PÊNÛS
 
 ستراتیژیی ئه‌مریكا له ‌نێوان په‌كه‌كه‌ Ùˆ یه‌په‌گه‌ له‌ چوارچێوه‌ی دینامیزمی نوێی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا 
     2017-05-18
پەرویز ڕەحیم

 Ø³ØªØ±Ø§ØªÛŒÚ˜ÛŒÛŒ ئه‌مریكا له ‌نێوان په‌كه‌كه‌ Ùˆ یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ دینامیزمی نوێی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا

 

په‌رویز Ú•Ù‡‌حیم قادر- مامۆستای زانسته ‌سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌ددین

پێشه‌ÙƒÛŒ:

له‌Ù… Ú†Ù‡‌ند Ú•Û†Ú˜Ù‡‌ÛŒ دواییدا ڕووداوێكی گرنگ، كه‌ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ هاتنه‌ئارای مشتومڕ Ùˆ لێكدانه‌وه‌ÛŒ جۆراوجۆر، پرسی Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌ككردنی یه‌كینه‌كانی پاراستنی Ú¯Ù‡‌Ù„ (یه‌په‌Ú¯Ù‡‌) له‌ ڕۆژاوای كوردستان بوو، له‌ لایه‌Ù† ئیداره‌ÛŒ نوێی ئه‌مریكاوه. به‌Ø´ÛŽÙƒ له‌ چاودێران ئه‌Ù… كاره‌یان به‌ پشتتێكردنی ئه‌مریكا له‌ توركیا و، به‌Ø´ÛŽÙƒÛŒ تر به‌ كارێكی ته‌كتیكی Ùˆ كاتی لێكیان دایه‌وه‌. به‌ڵام پرسی گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایا له‌ كاتێكدا ئه‌مریكا له ‌پاڵ توركیا، په‌كه‌كه‌ به‌ تیرۆریست ده‌زانێت، بۆچی له‌ ڕۆژاوای كوردستان یارمه‌تیی هێزه‌ كوردییه‌كان ‌ده‌دات؟ له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ØŒ ئایا ئه‌وه‌ به ‌مانای پشتكردنی ئه‌مریكایه‌ له‌ ڕووسیا؟ ڕاستییه‌كه‌ی، ئه‌Ù… هه‌ڵوێسته‌ÛŒ ئه‌مریكا له‌ چوارچێوه‌یه‌ÙƒÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌تردا خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ ده‌كرێت، كه‌ پرسی ئه‌كته‌ره‌ نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه،‌ كه‌ من به‌ دینامیزمی نوێی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ناوی ده‌به‌Ù…. بۆیه‌ له‌Ù… نووسینه‌دا هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌ین تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌Ù… بابه‌ته‌.

مشتومڕی پێدانی Ú†Ù‡‌Ùƒ به‌ یه‌په‌Ú¯Ù‡‌

له‌ دوایین پێشهاتدا كۆشكى سپى له‌ به‌ياننامه‌يه‌كدا ئاشكراي كرد سه‌رۆكى ئه‌مريكا Ú•Ù‡‌زامه‌ندیى خۆى بۆ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌ككردنى يه‌په‌Ú¯Ù‡‌ له‌ سووريا پيشان داوه‌. كه‌ناڵى NBCÛŒ ئه‌مريكايى له‌ زارى به‌رپرسانى وه‌زاره‌تى به‌رگریى وڵاتەكەی بڵاوی كرده‌وه‌: "ترا‌مپ له‌سه‌ر پلانى پێدانی Ú†Ù‡‌Ùƒ به‌ يه‌كينه‌كانى پاراستنى Ú¯Ù‡‌Ù„ Ú•ÛŽÙƒ كه‌وتووه‌ و، ئه‌Ùˆ هێزه‌ كوردييه‌Ù‰ به‌ هاوپه‌يمانێكى گرنگى ئه‌مريكا زانيوه‌. له‌ به‌رامبه‌ردا وه‌زاره‌تی‌ به‌رگریی‌ ئه‌مریكا ئاماژه‌ÛŒ‌ به‌وه‌ كردووه‌ كه‌ دۆناڵد ترا‌مپ، سه‌رۆكی‌ ئه‌Ùˆ وڵاته فه‌رمانی كردووه‌ØŒ بۆ شه‌Ú•ÛŒ‌ Ú•Ù‡‌ققه Ú†Ù‡‌Ùƒ Ùˆ ته‌قه‌مه‌Ù†ÛŒ‌ به‌ یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ بدرێت‌ و، ئامانج له‌Ùˆ بڕیاره‌یش هاوكاریكردنی‌ یه‌په‌Ú¯Ù‡‌یه‌ بۆ سه‌ركه‌وتن له‌ شه‌Ú•ÛŒ‌ كۆنترۆڵكردنه‌وه‌ÛŒ‌ Ú•Ù‡‌ققه ‌Ùˆ ده‌رهێنانی‌ له‌ده‌ست Ú†Ù‡‌كدارانی‌ داعش. توركیا له‌Ù… باره‌یه‌وه‌ كاردانه‌وه‌ÛŒ توندی هه‌بوو و، له‌ یه‌كه‌Ù… كاردانه‌وه‌ÛŒ به‌رامبه‌ر بڕیاری كۆشكی سپی بۆ پێدانی Ú†Ù‡‌Ùƒ به‌ ÛŒÙ‡‌په‌Ú¯Ù‡‌ØŒ توركیا ناڕه‌زایه‌تیی خۆی پیشان دا و، ڕای Ú¯Ù‡‌یاند كه‌ دژی ئه‌Ùˆ بڕیاره‌ÛŒ دۆناڵد ترامپ دەوەستێتەوە.

له‌Ù… باره‌یه‌وه‌ "نوورەددین جانیكلی"ØŒ جێگری سەرۆكوەزیرانی توركیا بە ڕۆیتەرزی گوت: "یارمەتییەكانی ئەمریكا بۆ پێدانی Ú†Û•Ùƒ بە یەپەگە، جیگەی قبووڵكردن نییە. پێنتاگۆن ئاماژه‌ÛŒ‌ به‌وه‌یش كردووه‌ كه‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† توركیا له‌ بڕیاری‌ پێدانی‌ Ú†Ù‡‌Ùƒ به‌ یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ دڵنیا بكه‌نه‌وه‌. "Ú•Ù‡‌جه‌ب ته‌ییب ئه‌ردۆغان"ØŒ سه‌رۆككۆماری توركیا، له‌ كۆنگره‌یه‌ÙƒÛŒ‌ ڕۆژنامه‌وانیدا ئاماژه‌ÛŒ به‌وه‌ كرد: "له‌ ناوخۆ Ùˆ ده‌ره‌وه‌ÛŒ‌ توركیا، له‌ هێرشه‌كانیان بۆ سه‌ر داعش و، په‌كه‌كه‌ Ùˆ یه‌په‌Ú¯Ù‡‌یش به‌رده‌وام ده‌بن". ئه‌ردۆغان گوتی: "له‌Ù… ناوچه‌یه‌دا هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ Ùˆ مه‌ترسی له‌سه‌ر ئه‌مریكا Ùˆ ڕووسیا نییه‌ و، گوتیشی‌ پێویسته‌ ئه‌مریكا هه‌نگاوی‌ جیاوازتر بنێت و، چاوه‌ڕوانی‌ ئه‌وه‌ نه‌بوون پشتگیریی‌ یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ بكات". سه‌رۆككۆماری‌ توركیا ئاماژه‌ÛŒ‌ به‌وه‌یش كرد: "ئه‌مریكا به‌ پێدانی Ú†Ù‡‌ÙƒÛŒ‌ قورس، پشتیوانیی یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ ده‌كات و، ئه‌وه‌یش دژی په‌یوه‌ندییه‌ ستراتیژی Ùˆ ڕێككه‌وتننامه‌ ستراتیژییه‌كانی‌ وڵاته‌كه‌یه‌تی‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا". سه‌باره‌ت به‌ سه‌ردانه‌كه‌یشی‌ له‌ ناوه‌ڕاستی‌ ئه‌Ù… مانگه‌دا بۆ ئه‌مریكا، ئه‌ردۆغان ئاشكرای‌ كرد: "نایانه‌وێت هاوكارییه‌كانی‌ ئه‌مریكا بۆ یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ به‌رده‌وام بێت، بۆیه‌ له‌Ùˆ باره‌یه‌وه‌ گفتوگۆ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ دۆناڵد ترا‌مپ ده‌كات." سه‌رۆككۆماری‌ توركیا هه‌روه‌ها گوتی:‌ "ئه‌Ùˆ كۆبوونه‌وه‌یه‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ سه‌رۆكی‌ ئه‌مریكا ئه‌نجامی‌ ده‌دات زۆر گرنگه‌ و، كۆبوونه‌وه‌یه‌ÙƒÛŒ‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ ده‌بێت".

له ‌به‌رامبه‌ریشدا مارك تۆنەر، یاریدەدەری گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا، Ù„Û• کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا ڕای گەیاند كه‌ وڵاته‌كه‌ÛŒ بە ھیچ شێوەیەک "یەپەگە" وه‌Ùƒ ڕێکخراوێکی تیرۆریستی نابینێت، بەڵام پارتی كرێكارانی كوردستان (Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û•) ڕێکخراوێکی تیرۆرستییە و، بۆ بەڕەنگاربوونەوەی Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û• هه‌موو هاوكارییه‌ÙƒÛŒ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تی توركیا ده‌كه‌Ù†. ئه‌Ùˆ به‌رپرسه‌ ئه‌مریكییه هه‌روه‌ها گوتی: ‌"یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ له‌ ڕۆژاوای كوردستان له‌ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ داعشدا هاوكاری ئه‌مریكایه‌ Ùˆ شان به ‌شانی ژماره‌یه‌ÙƒÛŒ دیكه‌ له‌Ùˆ گرووپانه‌ÛŒ له‌ سووریا دژی داعش ده‌جه‌نگن، "یه‌په‌Ú¯Ù‡‌"یش‌ له‌Ùˆ پرۆسه‌یه‌دا هاوكاره. مارك تۆنه‌ر ئاماژه‌ÛŒ به‌وه ‌دا: "له‌باره‌ÛŒ نیگه‌رانییه‌كانی توركیا به‌رامبه‌ر "یه‌په‌Ú¯Ù‡‌" Ùˆ "په‌كه‌كه‌"ØŒ قسه‌مان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ùˆ وڵاته‌دا كردووه‌ Ùˆ بۆچوونه‌كانی ئه‌مریكامان له‌Ùˆ باره‌یه‌وه‌ به‌ به‌رپرسانی ئا‌نكارا‌ گوتووه‌."

دینامیزمی گۆڕانكارییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست

یه‌كه‌Ù…: ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا

به ‌هاتنه‌سه‌ركاری دۆناڵد ترامپ، ئیداره‌ÛŒ نوێی ئه‌Ù… وڵاته‌ هه‌ÙˆÚµ ده‌دات په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی سوننه‌ Ùˆ عه‌ره‌بی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست توندوتۆڵتر بكات، كه‌ له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ سه‌رۆكایه‌تیی "باراك ئۆباما"دا به ‌Ù‡Û†ÛŒ دڵه‌ڕاوكێیه‌كانیان له‌ ڕێككه‌وتنی ئه‌تۆمیی نێوان كۆماری ئیسلامیی ئێران Ùˆ وڵاتانی 5+1 به‌ره‌Ùˆ ساردوسڕی چووبوو. به‌Ù… پێیه‌ØŒ ئه‌مریكا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له ‌لایه‌Ùƒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ وڵاتانی گرنگی سوننه‌ØŒ وه‌كوو سعوودیا، میسر Ùˆ ئۆردن، په‌یوه‌ندییه‌ÙƒÛŒ توندوتۆڵتری له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌بێت و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ ئابڵووقه‌ Ùˆ گوشار Ùˆ سزا Ùˆ چاودێرییه‌كانی سه‌ر ئێران قورستر بكات. ئیداره‌ÛŒ نوێی ئه‌مریكا، به‌رده‌وام ئێرانی به‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ پشێوی Ùˆ ناسه‌قامگیركردنی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ùˆ به ‌یارمه‌تیدانی ملیشیا Ùˆ گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كان تۆمه‌تبار كردووه‌ و، ئێرانی به‌ سه‌رچاوه‌ÛŒ نائامنی Ùˆ كێشه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست زانیوه‌. بۆیه‌ هه‌موو هه‌ÙˆÚµÛŒ ئه‌مریكا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بێجگه‌ له‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ عێراق Ùˆ سووریا جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی تیرۆر (داعش) ده‌كات، له‌ هه‌مان كاتدا Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ نه‌دات كه‌ ئه‌مه‌ دواجار به ‌قازانجی ئێران ته‌واو ببێت. به‌Ù… مانایه‌ كه‌ ئێران له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌كته‌ر ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه‌وه هه‌ÙˆÚµÛŒ ده‌ستبه‌سه‌رداگرتنی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌دات؛ كه‌ ئه‌مه‌یش هه‌Ú•Ù‡‌شه‌یه‌ بۆ ئه‌مریكا Ùˆ هاوپه‌یمانانی له‌ ناوچه‌كه‌دا، به‌تایبه‌ت بۆ ئیسڕائیل.‌

پاش ڕێككه‌وتنی ئێران، توركیا Ùˆ سووریا له‌ "ئاستانه"‌ÛŒ پایته‌ختی كازاخستان و، ڕاگه‌یاندنی جۆرێك له‌ ناوچه‌ÛŒ پارێزراو (ناوچه‌ÛŒ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ بارگرژی) بۆ ماوه‌ÛŒ شه‌Ø´‌ مانگ له‌ ڕۆژاوای حه‌له‌ب Ùˆ هه‌موو پارێزگه‌ÛŒ ئێدلب و، هه‌روه‌ها حومس Ùˆ باكووری حه‌ما Ùˆ باكووری ڕۆژهه‌ڵاتی لازقیه‌ Ùˆ دیمه‌شق، ئه‌مریكا Ùˆ ڕووسیا به‌ جۆرێك ناوچه‌ÛŒ نفووزیان بۆ خۆیان ده‌سته‌به‌ر كردووه‌ كه‌ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ڕوونه‌دانی هیچ كێشه‌یه‌ك، ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ بنه‌ما بۆ دابه‌شكردنی نفووز له‌ ناوچه‌كانی دیكه‌ÛŒ جیگه‌ÛŒ مشتومڕی نێوانیان. بۆ نموونه‌ ڕووسیا له‌Ùˆ شوێنانه‌ÛŒ ئێستا و، ئه‌مریكایش له‌ ناوچه‌ كوردییه‌كان و، پاش شكستی داعش له‌ Ú•Ù‡‌ققه‌ Ùˆ ناوچه‌ سوننییه‌كان باڵاده‌ست ده‌بێت. له‌Ù… گۆڕانكارییه‌ نوێیانه‌دا ئه‌مریكا بۆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش له ‌لایه‌Ùƒ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ بۆ دروستكردنی ئه‌لته‌رناتیڤێك بۆ هێزه‌كانی خۆی له‌سه‌ر زه‌ÙˆÛŒ و، هه‌روه‌ها له‌ به‌رامبه‌ر Ú•Ù‡‌فتاره‌كانی توركیا Ùˆ سنوورداركردنی Ú•Û†Úµ Ùˆ نفووزی ئێران Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له ‌نفووزی له‌ سووریا Ùˆ به‌گشتی له‌ ناوچه‌كه‌دا له ‌هه‌مبه‌ر ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌وروپا، پێویستیی به‌ ئه‌كته‌ره‌ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان هه‌یه‌ كه‌ لێره‌دا یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ Ùˆ به‌گشتی هێزه‌كانی میانڕه‌ÙˆÛŒ "سووریای دیموكراتیك" باشترین بژارده‌ÛŒ ئه‌مریكان له‌ پاڵ پێشمه‌رگه‌كانی هه‌رێمی كوردستان له‌ عێراقدا. بۆیه‌ ئه‌مریكا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات هێزه‌ كوردییه‌كان له ‌لایه‌Ùƒ له‌ژێر گوشاری توركیا بێنێه‌ته ‌ده‌ره‌وه‌ Ùˆ پاڵپشتییان بكات و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تریشه‌وه‌ له‌ ئێران دووریان بخاته‌وه،‌ كه‌ ئێران نه‌توانێت به‌كاریان بێنێت.

دووه‌Ù…: ڕووسیا

ڕاستییه‌كه‌ی، ڕووسیا بۆ دروستكردنی گوشار Ùˆ هاوسه‌نگیی هێز له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا Ùˆ ئه‌وروپا، پێویستیی به‌ نفووز Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ هه‌یه‌ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا؛ به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ Ú¯Ù‡‌ڕاندنه‌وه‌ÛŒ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ Ùˆ نفووزی خۆی له‌ ئاستی نێوده‌ÙˆÚµÙ‡‌تیدا ده‌دات، به‌تایبه‌ت‌ كه‌مكردنه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ گوشار Ùˆ هه‌Ú•Ù‡‌شانه‌ÛŒ ناتۆ Ùˆ ئه‌مریكا كه‌ به ‌ناوچه‌ÛŒ ده‌ره‌وه‌ÛŒ نزیكی ڕووسیا ناسراوه‌. بۆیه‌ ڕووسیایش یارمه‌تیی یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ ده‌دات؛ له ‌لایه‌Ùƒ به ‌Ù‡Û†ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژی داعش و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ بۆ دروستكردنی باڵانس له‌Ú¯Ù‡‌Úµ توركیا Ùˆ گوشارخستنه‌سه‌ر ئه‌Ùˆ وڵاته‌ له ‌هاوكێشه‌كانی نێوانیان. هه‌روه‌ها ڕووسیایش له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری ڕێككه‌وتنی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا Ùˆ نه‌مانی حكوومه‌تی به‌شار ئه‌سه‌د Ùˆ دابه‌شكردنی ناوچه‌ÛŒ نفووز له‌ سووریا Ùˆ پاشان له‌ ناوچه‌كانی دیكه‌ÛŒ جێگه‌ÛŒ ناكۆكی له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا، پێویستیی به‌ هێزه‌ كوردییه‌كان (یه‌په‌Ú¯Ù‡‌) له‌ سووریا هه‌یه‌.

سێیه‌Ù…: توركیا

ناوچە Ùˆ دەڤەرە کوردنشینەکانى سووریا کەوتوونەتە ناو "شریت"Ù‰ ئەمنیى تورکیاوە. Ù„Û•Ùˆ ناوچانەدا بە تەنیا کوردیان Ù„ÛŽ ناژى، به‌ڵكوو ئه‌مانه‌یشی Ù„ÛŽ ده‌ژین: عەرەب، تورکمەن، ئەرمەن، سریان، چەرکەس Ùˆ هتد. تورکیا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ سووریا، سنوورێکى 910 کیلۆمەتریی هەیە Ùˆ بەشێکى زۆرى ئەو شریتە سنوورییە، كه‌ ده‌ÙˆÚµÙ‡‌مه‌نده‌ به‌ وزه‌ Ùˆ سه‌رچاوه‌ÛŒ سروشتییه‌وه،‌ بەدەست پەیەدە، یەپەگە، یەپەژە Ùˆ هێزەکانى سووریاى دیموکراتەوەیە. Ù„Û• کاتێکدا تورکیا نایشارێتەوە و، پەیەدە، یەپەگە Ùˆ یەپەژە بە تیرۆریست Ùˆ بە بەشێکى جیانەکراوە Ù„Û• پەکەکەیان دەزانێ. توركیا كه‌ به‌توندی دژی به‌هێزبوون Ùˆ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌ككردنی یه‌په‌Ú¯Ù‡‌یه‌ له ‌لایه‌Ù† ئه‌مریكاوه‌ØŒ یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ به‌ درێژكراوه‌ÛŒ په‌كه‌كه‌ ده‌زانێت و، به‌هێزبوونی به‌ دژی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌ییی خۆی ده‌زانێت. هه‌روه‌ها تورکیا دڵه‌ڕاوكێی ئاسایشیی خۆى Ù„Û• دامەزراندنى خۆبەڕێوەبەریى کانتۆنەکان Ùˆ دواتر فیدراڵیى ئەو ناوچانە نەشاردۆتەوە و، جەخت Ù„Û• یەکپارچەییى خاکى سووریا دەکاتەوە و، ئەوەیش خاڵى یەکانگیریى ئێران Ùˆ تورکیایه‌. به‌Ùˆ پێیه‌ÛŒ كه‌ له ‌لایه‌Ùƒ نفووزی ئێران له‌ سنووره‌كانی توركیا به‌هێز ده‌بێت و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ به‌هێزبوونی یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ له‌ سووریادا Ùˆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری دروستبوونی ده‌سه‌ڵاتێكی كوردی له‌ سووریا Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ په‌كه‌كه‌ Ùˆ كورد به‌گشتی له ‌ناوخۆی توركیا Ùˆ له‌ ناوچه‌كه‌دا به‌هێز ده‌كات. ئه‌مه‌یش ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ له‌ ناوخۆدا توركیا له‌ به‌رامبه‌ر په‌كه‌كه‌دا تووشی كێشه‌ ببێت و، له‌ ده‌ره‌وه‌یشدا یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ ده‌بیته‌ Ù‡Û†ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ كه‌ وه‌كوو ئه‌لته‌رناتیڤێك گرنگی Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ توركیا‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا كه‌Ù… بكاته‌وه. هه‌روه‌ها نابێت فه‌رامۆش بكه‌ین كه‌ ئه‌Ùˆ كاته‌ توركیا ته‌نیا له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كورده‌وه‌ (باشوور Ùˆ ڕۆژاوا) ده‌توانێت له‌Ú¯Ù‡‌Úµ جیهانی عه‌ره‌بی Ùˆ سوننه‌دا په‌یوه‌ندیی هه‌بێت و، ئه‌Ù… دۆخه‌یش به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ پلان Ùˆ تێزی "نیوعوسمانیزم"ÛŒ "ئه‌‌كه‌په‌"یه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا.

خاڵێكی تریش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕووسیایش له‌ هاوكێشه‌كاندا بۆ گوشارخستنه‌سه‌ر توركیا، ده‌توانێت ئه‌Ùˆ هێزه‌ كوردییانه‌ به‌كار بێنێت. بۆیه‌ توركیا به‌توندی دژی ئه‌وه‌یه‌ ئه‌Ù… هێزه‌ كوردییانه‌ به‌هێز بكرێن و، له‌ به‌رامبه‌ریشدا خۆی پاڵپشتی له‌ هێزه‌كانی ئۆپۆزیسۆنی سووریا و، هه‌روه‌ها سوننه‌ Ùˆ توركمانه‌كان له‌ عێراق ده‌كات Ùˆ ڕاهێنانیان Ù¾ÛŽ ده‌كات Ùˆ Ù¾Ú•Ú†Ù‡‌كیان ده‌كات، یاخود هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ هه‌رێمی كوردستانه‌وه‌ گوشار بۆ سه‌ر ڕۆژاوا Ùˆ په‌كه‌كه‌ دروست بكات. واته‌ توركیایش له‌ ناوچه‌كه‌دا بۆ پاراستنی ئاسایش Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی، سوود له‌ ئه‌كته‌ره‌ ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان وه‌رده‌گرێت. بۆیه‌یشه‌ توركیا له ‌هه‌مبه‌ر داهاتووی پارێزگه‌ÛŒ مووسڵ Ùˆ‌ بوونی په‌كه‌كه‌ له‌ شنگال، زۆر هه‌ستیاره‌ØŒ چونكه‌ لاوازیی توركیا له‌Ù… ناوچانه‌ له‌لایه‌Ùƒ یارمه‌تیی به‌هێزبوونی په‌كه‌كه‌ Ùˆ یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ ده‌دات له‌ ڕۆژاوا، Ùˆ له‌لایه‌ÙƒÛŒ تره‌وه‌ ئه‌وه‌ Ú•Û†Úµ Ùˆ نفووزی ئێران له ‌ناوچه‌ÛŒ "ده‌ره‌وه‌ÛŒ نزیكی" توركیا به‌هێز ده‌كات. ئه‌مه‌Ø´ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كۆریدۆرێك له‌ پارێزگه‌ÛŒ دیالەدا، Ú©Û• ئێستا زۆرینەی دانیشتووانەکەی شیعەن، بەره‌Ùˆ کەرکووک Ùˆ بە شارۆچکەی شەرگاتدا دەڕوات و، Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ تەلەعفەر Ùˆ چیای شنگالەوە بە سووریا دەگات Ùˆ به‌Ù… پێیه‌ نفووزی ئێران Ùˆ هێزه‌ شیعییه‌كان ده‌گاته‌ ده‌ریای ناوه‌ڕاست. ئەمەیش مانای ئەوەیە گرووپە شیعی- ئێرانییەکان بەئاسانی دەگەنە ناوچە کوردییەکانی سووریا و، بۆ كۆنترۆڵی ئێستا Ùˆ داهاتووی سووریا Ùˆ په‌راوێزخستنی توركیا له ‌لایه‌Ù† ئێران Ùˆ گرووپه‌كانی هاوپه‌یمانی كه‌ÚµÙƒÛŒ Ù„ÛŽ وه‌رده‌گیرێت. ئه‌مه‌Ø´ دابڕانی توركیا له‌ جیهانی عه‌ره‌بی-سوننه‌ÛŒ Ù„ÛŽ ده‌كه‌وێته‌وه‌.

چواره‌Ù…: ئێڕان

كۆماری ئیسلامیی ئێران، به‌تایبه‌ت دوای ڕێككه‌وتنه‌ ئه‌تۆمییه‌كه‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌مریكا Ùˆ لاوازیی ئیداره‌ÛŒ "ئۆباما" له‌ وه‌رگرتنی هه‌ڵوێستی توند Ùˆ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ له‌ سووریا و، هه‌روه‌ها ده‌رچوونی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ عێراق، به‌ته‌واوی له‌ ناوچه‌كه‌دا بۆته‌ خاوه‌Ù† نفووز Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Ù‡‌. بۆیه‌ ئێرانیش له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ په‌كه‌كه‌وه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ گوشار بۆ سه‌ر توركیا ده‌دات و، هه‌روه‌ها له‌ سووریا كورده‌كان به‌ هاوپه‌یمانی خۆی ده‌زانێت. ستراتیژیی ئێران ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دروستكردن Ùˆ به‌هێزكردنی میلیشیا توندڕه‌وه‌كانه‌وه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا، باڵاده‌ستیی خۆی بپارێزێت. بۆیه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ دوایین ڕاپۆرته‌كانی ناوه‌نده‌كانی لێكۆڵینه‌وه،‌ مه‌به‌ستی ئێران له‌ پاراستنی نفووز له‌ سووریا Ùˆ وڵاتانی عه‌ربی وه‌كوو عێراق Ùˆ لوبنان، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دروستكردنی كۆریدۆرێك له‌Ùˆ ناوچانه‌ÛŒ كه‌ زۆرینه‌ شیعین له‌ عێراق Ùˆ سووریاوه،‌ بگاته‌ ده‌ریای ناوه‌ڕاست Ùˆ له‌Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌وه‌ بتوانێت له‌  به‌رزایییه‌كانی "جۆلان" هه‌Ú•Ù‡‌شه‌ له‌ ئیسڕائیل بكات. ئێران ئه‌Ù… ستراتیژییه‌ له‌ عێراقدا له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دروستكردن Ùˆ به‌هێزكردنی حه‌شدی شه‌عبی‌ و، هه‌میش له‌ سووریا له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ پاراستنی به‌شار ئه‌سه‌د Ùˆ دروستكردنی هاوشێوه‌ÛŒ "به‌سیج"ØŒ له ‌لوبنان له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ "حزبوڵڵای لوبنان"Ù‡‌وه، به‌رێوه‌ ده‌بات Ùˆ ده‌توانێت ده‌ست به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌دا بگرێت. لێره‌وه‌ ئێران به‌ته‌واوی به‌ یارمه‌تیی ئه‌كته‌ره‌ نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان هه‌ÙˆÚµÛŒ به‌رگری Ùˆ پاراستنی ئاسایش Ùˆ ده‌سته‌به‌ركردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كان Ùˆ مانه‌وه‌ÛŒ خۆی ده‌دات. ته‌نانه‌ت له‌ عێراقیش له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ حه‌شدی شه‌عبییه‌وه‌ گوشار بۆ كوردستان دروست ده‌كات و، ناڕاسته‌وخۆ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ گرووپ Ùˆ لایه‌نه‌ سوننه‌كان ده‌كات كه دژی نفووز Ùˆ باڵاده‌ستیی ئێرانن. ته‌نانه‌ت ئێران له‌ یه‌مه‌نیش، هه‌ر له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌كته‌ره‌-ناده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه‌وه‌ بۆ نموونه ‌"حوسییه‌كان" گوشار بۆ سه‌ر سعوودیا دروست ده‌كات Ùˆ هه‌ÙˆÚµÛŒ كۆنترۆڵ Ùˆ Ú¯Ù‡‌مارۆدان Ùˆ دروستكردنی مه‌ترسی بۆ سه‌ر سعوودیا Ùˆ یارمه‌تیی شیعه‌كانی سعوودیا Ùˆ  Ø¯Ø§ÙƒØ´Ø§Ù† بۆ كۆنترۆڵی "باب المندب" ده‌دات.

پێنجه‌Ù…: وڵاتانی عه‌ره‌بی-سوننه‌

سعوودیا Ùˆ وڵاتانی دیكه‌ÛŒ سوننه‌ÛŒ عه‌ره‌ب، له ‌لایه‌Ùƒ به ‌Ù‡Û†ÛŒ شه‌Ù¾Û†Ù„ÛŒ به‌هاری عه‌ره‌بی Ùˆ كێشه‌ Ùˆ گرفته‌كانی ناوخۆیی Ùˆ ده‌ستێوه‌ردانی كۆماری ئیسلامی له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ فاكته‌ری شیعیزمه‌وه‌ و، له ‌لایه‌ÙƒÛŒ دیكه‌وه‌ به ‌Ù‡Û†ÛŒ زاڵبوونی كۆماری ئیسلامی Ùˆ مه‌ترسییه‌ ئاسایشییه‌كانی بۆ سه‌ر ئه‌Ù… وڵاتانه‌ØŒ له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئه‌كته‌ر نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه‌وه‌ هه‌ÙˆÚµÛŒ دروستكردنی باڵانس له ‌هه‌مبه‌ر ئێران ده‌ده‌Ù†. به‌Ù… پێیه‌ وڵاتانی عه‌ره‌بی بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ ئێران له ناوچه‌كه‌دا كه‌وتوونه‌ته‌ خۆ. بۆ نموونه‌ له‌‌ عێراق به ‌Ù‡Û†ÛŒ باڵاده‌ستیی شیعه ‌Ùˆ ئێران، هه‌ÙˆÚµ ده‌ده‌Ù† له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ یارمه‌تیی عه‌شیره‌ سوننه‌كان Ùˆ دروستكردنی گرووپی ملیشیای سوننه‌ به‌ره‌نگاری ئێران ببنه‌وه‌ و، له‌ یه‌مه‌Ù† له‌ رێگه‌ÛŒ جه‌Ù†Ú¯ دژی حوسییه‌كان كه‌ له ‌لایه‌Ù† كۆماری ئیسلامییه‌وه‌ پاڵپشتی Ùˆ پرچه‌Ùƒ ده‌كرێن هه‌وڵده‌ده‌Ù† ئێران كۆنترۆل بكه‌ن، هه‌روه‌ها له‌ لوبنان له‌ دژی حزبوڵڵای لوبنان كه‌ سیاسه‌تی ئێران جێبه‌جێ ده‌كات ئه‌وه‌ به‌رگری له‌ سوننه‌كان Ùˆ حكوو‌مه‌تی ئه‌Ùˆ وڵاته‌ ده‌كه‌Ù† و، له‌ سووریایش بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ÛŒ ئێران به‌رگری له‌ گرووپه‌ توندڕه‌وه‌ سوننه‌كان Ùˆ ئۆپۆزیسیۆنی سووریا ده‌كه‌Ù† و، له‌ فه‌له‌ستینیش له‌ به‌رامبه‌ر "حه‌ماس"دا به‌رگری له‌ "فه‌تح" ده‌كه‌Ù†. بۆیه‌ ده‌بینین ئه‌Ù… وڵاتانه‌یش به‌Ù¾ÛŽÛŒ دینامیزی نوێی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست Ùˆ سیاسه‌تی ئه‌مریكا له‌ ناوچه‌كه‌ØŒ هه‌ÙˆÚµÛŒ خۆگونجاندن له‌Ú¯Ù‡‌Úµ ئه‌Ù… ژینگه‌ نوێیه‌ ده‌ده‌Ù†. ته‌نانه‌ت سعوودیا هه‌ÙˆÚµ ده‌دات له‌ عێراق له ‌هه‌مبه‌ر نفووزی شیعه‌ Ùˆ ئێران، به‌رگری له‌ كورد بكات.

كۆبه‌ند:

ÙƒÛ†ÛŒ ئه‌Ù… گۆڕانكارییانه‌ Ùˆ دروستبوونی دینامیزمێكی نوێ له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، وا ده‌كات كه‌ ئه‌مریكا به ‌Ù‡Û†ÛŒ ئه‌زموونی له‌ ئه‌فغانستان Ùˆ عێراق له ‌لایه‌Ùƒ و، هه‌روه‌ها به‌ Ù‡Û†ÛŒ به‌هێزبوونی ئه‌كته‌ره‌ نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كان Ùˆ شكستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ له‌ په‌ره‌پێدانی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ ... بۆ دروستكردنی باڵانس Ùˆ ئه‌لته‌ر‌ناتیڤ و، هه‌روه‌ها پاراستنی ئاسایش Ùˆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له ‌هه‌مبه‌ر نه‌یارانی وه‌كوو ڕووسیا Ùˆ ئێران Ùˆ هاوپەیمانه‌كانیان، به‌رگری له‌ هێزێكی وه‌كوو كورد له‌ سووریا ده‌كات. بۆیه‌ ده‌توانین پێدانی Ú†Ù‡‌Ùƒ به‌ یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ Ùˆ سوپای سووریای دیموكراتیك، بێجگه‌ له‌ جه‌Ù†Ú¯ÛŒ دژه‌ تیرۆر (داعش)ØŒ له‌Ù… چوارچێوه‌یه‌دا خوێندنه‌وه‌ÛŒ بۆ بكه‌ین‌. بۆیه ‌ئامانجه‌كانی ئه‌مریكا له‌Ù… كاره‌ØŒ له‌Ù… خاڵانه‌ كورت ده‌كریته‌وه‌:

Ù¡- جه‌Ù†Ú¯ له ‌دژی تیرۆر Ùˆ له‌ناوبردن یاخود لاوازكردنی گرووپه‌ تیرۆریستییه‌كان، به‌تایبه‌ت داعش

Ù¢- دروستكردنی گوشار Ùˆ ئه‌لته‌رناتیڤێك بۆ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری نزیكبوونه‌وه‌ÛŒ توركیا له‌ ڕووسیا

Ù£- دووركردنه‌وه‌ÛŒ هێزه‌ كوردییه‌كان له‌ ئه‌سه‌د Ùˆ كۆماری ئیسلامی

Ù¤- Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ دروستبوونی كۆریدۆره‌كانی ئێران له‌ عێراقه‌وه‌ بۆ سووریا Ùˆ بۆ سه‌ر ده‌ریای ناوه‌ڕاست

Ù¥- دروستكردنی هێزێكی سێكیولار له‌سه‌ر زه‌ÙˆÛŒ له ‌هه‌مبه‌ر گرووپ Ùˆ هێزه‌ توندڕه‌وه‌كانی ئیسلامی له ‌ناو‌Ú†Ù‡‌كه‌دا

Ù¦- كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌Ù… هێزه‌ نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییانه‌ له‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ری شكستی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه یاخود ڕووخانیان Ùˆ پڕكردنه‌وه‌ÛŒ بۆشایییه‌ ئاسایشییه‌كان

٧- پاراستنی ئاسایشی ئیسڕائیل

Ù¨- دروستكردنی ئه‌Ù… گرووپه‌ سێكیولارانه‌ بۆ پاراستنی ئاسایشی ئیسڕائیل Ùˆ وڵاتانی هاوپه‌یمانی ئه‌مریكا

Ù©- سنوورداركردنی Ú•Û†ÚµÛŒ ئێران Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌گرتن له‌ باڵاده‌ستیی ئه‌Ù… وڵاته‌ له ‌ناوچه‌كه‌دا‌

١٠- به‌شدارینه‌كردنی ڕاسته‌وخۆی سه‌ربازی له ‌لایه‌Ù† ئه‌مریكاوه‌ و، گۆڕانكاری له‌Ù… ڕوانگه‌یه‌دا‌ كه‌ ئه‌مریكا ڕاسته‌وخۆ به‌شداریی سه‌ربازی له ‌ناوچه‌ جۆراوجۆره‌كان، به‌تایبه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا بكات.

بۆیه‌ لانی كه‌Ù… له‌Ù… قۆناغه‌دا، ناكرێت هاوكاریی یه‌په‌Ú¯Ù‡‌ Ùˆ ئه‌مریكا به‌ هاوكارییه‌Ùƒ له‌ چوارچێوه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییه‌ ستراتیژییه‌كانی ئه‌مریكا Ùˆ كورد له‌ ڕۆژاوا Ù„ÛŽÙƒ بدرێته‌وه‌. ئه‌زموونی ئه‌مریكا له‌ جیهان له‌Ú¯Ù‡‌Úµ‌ ئه‌كته‌ره‌ نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كاندا، ئه‌وه‌ÛŒ سه‌لماندووه‌ØŒ به‌ڵام له ‌شكستی ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندیی ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تانی ناوچه‌كه‌ØŒ ئه‌مریكا هه‌وڵده‌دات له ‌Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ‌ ئه‌كته‌ره‌ نا-ده‌ÙˆÚµÙ‡‌تییه‌كانه‌وه‌ هاوسه‌نگیی نوێ دروست بكاته‌وه‌. به‌ڵام له‌هه‌مانكاتدا ئه‌مریكا بۆ ڕازیكردنی توركیا Ùˆ ته‌واوكردنی ستراتیژییه‌ ناوچه‌یییه‌كانی له‌Ú¯Ù‡‌Ù„ توركیا دژایه‌تیی په‌كه‌كه‌ ده‌كات Ùˆ وه‌كوو گروپێكی تیرۆریستی ده‌یناسێنێت، چونكه‌ په‌كه‌كه‌ به‌ ئه‌كته‌رێكی جێبه‌جێكاری ستراتیژیی ئێران له‌ ناوچه‌كه‌دا ده‌زانێت.

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق Ùˆ چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم Ùˆ کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م Ùˆ حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا Ùˆ ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت Ùˆ هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون