Ùˆ Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دروستکردنی Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ ناوخۆیی Ù„Û• ناوخۆی هەرێم Ùˆ هەروەها گوشارخستنەسەر هەرێم Ù„Û• لایەن بەغداوە و، تەنانەت دروستکردنی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ ئاسایشی لەسەر سنوورەکان بە بیانوی جۆراوجۆر.

 Ø¯ÙˆÙˆÛ•Ù…: کارکردن لەسەر لێکترازانی گوتاری یەکگرتووی کورد Ùˆ زەقکردنەوەی کێشەکان، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ کاریگەریدانان لەسەر لایەنێک Ù„Û• لایەنه‌ سەرەکییەکانی هەرێمی کوردستان Ùˆ دەستێوەردان Ù„Û• کاروباری ناوخۆی کوردستان.

سێیه‌Ù…: ئێران Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات بە هەموو شێوەیەک Ú•ÛŽÚ¯Û• Ù„Û• سەربەخۆییی هەرێمی کوردستان Ùˆ دروستبوونی دەوڵەتی کوردستان- باشوور بگرێت. بۆ ئەم مەبەستە، هەموو ئامرازە نەرم Ùˆ ڕەقەکانی بەکار دێنێت. Ù„Û•Ù… نێوەندەدا، گوشارەکانی بەغدا (سیاسی Ùˆ ئابووری) Ùˆ هەروەها سەربازی، وەکوو پێکدادان Ù„Û• نێوان شیعە-کورد Ùˆ هەروەها Ù„Û• ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێم، سوننە-کورد، چاوەڕوانکراوترین سیناریۆکانن Ù„Û• داهاتوویەکی نزیکدا. ئەمە بێجگە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ Ú©Û• "سوپای قودسی" کۆماری ئیسلامیی ئێران (بەپێی شارەزایی Ùˆ ئەو ئەرکانەی Ú©Û• Ù¾ÛŽÛŒ سپێردراوە) دەتوانێت Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÛŒ ئاسایشی Ù„Û• ناوخۆی هەرێمی کوردستان دروست بکات، Ú©Û• ئەمەیش کاریگەریی سلبی لەسەر سەقامگیری Ùˆ ئاسایش Ùˆ کەرتی ئابووری Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سیاسیی هەرێمی کوردستان دروست دەکات.

چواره‌Ù…: کۆماری ئیسلامی، جگە Ù„Û• ئامانجەکانی تری بەڕێوەبردنی ململانێ ناوچه‌یییه‌كانی خۆی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەکتەرەکانی تردا، Ù„Û• یارمەتیدانی پارتە کوردییەکانی باکوور Ùˆ ڕۆژئاوای کوردستان، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەم پارتانەوە (بەتایبەت په‌كه‌كه‌)ØŒ Ú©ÛŽØ´Û• Ùˆ گرفتی ئاسایشی بۆ سەقامگیریی سیاسی Ùˆ ئابووریی هەرێمی کوردستان دروست بکات. تەنانەت ئەگەر بتوانێت، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات تورکیایش بێنێتە ناو ئەم هاوکێشەیه‌ÙˆÛ• Ùˆ بەم پێیەش، تورکیا Ù„Û• هەرێم دوور بکاتەوە Ùˆ ئەمەیش Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سیاسی-ئابووریی هەرێمی کوردستان لاواز دەکات.

پێنجه‌Ù…: ئێران بە بیانووی بوون Ùˆ چالاکیی پارتە سیاسییە دژبەرەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان Ù„Û• باشووری کوردستان، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ گوشارخستنەسەر هەرێمی کوردستان دەدات. بەڵام بەپێچەوانەوە، هەرێمی کوردستان دەتوانێت بوونی ئەم هێزانەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان وەکوو دەرفەت Ùˆ کارتێکی گوشاری سیاسی Ùˆ تەنانەت سەربازی بۆ سەر ئێران بەکار بێنێت و، هەروەها ڕۆژهەڵاتی کوردستان (ئەمە جگە Ù„Û• باکوور Ùˆ ڕۆژئاوای کوردستان Ù„Û• هاوکێشە سیاسییەکانی ناوچەکە) وەکوو "قووڵاییی ستراتیژیک"ØŒ دەتوانێت گەرەنتیی پووچەڵکردنەوەی Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسییەکانی ئێران بێت بۆ سه‌ر هەرێمی کوردستان، بە مەرجێک هەرێم بتوانێت بە ستراتیژییه‌Ú©ÛŒ فرەڕەهەندی (سیاسی، ئابووری Ùˆ کەلتووری) Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی کوردستان نفووزی هەبێت. بۆیە، بەهێزبوونی پارتە سەرەکییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، مانای گەرەنتیکردنی ڕاگەیاندنی دەوڵەتی باشووری کوردستان Ù„Û• هەمبەر هەڕەشەکانی کۆماری ئیسلامییە Ùˆ هەروەها فاکتەری بەهێزی بەردەوامی Ùˆ مانەوەیەتی. بۆیە Ù„Û• ئەگەری لاوازیی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی کوردستان، ئەوە بەدڵنیاییەوە هەرێمی کوردستانیش Ù„Û• هاوکێشەکانی ناوچەکە Ù„Û• هەمبەر ستراتیژیی کۆماری ئیسلامیدا Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ لاواز دەبێت Ùˆ ئاسایشه‌كه‌ÛŒ لەبەردەم Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• Ùˆ مەترسیدایە.

شه‌شه‌Ù…: کۆماری ئیسلامی، گرنگیی زۆر بە جەنگی سایبری Ùˆ Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• سایبرییەکان دەدات Ùˆ سوپای سایبریی دامەزراندووە. هەروەها چەندین بەشی دەرەوەی سنووره‌کانی هەیە Ú©Û• Ù„Û•Ù… ڕووەوە کار دەکەن. بەم پێیەیش ئێران Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ تۆری ڕاگەیاندنەکانییەوە Ù„Û• ئێران Ùˆ هەروەها ڕاگەیاندنە سێبەرەکانی Ù„Û• هەرێمی کوردستان، Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دروستکردنی ناڕەزایەتیی هاووڵاتیانی هەرێم دژی حکوومەتی هەرێمی کوردستان Ùˆ پرسیارخستنەسەر "ڕەوایەتی"ÛŒ دەسەڵاتدارانی هەرێم دەدات. بەم پێیەیش، هه‌Ù… Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی کوردستان وێنایەکی نەخوازراو Ù„Û• هەرێمی کوردستان Ùˆ ئەزموونی دەسەڵاتداریەتیی کوردی Ù¾ÛŽØ´Ú©Û•Ø´ دەکات، Ú©Û• ئەمەیش قووڵاییی ستراتیژیی هەرێمی کوردستان دەخاتە مەترسییەوە Ùˆ هه‌Ù… Ù„Û• ئاستی ناوخۆییشدا سەقامگیریی سیاسیی هەرێم دەخاتە ژێر Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û•ÙˆÛ•.

حه‌وته‌Ù…: کۆماری ئیسلامی، دەتوانێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ناڕاستەوخۆوه‌ØŒ کاریگەری لەسەر ئاسایشی کۆمەڵگەییی کوردستان دابنێت. باشترین نموونەیش، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئاسانکاریکردن بۆ "باندەکانی لەشفرۆشی" Ùˆ "ماددەی هۆشبەر" Ùˆ هاتنیان بۆ هەرێمی کوردستان Ùˆ ئالوودەکردنی گەنجان، ئەم سیاسەتە بەڕێوە دەچێت. چونکە ئێران توانای بەدەستهێنانی زانیاریی وردی لەسەر هاووڵاتیانی Ù„Û• ده‌رەوەی سنوورەکانی Ùˆ کۆنترۆڵکردنیانی Ù„Û• هاتنەوە بۆ ئێران هەیە، بەڵام دەبینین ئەم جۆرە کەسانە بەئاشکرا هاتووچۆی ئێران Ùˆ کوردستان دەکەن.

هه‌شته‌Ù…: ئێران دەتوانێت/توانیویەتی، بە Ù‡Û†ÛŒ توانا زۆرەکانی Ù„Û• بواری ئەکادیمی، کەلتووری Ùˆ مێژوویییدا، ناسنامەی کوردی، وەکوو لق یاخود بەشێک Ù„Û• ناسنامەی گەورەتری ئێرانی پێناسە بکات Ùˆ کاری زۆریشی Ù„Û•Ù… بوارەدا بەهۆی ڕاگەیاندن Ùˆ زانکۆ Ùˆ...هتد، کردووە. بۆیە، ئەم خاڵە وەکوو ڕەگەزی لاوازی ناسیۆنالیزم Ùˆ ناسنامەی نەتەوەییی کورد دادەندرێت  Ùˆ بەم پێیەیش (بەپێی تیۆریی کۆنستراکتیڤیزم) درک Ùˆ تێگەیشتنی تاک Ùˆ نەتەوە Ùˆ هێزە سیاسییەکانی کورد Ù„Û• خۆی Ùˆ جیهانی دەرەوەی و، هەروەها بەرژەوەندی Ùˆ ئاسایشی نەتەوەییی خۆی Ù„ÛŽÚµ Ùˆ لەرزۆک Ùˆ شێوێندراوە Ùˆ لەژێر کاریگەریی  گوتار، سیاسەت Ùˆ بەرژەوەندیی ئێران Ùˆ ئێرانیبووندا دەبێت.  ئەمە بە مەترسیی هەرە سەرەکی Ùˆ شاراوە، یاخود خەساری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی Ùˆ گوتاری دەوڵەت-نەتەوەسازیی کورد Ù„Û• هەموو بەشەکان داده‌ندرێت. بۆیە پێویستە، کورد، خۆی Ù„Û•Ù… گوتار Ùˆ ناسنامە ئێرانییە ڕزگار بکات Ú©Û• Ù„Û• قۆناغی یەکەمدا زیاتر کارێکی ئەکادیمی Ùˆ تیۆریکە Ùˆ پاشان شۆڕبوونەوەی بۆ کایە Ùˆ بواری سیاسی Ùˆ ڕۆشنبیری Ùˆ کۆمەڵایەتی Ùˆ کەلتووری Ùˆ...هتد.

نۆیه‌Ù…: کۆماری ئیسلامی، دەتوانێت ئاسایشی خۆراک Ùˆ ئاوی هەرێم بخاتە مەترسییەوە: Ù„Û• لایەک بە هەناردەکردنی بەرهەمی کشتوکاڵی بە نرخێکی Ú©Û•Ù… و، Ù„Û• لایەک بە هەناردەکردنی کاڵای کواڵیتیی نزم. هەروەها، ئێران پلانی دروستکردنی دەیان بەنداوی هەیە Ú©Û• بەشێکی زۆری دروست کراوە Ùˆ ئەمەیش ئاسایشی ئاو Ùˆ بەگشتی خۆراک دەخاتە مەترسییەوە، جگە Ù„Û• مەترسیی پیسکردنی ئاو Ùˆ ژینگە.

ده‌یه‌Ù…: ئێران Ù„Û• کاتی هەستکردن بە مەترسی Ù„Û• پرسی بەدەوڵەتبوونی باشووری کوردستان، دەتوانێت Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ تێکدانی ئاسایشی ناوچەکە Ùˆ بەرزکردنەوەی مەترسیی تێکچوونی هاوسەنگیی هێزەکان Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئەکتەرە دەوڵەتی Ùˆ نادەوڵەتییەکانەوە)ØŒ Ù„Û• لایەک بە نزیکبوونەوە Ù„Û• ئەمریکا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ ئاڵۆزکردن Ùˆ لێدان Ù„Û• بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا Ùˆ پاشان ڕێککەوتن Ù„Û•Ú¯Û•ÚµÛŒ Ùˆ تەنانەت Ù„Û•Ú¯Û•Úµ تورکیایش بە هەمان Ø´ÛŽÙˆÛ• Ù„Û• ناوچەکە، ئەمریکا Ùˆ تورکیا لەسەر داهاتووی هەرێمی کوردستان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خۆی هاوڕا بکات.

Ù„Û• کۆتاییدا دەتوانین بڵێین، ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی ئێران Ù„Û• هەرێمی کوردستان بریتییە Ù„Û• ستراتیژیی باڵانسکەر  BalancerØŒ بەم مانایە Ú©Û• Ú•ÛŽÚ¯Û• Ù„Û• دروستبوونی هاوپەیمانیی توندوتۆڵ Ù„Û• نێوان لایەنەکانی کوردستان دەگرێت Ùˆ Ù„Û• هەمان کاتدا Ù„Û• کاتی بارگرژی، نێوەندگیری Ù„Û• نێوان هێزەکاندا دەکات، بەتایبەت له‌ نێوان هاوپەیمانەکانی وەکوو یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان Ùˆ په‌كه‌كه‌ Ùˆ تەنانەت بزووتنەوەی گۆڕان Ùˆ لایەنەکانی تردا، بۆ ئەوەی باڵانسی هێز تێک نەچێت. بۆیە ئەوەی هەرێمی کوردستان Ù„Û• مەترسیی ئێران دەپارێزێت (Ù„Û• شیکردنەوەی کۆتاییدا) سەرەڕای فاکتەر Ùˆ بوارەکانی تر، ئەوە "قووڵاییی ستراتیژی"یه‌ Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی کوردستان. ئەمە بۆ تورکیایش هەر ڕاست Ùˆ کاریگەرە.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون