PÊNÛS
 
لەبارەی پێگەیاندنی سیاسییەوە  
     2017-05-16
شەیدا عەلى

لەبارەی پێگەیاندنی سیاسییەوە 

 

شەیدا عەلی – توێژەر

قسەکردن، یان نووسین لەبارەی پێگەیاندنی سیاسییەوە بەم چەمکە نوێیە، دەگەڕێتەوە بۆ کۆتاییی سییەکان و سەرەتای چلەکانی چاخی ڕابردوو؛ "ئۆجبرن" و "ئیکۆف" لە پەرتووکی سۆسیۆلۆژیدا بۆ یەکەم جار ئەم زاراوەیان بەکار ھێنا. بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت کە ئەو ڕاستییە ئاماژە پێ نەدەین کە لە ھەوڵە هزرییەکانی ئەفلاتۆن و ئەرستۆ و بیرمەندەکانی پاش ئەوان لە بواری سۆسیۆلۆژیدا، ئاماژەی گرنگ بەم چەمکە دەدەن، بەڵام بەبێ ناوھێنانی ئەم زاراوە نوێیە.

"ھایمن" Ù„Û• پەرتووکی "پێگەیاندنی سیاسی" باس Ù„Û•ÙˆÛ• دەکات Ú©Û• پێگەیاندنی سیاسی، پرۆسەی فێربوونی تاکە بۆ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© پێوەری کۆمەڵایەتی Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دامەزراوە جۆراوجۆرەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÙˆÛ•. ھەر یەک Ù„Û• "نۆرمان ئۆلەر" Ùˆ "چارلز مانگتۆن" ڕایان وایە Ú©Û• پێگەیاندنی سیاسی، پرۆسەی فێربوونی تاکە بۆ بەھا Ùˆ ئاراستە سیاسییەکان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ھەموو ئەو بەھا Ùˆ مۆدێلە کۆمەڵایەتییانەی Ú©Û• ناواخنێکی سیاسیان ھەیە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ خێزان Ùˆ قوتابخانە Ùˆ کارلێککردن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەت Ùˆ ئاراستە سیاسییە جیاوازەکان. Ù„Û•Ù… ڕوانگەیەوە، دەکرێت بڵێین Ú©Û•  پێگەیاندنی سیاسی بەشێکە Ù„Û• پێگەیاندنی کۆمەڵایەتی Ú©Û• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەوە تاکەکان ئاراستە Ùˆ بەھا باوەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ وەردەگرن. Ù„Û• ھەمان کاتدا میکانیزمێکە بۆ ڕاستکردنەوەی Ú©Ù‡‌لتوور Ùˆ ڕۆشنبیریی سیاسیی باو Ùˆ دروستکردن Ùˆ خوڵقاندنی Ú©Ù‡‌لتوور Ùˆ ڕۆشنبیرییەکی مەدەنی Ùˆ ژیاریی نوێ، Ú©Û• Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ Ù„Û• دۆخی پاشکەوتوویییەوە دەگوێزێتەوە بۆ دۆخی پێشکەوتن. سۆسیۆلۆژیستەکان Ù„Û• نێوان دوو جۆر پێگەیاندنی سیاسیدا پۆلێنبەندی دەکەن: جۆری یەکەم ئەو پێگەیاندنە سیاسییەیە Ú©Û• ڕاستەوخۆ وابەستە نییە بە کاروباری سیاسییەوە، Ú©Û• هەندێک لایەن ئەنجامی دەدەن ÙˆÛ•Ú©: خێزان Ùˆ قوتابخانە Ùˆ یانە کۆمەڵایەتییەکان، Ú©Û• بە POTENTAL SOCIALIZATION ناو ده‌بردرێ. جۆری دووەم، ئەو پێگەیاندنە سیاسییەیە Ú©Û• ڕێکخراوە سیاسییەکان ده‌یگرنه‌ ئه‌ستۆ، ÙˆÛ•Ú© دەوڵەت Ùˆ حزبە سیاسییەکان Ùˆ گرووپەکانی گوشار و، ڕاستەوخۆ وابەستەیە بە کاروباری سیاسییەوە، Ú©Û• پێگەیاندنێکی ئامانجدارە و، بە INTENTIONAL SOCIALIZATION  Ù†Ø§Ùˆ ده‌بردرێ.

پێکھێنەرەکانی پێگەیاندنی سیاسی:  

Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دیاریکردنی پێکھێنەرەکانی پێگەیاندنی سیاسییەوە، دەتوانین سروشت Ùˆ ئامانجی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی دیاری بکەین؛ ھەروەھا دەتوانین جۆری ئەو پەیوەندییە دیاری بکەین Ú©Û• Ù„Û• نێوان پێکھێنەر Ùˆ دامەزراوە سیاسییەکانی وڵاتدایە. Ù„Û• گرنگترین ئەو پێکھێنەرانەیش بریتین له:‌  

Ù¡- ڕۆشنبیریی بەدەستھاتووی تاک: Ù„Û•Ù… Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەوە تاک دەتوانێت پێگەیاندن بەدەست بھێنێت Ù„Û• چوارچێوەی ئەو ژینگەیەی Ú©Û• تیایدا دەژی و، کارلێک Ù„Û•Ú¯Û•Úµ بەھا Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌کەیدا دەکات. تاک ئەم پێگەیاندنە وەردەگرێت Ùˆ Ù„Û• سەرەتاکانی تەمەنییەوە  Ùˆ کاریگەر دەبێت بە ڕۆشنبیری Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌Ú©Û•ÛŒ و، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ھەڵکشانی تەمەنیدا ئەم پێگەیاندنە Ù¾ÛŽØ´ دەکەوێت Ùˆ Ú¯Û•Ø´Û• دەکات .

Ù¢- ڕۆشنبیریی خودی تاک: Ù„Û• تاکێکەوە بۆ تاکێکی دیکە، بەگوێرەی کەسێتیی خۆیی Ùˆ ژینگەی خێزانی Ùˆ پەروەردەیی Ùˆ ئاستی خوێندەواری، گۆڕانکاریی بەسەردا دێت. ئەو ڕۆشنبیرییە دەبێتە بەشێک Ù„Û• کەسایەتیی خۆی و، ئامادەیە گرنگیی Ù¾ÛŽ بدات Ùˆ بەرگریی Ù„ÛŽ بکات. ئەم ڕۆشنبیرییە خودییە، کاریگەریی لەسەر شێوازی ئاکاری سیاسیی ئەو تاکە لەناو سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیدا دەبێت.

Ù£- ڕۆشنبیریی دامەزراوەی سیاسی: ڕۆشنبیریی دامەزراوە سیاسییەکان Ù„Û• وڵاتێکدا، بە یەکێک Ù„Û• گرنگترین ڕەگەز Ùˆ پێکھێنەری پێگەیاندنی سیاسی بۆ تاک ئەژمار دەکرێت. ئەم جۆرە ڕۆشنبیرییە، Ù„Û•Ùˆ چوارچێوە هزری Ùˆ فەلسەفییانە دەرناچێت Ú©Û• سیسته‌Ù… Ùˆ حزبە سیاسییەکانی ناو دەسەڵات Ùˆ دەرەوەی دەسەڵات ھەیانە. Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئەو ڕۆشنبیرییە سیاسییەوە سیسته‌Ù…ÛŒ فەرمانڕەوا، دیکتاتۆری بێت یان دیموکراسی، سەرمایەداری بێت یان سۆسیالیستی، ئایینی بێت یان نائایینی، Ú¾Û•ÙˆÚµÛŒ سەپاندنی بەھا سیاسییەکانی خۆی بەسەر تاکەکانی کۆمەڵگەدا دەدات. وێڕای ئەوەی جیاوازییەکی زۆر Ù„Û• نێوان شێوازی پێگەیاندنی سیاسی Ù„Û• سیسته‌Ù…Û• دیکتاتۆرەکاندا بە بەراورد بە سیسته‌Ù…Û• دیموکراتییەکان، ھەیە، بەڵام لێرەدا مەبەستی سەرەکی ئەوەیە Ú©Û• بڵێین سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، Ú† جۆرێک بێت دەبێتە مەرجەعییەتێک بۆ پرۆسەی پێگەیاندنی سیاسی بۆ تاک.  

Ú•Û†ÚµÛŒ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنی Ù„Û• پرۆسەی پێگەیاندنی سیاسیدا:  

Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنی، لەسەر بنەمای Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© دامەزراوەی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ کۆمەڵایەتی Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری Ùˆ ڕۆشنبیریی فرەجۆر دامەزراوە، Ú©Û• Ù„Û• کارکردندا سەربەخۆن Ù„Û• کاری حکوومەت؛ ڕێکخراوی خۆبەخشی ئازادن Ú©Û• Ú•Û†ÚµÛŒ نێوانگیر Ù„Û• نێوان ھاووڵاتی Ùˆ حکوومەتدا دەبینن. Ú•Û†ÚµÛŒ دامەزراوەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ مەدەنی، زۆر کات Ù„Û• پێگەیاندنی تاک Ù„Û• گشت بوارە جیاوازەکاندا، Ù„Û• Ú•Û†ÚµÛŒ حکوومەت لەپێشترە؛ بە بواری سیاسییشەوە. ئەم دامەزراوانە بۆ بڵاوکردنەوەی ڕۆشنبیریی سیاسی Ú•Û†Úµ دەبینن، Ú©Û• یارمەتیدەر دەبێت Ù„Û• بەرزکردنەوە Ùˆ پێشکەوتنی ئاستی ھۆشیاریی سیاسیی تاکدا و، ھێنانیان بۆ گۆڕەپانی سیاسی Ùˆ کاری سیاسی، بۆ ئەوەی سیاسەت بە تەنیا بۆ چینێکی فەرمانڕەوا قۆرخ نەبێت. دامەزراوەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مەدەنی، بەچڕی کار لەسەر پێگەیاندنی سیاسی دەکەن، بە مەبەستی بەشداربوونی تاک Ù„Û• پرۆسەی سیاسی Ùˆ بڕیاردان Ù„Û• چارەنووسی سیاسییان.

کاریگەریی پێگەیاندنی سیاسی لەسەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌:

بوونی ڕۆشنبیرییەکی سیاسیی پێگەیشتوو Ùˆ کامڵ لەناو Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌دا بۆ پاراستنی فۆرمی دەوڵەت Ùˆ سیسته‌Ù…Û• حوکمڕانییەکەی، گرنگە. Ù„Û• سیسته‌Ù…Û• دیکتاتۆرەکاندا ڕەگەزەکانی ڕۆشنبیریی سیاسی بریتییە Ù„Û• ترس Ùˆ تۆقاندن Ù„Û• دەسەڵات؛ لێرەیشەوە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌یەکی "مەیللاواز" بۆ بەشداریکردن Ù„Û• پرۆسەی سیاسی Ùˆ دروستکردنی بڕیاردا دروست دەبێت. ئەو جۆرە Ù„Û• سیسته‌Ù…ÛŒ فەرمانڕەوا، تاکێک Ù¾ÛŽ دەگەیەنێت Ú©Û• بەرامبەر بە سیسته‌Ù… Ùˆ دامەزراوەکانی دەوڵەت لاواز بێت. ته‌نانه‌ت Ú•ÛŽÚ¯Ù‡ بە بوونی ئۆپۆزیسیۆنێک Ù„Û• چوارچێوەی دەوڵەتەکەدا نادات؛ ئۆپۆزیسیۆن Ù„Û• دەرەوەی جوگرافیای دەوڵەتدا بۆ دەخوڵقێت. بەڵام ئه‌کتیڤی دامەزراوە سیاسی Ùˆ ڕێکخراوەکانی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مەدەنی Ù„Û• دەوڵەت Ùˆ سیسته‌Ù…Û• دیموکرات Ùˆ کراوەکاندا، کاریگەریی پۆزەتیڤ لەسەر پێگەیاندنی سیاسییانەی تاک دروست دەکات، Ú©Û• ھەمیشە ئامادەساز بێت بۆ بەشداریی سیاسی Ùˆ بڕیاردان Ù„Û• چارەنووسیان. ئەم جۆرەی دووەم Ù„Û• پێگەیاندنی سیاسی، فۆرمێکی تەندروستی ھەیە Ú©Û• کاریگەریی لەسەر ئارامی Ùˆ جێگیریی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ دادەنێت و، دۆخێکی ئارامگرتووی سیاسی تێیدا بەدی دەکرێت. بەڵام گرنگینەدان بە پێگەیاندنی سیاسی Ùˆ پەراوێزخستنی ئەم بوارە، کاریگەریی نەرێنیی لەسەر ئاسایش Ùˆ ئارامی Ùˆ سەقامگیریی Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ دروست دەکات.

 
 
« یەکێتیى ئەوروپا Ùˆ پرۆسەى دروستکردنى بڕیار
« تورکیا Ù„Û• بەردەم دەرگا‌ داخراوەکانی یەکێتیی ئەوروپادا
« ئەوروپا Ùˆ ترامپ
« یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ ئێران
« Ú•Û†ÚµÛŒ یەکێتیی ئەوروپا Ù„Û• ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا
« کوردستان Ùˆ فەڕەنسا؛ پەیوەندییەک بۆ زەمەنێکی گونجاو
« گرنگیی ئەڵمانیا  بۆ  باشووری کوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون