PÊNÛS
 
Ú•Û†ÚµÛŒ ئەندازیاریی سیاسی Ù„Û• دەستەبەرکردنی حوکمڕانیی باشدا 
     2017-05-18
هۆگر ئیبراهیم حەکیم

ڕۆڵی ئەندازیاریی سیاسی لە دەستەبەرکردنی حوکمڕانیی باشدا

 

هۆگر ئیبراهیم حەکیم، ماستەر لە زانستە سیاسییەکان

پێشەکی

دەوڵەت Ù„Û• بنەڕەتدا، گوزارشتە Ù„Û• بەیەکەوەبەستنی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© پارچەى لێکجودا. بەستنەوەی ئەو بەشە جیاوازانە Ùˆ دیاریکردنی Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ هەر پارچەیەک، فەلەسەفەى دەوڵەت Ùˆ شێوازی حوکمڕانی دەستنیشان دەکات. لەسەر ئەو بنەمایە، سیستەمە سیاسییەکان Ùˆ چۆنێتیی بەڕێوەبردنی دەوڵەتەکان Ù„ÛŽÚ© جیاوازن. لێرەدا پرسیاری سەرەکی ئەوەیە: Ú†Û†Ù† بتوانین ئەو پارچە جیاوازانە بەیەکەوە ببەستینه‌وه‌ØŒ Ú©Û• ببێتە Ù‡Û†ÛŒ هێنانەکایەى سیستەمێکی سیاسیی تەندروست لەسەر بنەمای پرەنسیپە دیموکراسییەکان؟ ئایا شێوازی بەیەکەوەبەستنەوەی ئەو پارچانە، Ú† کاریگەرییەکیان لەسەر دەستەبەرکردنی حوکمڕانیی باش هەیە؟

ئەندازیاریی سیاسی چییە؟

یەکێک Ù„Û• نوێترین ئەو چەمکانەى دوای دیاردەى بەجیهانیبوون (Globalization) Ùˆ بڵاوبوونی بیرۆکەى سیاسەتی گشتی هاتە ئاراوە، بریتی بوو Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ئەندازیاریی سیاسی  (Political Engineering). مەبەست Ù„Û• ئەندازیاریی سیاسی، دووبارە داڕشتنەوەى ستراکچەری سیاسی Ùˆ کارگێڕیی دەوڵەتە، بە شێوەیەک Ú©Û• Ú•Û†Úµ Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ دامەزراوەکان جارێکی دیکە به‌ شێوازی نوێ دەستنیشان بکرێنەوە. سەرەڕای ئەوەی ئەم Ú†Û•Ù…Ú©Û• ماوەیەکی Ú©Û•Ù…Û• هاتۆتە ناو زانستی سیاسییه‌وه‌ØŒ بەڵام Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا چەندین توێژینەوەی لەسەر کراوە و، مانا Ùˆ ڕەهەندەکانی Ù„ÛŽÚ© دراوەتەوە. بە شێوەیەکی گشتی ئەندازیاریی سیاسی، شێوازێکی زانستییە Ú©Û• Ù„Û• ڕێگەیەوە گۆڕانکاری بەسەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• دێنی، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ دامەزراوەکان Ùˆ پرۆسەی سیاسییەوە؛ ئەمەیش Ù„Û• پێناو دووبارە داڕشتنەوەی ئاکاری سیاسی Ù„Û• دەوڵەت، بۆ ئەوەی دامەزراوە دەوڵەتییەکان بنیات بنرێنەوە و، یاساکان بەپێی جوگرافیای سیاسی دابڕێژرێنەوە. کەواتە ئەندازیاریی سیاسی بریتییە Ù„Û• دووبارە پێکهێنان، یان داڕشتنەوەی دامەزراوەکان Ùˆ نوێکردنەوەی ڕێکارە کۆنەکان؛ بە شێوەیەک کەوا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پێداویستییە سەردەمییەکان Ùˆ پێویستییەکانی ژیان بگونجێ و، هەروەها بۆ ئەوەی هاووڵاتی بتوانێ Ù„Û•Ù… ڕێگەیەوە ئاسانتر بە مافە بنەڕەتییەکانى بگات. ئەم پرۆسەیەیش بە چەندین Ú•ÛŽÚ¯Û• ئەنجام دەدرێت، لەوانە: لێکۆڵینەوە Ùˆ شیکردنەوەی دامەزراوەکان Ùˆ ڕێکارە چەسپاوەکان Ùˆ ئەو شێوازەى دەوڵەت Ù„Û• بەڕێوەبردنی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا گرتوویەتییە بەر.

کۆڵەکەکانی ئەندازیاریی سیاسی

ئەندازیاریی سیاسی بە شێوەیەکی بنەڕەتی بە دوو Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ سیاسییەوە بەستراوەتەوە، كه‌ بریتین له‌: هاووڵاتی Ùˆ بەشداریکردن. لێرەیشدا ئامانجی سەرەکی، بریتییە Ù„Û• تێرکردنی پێداویستییە بنەڕەتییەکان Ùˆ دەستەبەرکردنی کەڕامەتی مرۆڤ ÙˆÛ•Ú© هاووڵاتی. هەر لەبەر ئەمەیشە ئەندازیاریی سیاسی Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدا دامەزراوەکان بە شێوەیەک بنیات بنێ Ùˆ ڕێکارەکان بە شێوەیەک دابڕێژێ، Ú©Û• گرەنتیی مافەکانی تاک بکات و، تاک بخاتە بەرزترین پلەى هاووڵاتیبوون؛ ئەمەیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ فراوانکردنی سنووری بەشداریکردنی هاووڵاتی Ù„Û• بەڕێوەبردنی کاروباری وڵاتدا. بەشداریی دیموکراسییانەی هاووڵاتی Ù„Û• بەڕێوەبردندا، ماناى بوونی بەشدارییەکی فراوانی جەماوەرە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ دووبارە دابەشکردنی هێز Ùˆ دەسەڵات Ù„Û• کۆمەڵگەدا. ئەمەیش دەرفەتێکی زیاتر بۆ تاک دروست دەکات Ú©Û• Ú•Û†ÚµÛŒ Ù„Û• داڕشتنی سیاسەتی گشتیدا هەبێت و، هەروەها ئەم بەشدارییەی تاک باشترین گرەنتییە بۆ دەستەبەرکردنی سەقامگیریی سیاسی، Ú©Û• سەرەکیترین فاکتەرە Ù„Û• سەرکەوتنی پرۆسەی ئەندازیاریی سیاسیدا.

کەواتە ئامانجی سەرەکیی ئەندازیاریی سیاسی، فراوانکردنی سنووری بەشداریی سیاسییە. لەم ڕێچكەیەوە سێ جۆری بەشداری دێتە ئاراوە، کە بریتین لە:

Ù¡- بەشداریی بەردەوام: ئەم جۆرە بەشدارییە، دامەزراوە نێوەندگیرەکانی نێوان دەسەڵات Ùˆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• چالاک دەکات. نموونەی ئەم دامەزراوانە، حزبە سیاسییەکان Ùˆ ڕێکخراوەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنین. حزبە سیاسییەکان Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ باشیان هەیە Ù„Û• چالاککردنی ژیانی سیاسی، ئەویش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ بڵاوکردنەوەی بیرۆکەکانى Ùˆ دروستکردنی ڕای گشتیدا. حزبە سیاسییەکان یەکێکن Ù„Û• خێراترین خاڵی بەیەکگەیاندنی دەسەڵات Ùˆ هاووڵاتی. لێرەوە ئەندازیاریی سیاسی، حزبە سیاسییەکان بە شێوەیەک چالاک دەکات Ú©Û• بتوانن Ú•Û†ÚµÛŒ ڕاستەقینەی خۆیان به‌جێ بگه‌یه‌نن، Ú©Û• بریتییە Ù„Û• گەیاندنی داواکاری Ùˆ بەرژەوەندییەکانی هاووڵاتیان بە لایەنی دەسەڵاتدار، بۆ ئەوەی ببێتە گرەنتییەک بۆ بەشداریی هاووڵاتی Ù„Û• پرۆسەی سیاسیدا.

Ù¢- بەشداریی خولی: ئەم جۆرە بەشدارییە، بە مانای بوونی هەڵبژاردنێکی تەندروسته‌ØŒ Ú©Û• گرەنتیی فرەحزبی بکات Ùˆ ببێتە Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەک بۆ دەستاودەستکردنی دەسەڵات Ù„Û• چوارچێوەیەکی شەفاف Ùˆ ئازاددا. هەڵبژاردنیش میکانیزمێکی یەکلاکەرەوەیە Ù„Û• بەرجەستەکردنی ویستی خەڵک Ù„Û• دەستنیشانکردنی نوێنەری خۆی Ù„Û• دەسەڵاتدا؛ ئەمەیش Ù„Û• چوارچێوەی سیستەمێکی نوێنەرایەتیی تەندروستدا دەبێت. Ù„Û• هەمان کاتدا ئەم جۆرە بەشداریکردنە، میکانیزمێکی تەندروستە بۆ ئەوەی Ú•ÛŽÚ˜Û•Ù‰ بەشداریی سیاسیی Ù¾ÛŽ بپێوین، Ú©Û• بەشداریی سیاسی یەکێکە Ù„Û• فاکتەرەکانی سەرکەوتنی دیموکراسی. دەتوانین بڵێین ئەندازەى هەڵبژاردن، کرۆکی ئەندازیاریی سیاسییە، چونکە چەندین بەهاى بنەڕەتی لەخۆ دەگرێت، لەوانە: بەشداریی سیاسی، شەرعییەت Ùˆ دەستاودەستکردنی دەسەڵات. لێرەیشدا ئەندازەى سیاسی Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات ئەمە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ گەشەپێدانی سیستەمی هەڵبژاردنه‌وه‌ چالاک بکات؛ بە شێوەیەک Ú©Û• بەتەواوی ڕەنگدانەوەی ویست Ùˆ ئارەزوەکانی خەڵک بێت.

Ù£- بەشداریی نوێنەرایەتی: ئەندازیاریی سیاسی، پێویستیی بە بوونی پەرلەمان Ùˆ دەستەی یاسادانانێک هەیە Ú©Û• چالاک Ùˆ شەفاف بێت Ùˆ پارێزگاری Ù„Û• پرەنسیپە دیموکراسییەکان Ùˆ سەروەریی یاسا بکات. ئەندایاریی سیاسی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ دوو خاڵی سەرەکییەوە Ú•Û†ÚµÛŒ دامەزراوەکانی نوێنەرایەتیکردن چالاک دەکات: یەکەم، بەهێزکردنی ستراکچەری هزری Ùˆ ڕێکخستنی ئەو دامەزراوانە، بۆ ئەوەی سەربەخۆ بن Ùˆ بتوانن نوێنەری ڕاستەقینەی خەڵک بن. دووەم، زیادکردنی توانستی ئەو دەزگه‌یانە، بۆ ئەوەی بەرژەوەندیی هاووڵاتیان بە شێوەیەکی تەندروست وەربگێڕێتە سەر سیاسەتی گشتی.

میکانیزمەکانى ئەندازیاریی سیاسی

ئەندازیاریی سیاسی هەر Ù„Û• بنەڕەتدا بە ماناى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© میکانیزم دێت، Ú©Û• بریتین Ù„Û• میکانیزمی دەستووری، یاسایی Ùˆ دامەزراوەیی. ئەم میکانزمانە له‌ دووتوێی چەند خاڵێکدا ڕوونتر دەردەکەون:

١- ئەندازەى دەستووری: بەو پێیەى دەستوور دایکی یاساکانە و بە هۆیەوە شێوازی دەوڵەت و فۆرمی سیستەمی سیاسی دەستنیشان دەکرێت، بۆیە باشترین ئامرازە کە بە هۆیەوە ڕێگە بۆ ئەندازیاریی سیاسی خۆش بکرێت. لەسەر ئەو بنەمایەی بەشداریی هاووڵاتیان و پاراستنی مافی تاک، دەستوور باشترین شوێنە کە ئەم بنەمایانەی تێدا جێ بکرێتەوە. بوونی دەستوور لە دەوڵەت، یەکێکە لە باشترین ئاماژەکانی بوونی ئەندازیاریی سیاسی؛ بە مەرجێک ئەم دەستوورە بەرژەوەندیی گشت لایەکی کۆمەڵگەى پاراستبێ.

Ù¢- ئەندازەی یاسایی: بە ماناى داڕشتنی سترکچەرێکی یاسایی، Ú©Û• پرەنسیپی یەکسانی Ù„Û• نێوان پێکهاتە جیاوازەکان دەستەبەر بکات؛ هەروەها پاڵنەرێکیش بێت بۆ ئەوەی دامەزراوەکانی سیستەمی سیاسی بخاتە خزمەتی هاووڵاتیان. ئەندازەى یاسایی، لەسەر دوو ئاست دەبێت: یەکەم، سیستەمی حزبە سیاسییەکان: دەبێ بە شێوەیەک ئەندازە بکرێن Ú©Û• ئەرکی ڕاستەقینەى خۆیان Ù„Û• نوێنەرایەتیکردنی بەرژەوەندییە گشتییەکان Ùˆ ئامادەکردنی سەرکردەى سیاسی، جێبه‌جێ بكه‌Ù†. دووەم، سیستەمی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنی: ئەندازیاریی سیاسی، پێویستیی بە چاکسازیی یاسایی هەیە بۆ ئەوەی Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ زیاتر بە دامەزراوەکانى Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنی ببەخشێت؛ ئەمەیش Ù„Û• پێناو چالاککردنی ئەو Ú•Û†ÚµÛ• نێوەندگیرەی Ú©Û• دامەزراوەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنی Ù„Û• نێوان خەڵک Ùˆ دەسەڵاتدا هەیانە.

Ù£- ئەندازەى دامەزراوەیی: ئەم میکانیزمە بە شێوەیەکی گشتی به‌ واتای هەماهەنگی Ùˆ تەواوکارییه‌ Ù„Û• پرۆسەی بنیاتنانی دامەزراوەکان Ùˆ کۆڵەکەکانی سیستەمی دەوڵەت بەگشتی. ئەندازیاریی سیاسی، Ù„Û•Ùˆ بیرۆکەیەوە سەرچاوەى گرتووە Ú©Û• هیچ سیستەمێکی سیاسی ناتوانێ بەردەوام بێت، ئەگەر سیستەمێکی کارگێڕیی گەندەڵی هەبێت. پێچەوانەکەیشی هەر ڕاستە؛ واتە ناتوانین سیستەمێکی کارگێڕیی تەندروستمان هەبێت ئەگەر سیستەمی سیاسی، خۆی گەندەڵ بێت. بۆیە لێرەدا Ú•Û†ÚµÛŒ ئەندازیاریی سیاسی لەوەدا دەردەکەوێت Ú©Û• ئەو بازنەیەی نێوان سیستەمی کارگێڕی Ùˆ سیستەمی سیاسی، بە شێوەیەکی تەندروست دابڕێژێتەوە.

٤- ئەندازەى هەڵبژاردن: ئەم میکانیزمە کار لەسەر بنیاتنانی سیستەمێکی هەڵبژاردن دەکات کە لەگەڵ سروشتی پێکهاتەی کۆمەڵگەدا بگونجێ، چونکە سیستەمی هەڵبژاردن یەکەمین بازنەیە لە زنجیرەى سیستەمی حوکمڕانی. داڕشتنێکی تەواوی سیستەمی هەڵبژاردن، پێویستە لە چوارچێوەیەکی سیاسی و دامەزراوەییدا بێت.

حوکمڕانیی باش: Good Governance

پوختترین پێناسە بۆ حوکمڕانیی باش: "ئەو جۆرە حوکمڕانییەیه‌ Ú©Û• سەرکردایەتییەکی ڕەوا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ هەڵبژاردنێکی پاک Ùˆ ئازاده‌وه‌ بەرهەمی هێنابێت. هەروەها سیستەمێکی کارگێڕیی واى هەیە Ú©Û• کار لەسەر باشکردنی ژیانی هاووڵاتیان دەکات؛ ئەمەیش لەسەر بنەماى متمانەیەکی هاوبەش Ù„Û• نێوان خەڵک Ùˆ دەسەڵاتدا." ئەم پێناسەیە، سێ ڕەهەندی سەرەکیی تێدایە Ú©Û• بریتین Ù„Û•: سەرکردایەتیی سیاسیی ڕەوا، سیستەمی کارگێڕیی باش Ùˆ متمانەی هاوبەش. کەواته‌ حوکمڕانیی باش Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© مەرج Ùˆ پێوەری هەیە. توێژەران بە چەندین Ø´ÛŽÙˆÛ• ئەو پێوەرانەیان دەستنیشان کردووە، بەڵام پرۆگرامی Ú¯Ù‡‌شه‌پێدانی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان (UNDP)ØŒ ئەم پێوەرانەى Ù„Û• چەند خاڵێکدا Ú©Û† کردۆتەوە، Ú©Û• بریتین Ù„Û•:

١- بەشداری: بەشداریی کارای هاووڵاتیان لە کایەى سیاسی و کارگێڕیدا، یەکێکە لە باشترین ئاماژەکانى سەقامگیربوونی سیستەمی سیاسی.

Ù¢- سەروەریی یاسا: حوکمڕانیی باش، پێویستیی بە حوکمی یاسا هەیە Ú©Û• بەبێ جیاوازی بەسەر Ú©Û†ÛŒ پێکهاتەکانى کۆمەڵگەدا جێبەجێ بکرێت. سەروەریی یاسا بناغەی جیاکردنەوەى دەسەڵاتەکانه‌ Ù„Û• یەکتر، هەروەها گرەنتییەکیشە بۆ سەروەربوونی دەسەڵاتی دادوەری.

٣- شەفافییەت: ئەمە لە پرەنسیپی ڕێزگرتن لە مرۆڤ سەرچاوە دەگرێت. مافی خەڵکە کە بزانێت پرۆسەی دروستکردنی بڕیار، چۆن دەگوزەرێ، بۆ ئەوەی هاووڵاتی بتوانێت چاودێریی پرۆسەی سیاسی بکات و مافی لێپرسینەوەی هەبێت.

٤- بناغەی ڕێککەوتن: حوکمڕانیی باش کار لەسەر ڕێکكەوتن و پێکەوەگونجانى بەرژەوەندییە جیاوازەکانى لەگەڵ یەک دەکات، بۆ ئەوەی لایەنە ناکۆکەکان بگەنە چارەسەرێكی گونجاو.

Ù¥- یەکسانی: حوکمڕانیی باش لەسەر بنەماى یەکسانی Ù„Û• نێوان هاووڵاتیان دامەزراوە، بەبێ ئەوەی ئایینێک، یان ڕەگەزێک Ùˆ نەتەوەیەک، لەسەر ئەوانی دیکە به‌رز بكرێته‌وه‌.

٦- لێپرسینەوە: حوکمڕانیی باش، پێویستیی بە بوونی میکانیزمێکە بۆ ئەوەی کارەکانى دەسەڵات ڕێک بخات، بە شێوەیەک کە پرۆسەی لێپرسینەوە لە دەسەڵات پرۆسەیەکی ئاڵۆز نەبێت.

پێگەى ئەندازیاریی سیاسی لە حوکمڕانیی باشدا

سیستەمی دیموکراسی، باشترین سیستەمە Ú©Û• ژینگەى حوکمڕانیی باشی تێدا دروست دەبێت. Ù„Û• چوارچێوەی ئەم سیستەمەدا دەستوورێکی باش Ùˆ یاسایەکی گونجاو بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• دادەنرێت. حکوومەت Ù„Û• سایەی سیستەمێکی دیموکراسیدا، بەئاسانی لێپرسینەوەی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ دەکرێت. لێرەوە دەتوانین بڵێین پرەنسیپە دیموکراسییەکان مەرجی سەرەکین بۆ هێنانەکایەی حوکمێکی باش. بەو پێیەى دیموکراسییەت زەمینەیەکی لەبارە بۆ حوکمڕانیی خۆجێیی، کەواتە Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات میکانیزم Ùˆ دامەزراوەکان بە شێوەیەک بەهێز بکات Ú©Û• بەرگەی گەندەڵی Ùˆ لادان بگرێت. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا، هێشتا ناتوانین بڵێین کەوا حوکمڕانیی باش بەدەست دێ، ئەگەر دامەزراوە دیموکراسییەکان بوونیان هەبێت و، تەنانەت ئەگەر فرەحزبی Ùˆ دامەزراوەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنیش بوونیان هەبێت. بوونی ئەمانە تەنیا زەمینەیەکی لەبارە بۆ ئەوەی بە هۆیانەوە حوکمڕانییه‌Ú©ÛŒ باش بنیات بنرێت.

لە ڕووی تیۆرییەوە پەیوەندییەکی پتەو لە نێوان حوکمڕانیی باش و ڕەگەزەکانی دیموکراسیدا هەیە، بەڵام لە ڕووی پراکتیکییەوە بۆ ئەوەی ئەم دووانە ببنە بازنەیەکی تەواوکەری یەکتری، پێویستە جۆرێک لە ڕێکخستن لە نێوان بنەما و ڕەگەزەکانیاندا هەبێت. لەمەدا ئەندازیاریی سیاسی، ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕێت. کەواتە ئەرکی سەرەکیی ئەندازیاریی سیاسی، بریتی دەبێت لە هاوتاکردنی پرەنسیپە دیموکراسییەکان لەگەڵ میکانیزمەکانى حوکمڕانیی باشدا؛ ئەویش لە ڕێگەى جەختکردنەوە لەسەر هاووڵاتی و ئەو پرسانەى پەیوەستن بە مافە سیاسی و یاسایییەکانى هاووڵاتیانەوە.

له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌Ùˆ بیرۆكه‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تییه‌ÛŒ Ú©Û• ئەندازیاریی سیاسی جەختی لەسەر دەکاتەوە،‌ بریتین له‌ ئاماده‌بوونی پارته‌ سیاسییەکان Ùˆ دامەزراوەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مەدەنی Ùˆ دەستاودەتکردنی دەسەڵات. ئەندازیاریی سیاسی Ù„Û• ڕووی کۆلەکەکان Ùˆ میکانیزمەکانەوە، دیموکراسییەت فەراهەم دەکات Ùˆ حوکمڕانیی باش چالاک دەکات، ئەویش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰:

1/  Ø¦Û•Ù†Ø¯Ø§Ø²Û•Ù‰ سیاسی، یارمەتی سیستەمی دیموکراسی دەدات Ú©Û• Ù„Û• قەیرانی بەشداریی هاووڵاتیان خۆی بپاریزێت.

2/  Ø¯Ø§Ú•Ø´ØªÙ†Û•ÙˆÛ•ÛŒ ماف Ùˆ ئازادییەکانی هاووڵاتی، بۆ ئەوەی درەفەتی داهێنان لای هاووڵاتی زیاد بێت.

3/  Ø¯Û•Ø³ØªÛ•Ø¨Û•Ø±Ú©Ø±Ø¯Ù†ÛŒ پرەنسیپی سەروەریی یاسا، Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ بەهاى یەکسانی Ùˆ دادپەروەری Ù„Û• نێوان هاووڵاتیان.

4/  Ú¯Û•Ø´Û•Ù¾ÛŽØ¯Ø§Ù†Ù‰ گیانی هاووڵاتیبوون لای تاک، Ú©Û• سەرچاوەى گەشەپێدانى سیاسییە.

5/ گرەنتیکردنی شەفافییەت و لێپرسینەوە، لەسەر بنەمای ئەوەی هاووڵاتی مافی ئەوەی هەیە دەستی بەو زانیارییانە بگات کە پەیوەستن بە ژیانی ئەوەوە.

6/  Ø¯Ø§Ø¨ÛŒÙ†Ú©Ø±Ø¯Ù†ÛŒ کۆلەکەکانی شەرعییەتی سیاسی، Ú©Û• خۆی Ù„Û• دەستاودەستکردنی دەسەڵاتدا دەبینێتەوە.

7/  Ú†Ø§Ù„اککردنی دامەزراوە نێوەندگیرەکانى نێوان خەڵک Ùˆ دەسەڵات (حزبە سیاسییەکان Ùˆ دامەزراوەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•Ù‰ مەدەنی).

8/  Ú†Ø§Ù„اککردنی پرۆسەی دروستکردنی سیاسەتی گشتی لەسەر بنەماى بەدامەزراوەییکردنی سیستەمی سیاسی، بۆ ئەوەی سیستەمی سیاسی بە شێوەیەکی تەندروست (تێچووەکانinput )ÛŒ بگۆڕێت بۆ (درەچوو output)ØŒ به‌شێوه‌یه‌Ùƒ Ú©Û• زياتر خزمەتی هاووڵاتیان بکات.

 
 
« سلێمانى Ù„Û• دووڕێیانی هەولێر Ùˆ بەغدادا
« سەنتەرەکانى بیرکردنەوە Ùˆ قەیرانی دروستکردنی بڕیار
« تانوپۆی حوکمڕانیی خۆجێیی Ù„Û• عێراقی فیدراڵدا
« دەسەڵات Ùˆ فیدراڵیزم؛ ئەگەرەکانى جیابوونەوە
« حكوومەتە خۆجێیییەكانی هەرێم Ùˆ داڕشتنی سیاسەتی گشتی
« هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگاكان Ùˆ پاشەكشەی پرۆسەی دیموكراسی Ù„Û• عێراق
« لامەرکەزییەت Ù„Û• نێوان دیموکراسی Ùˆ دابەشکاریی کارگێڕیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون