PÊNÛS
 
رۆڵی به‌هاکان له‌ ژیانی مرۆڤه‌کاندا 
     2017-05-16
کنێر عه‌بدوڵڵا

رۆڵی به‌هاکان له‌ ژیانی مرۆڤه‌کاندا

کنێر عه‌بدوڵڵا/ نووسه‌ر

به‌هاکان له‌ ژیانی تاک Ùˆ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌کاندا گرنگییه‌Ú©ÛŒ زۆر Ùˆ کاریگه‌ریان هه‌یه‌Ø› به ‌شێوه‌یه‌Ú© بوونی به‌هاکان به‌گشتی له‌ هه‌ر کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌کدا پێوه‌ر Ùˆ ئاماژه‌یه‌Ú©ÛŒ گرنگه‌ بۆ Ú¯Ù‡‌شه‌سه‌ندووییی کۆمه‌Úµ Ùˆ تێگه‌یشتن Ùˆ Ú•Û†ÚµÛŒ مرۆڤه‌کان له‌ ژیاندا. بێ گومان زۆرێک له‌Ùˆ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ داهێنه‌رانه‌ÛŒ هه‌ن، په‌یوه‌ستن به‌ کۆمه‌ÚµÙ‡‌ به‌هایه‌Ú©ÛŒ دیاریکراوه‌وه‌ Ú©Ù‡‌ ده‌ره‌نجام  Ø¨ÙˆÙˆÙ†Ù‡‌ته‌‌ Ù‡Û†ÛŒ گشت Ù¾ÛŽØ´Ú©Ù‡‌وتن، سه‌رکه‌وتن Ùˆ داهێنانێکیان.

 Ú•Ø§Ø³ØªÙ‡‌ بوونی به‌هاکان له‌ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌Ú©Ù‡‌وه‌ بۆ ئه‌Ùˆ‌ÛŒ دی ده‌گۆڕێت، به‌ڵام کۆمه‌ÚµÙ‡‌ به‌هایه‌Ú©ÛŒ هاوبه‌Ø´ هه‌Ù† Ú©Ù‡‌ هه‌موو میلله‌تانی جیهان تیایدا هاوبه‌شن و، دواتر مرۆڤه‌کان ده‌بنه‌ هه‌ڵگر Ùˆ جێبه‌جێکه‌ری له‌ ژیاندا؛ وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ به‌هاکان دیاریکراو نین به‌Ùˆ‌ شوێنانه‌ÛŒ Ú©Ù‡‌سه‌کان Ù„ÛŽÛŒ نیشته‌جێن، به‌ڵکوو له ‌Ú•ÛŽÛŒ بوون Ùˆ ژیانی مرۆڤه‌کانه‌وه‌ ده‌رده‌Ú©Ù‡‌ون. گرنگترینی به‌ها هاوبه‌شه‌کانیش‌ بریتین له‌:  Ù„ێبوورده‌یی، به‌رپرسیارێتی، ڕێزگرتن له ‌خود Ùˆ ئه‌‌ÙˆÛŒ دی، هاوکاری، پێزانین، Ù¾ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌ژیان، ڕێزگرتن له‌ بیروباوه‌Ú• Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووره‌ جیاوازه‌کان، به‌های دادپه‌روه‌ری، دیالۆگ، ئاشتی، ڕاستگۆیی Ùˆ هتد.

 Ù¾ÛŽÙ†Ø§Ø³Ù‡‌ÛŒ به‌ها:

بریتییه‌ له‌ کۆمه‌ÚµÙ‡‌ پێوه‌رێکی کۆمه‌ڵایه‌تی Ú©Ù‡‌ تاک له‌ Ú•ÛŽÛŒ ژینگه‌وه‌ وه‌ری ده‌گرێت و، له‌ Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ هه‌ڵبژارده‌کانی Ù„Û• ژیانیدا Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ ده‌بێت.

پێناسه‌ÛŒ به‌های کۆمه‌ڵایه‌تی:

ئامرازێکی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ØŒ به‌ مه‌به‌ستی پاراستنی سیسته‌Ù…ÛŒ کۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ جێگیربوونی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌.

سه‌رچاوه‌ÛŒ وه‌رگرتنی به‌هاکان:

به‌هاکان فره‌جۆرن Ùˆ جیاوازیان هه‌یه،‌ Ú©Ù‡‌ زۆر جار کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌کان ئه‌Ùˆ به‌هایانه‌ له‌ بیروباوه‌Ú•Ù‡‌کانیانه‌وه‌ وه‌ر‌ده‌گرن؛ هه‌روه‌ها خێزان، خوێندنگه، هاوڕێ Ùˆ ڕاگه‌یاندنه‌کانیش Ú©Ù‡‌ناڵ Ùˆ سه‌رچاوه‌ÛŒ تری وه‌رگرتنی به‌هاکانن. به‌هاکان، زۆربه‌ÛŒ جار له‌ مرۆڤه‌کاندا هه‌ر له‌ کاتی‌ له‌دایکبوونیان له‌ خێزانه‌کانیانه‌وه‌  Ø¯Ø±ÙˆØ³Øª ده‌بێت؛ بۆیه‌ خێزان په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ پێکهاتنی به‌هاکانی. به‌تایبه‌ت زانایانی کۆمه‌ڵناسی جه‌خت له‌وه‌ ده‌Ú©Ù‡‌نه‌وه‌ Ú©Ù‡‌ منداڵ به‌ Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌ÛŒ 80%ÛŒ به‌هاکانی له‌ خێزانه‌وه‌ Ù¾ÛŽÚ© ده‌Ù‡ÛŽÙ†ÛŽØŒ پاشان خوێندنگه‌ به‌هێزی ده‌کات Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌ÛŒ Ù¾ÛŽ ده‌دات تا ده‌گاته‌ ته‌مه‌Ù†ÛŒ چوارده‌ ساڵی، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ÛŒ ئامرازه‌کانی ڕاگه‌یاندنیش له‌ پێکهاته‌ÛŒ ئه‌Ùˆ به‌هایانه‌دا به‌شدار ده‌بن؛ به‌ده‌ر له‌ خزم Ùˆ Ú©Ù‡‌سوکاریش Ú©Ù‡‌ ڕۆڵیان له‌ پێکهاته‌ÛŒ به‌هاکاندا هه‌یه‌. شاره‌زایانی بواری په‌روه‌رده‌ØŒ جه‌ختیان له‌وه‌ کردۆتەوە Ú©Ù‡ به‌هاکان له‌ ژیانی مرۆڤه‌کاندا کاریگه‌ر ده‌بن، Ú¯Ù‡‌ر له ‌Ú•ÛŽÛŒ ئه‌Ù… Ú©Ù‡‌ناڵانه‌وه‌ تێ په‌ڕن، له‌وانه‌:

Ù¡- زانینی سه‌رچاوه‌ÛŒ به‌هاکان: سه‌رچاوه‌کانی به‌هاکان له‌ کۆمه‌ÚµÛŽÚ©Ù‡‌وه‌ بۆ ئه‌ÙˆÛŒ دی ده‌گۆڕێت؛ ئه‌وه‌یش به‌Ù¾ÛŽÛŒ فه‌لسه‌فه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یانه،‌ جیاوازییه‌Ú©ÛŒ سروشتییه‌ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ژیان Ùˆ شارستانییه‌ت Ùˆ به‌Ù¾ÛŽÛŒ ئاستی ڕۆشنبیرییان.   

Ù¢- زانینی مانه‌وه‌ÛŒ به‌هاکان: چاندنی تۆوی به‌هاکان له ‌لای منداڵان له‌ Ú•ÛŽÛŒ پێناسه‌کردنی مانای به‌ها وه‌رگیراوه‌کان Ùˆ گرنگییان بۆ خۆیان Ùˆ خێزان Ùˆ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌کانیان، هه‌روه‌ها  بۆ منداڵه‌کانیان، گرنگ Ùˆ پێویسته‌Ø› هه‌روه‌ها بواری ڕۆشنبیری، کاریگه‌ری Ùˆ گرنگییه‌Ú©ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ‌ له‌ دروستکردن Ùˆ چاندنی به‌هاکاندا هه‌یه. Ú†Ù‡‌نده‌ ژینگه‌ÛŒ ڕۆشنبیریی مرۆڤه‌کان هۆشیار بێت و، درک به‌ گۆڕانکارییه‌ ڕۆشنبیرییه‌کانی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡ بكات‌ØŒ زیاتر ده‌توانێت Ú•Û†ÚµÛŒ گرنگی له‌ دروستکردن Ùˆ Ú¯Ù‡‌شه‌کردنی  به‌هاکاندا هه‌بێت. وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ  ÙÛŽØ±Ø¨ÙˆÙˆÙ†ÛŒ به‌هاکان له‌ مرۆڤدا، په‌یوه‌ست نییه‌ به‌ ته‌مه‌Ù†ÛŽÚ©ÛŒ دیاریکراوه‌وه‌ØŒ به‌ڵکوو هه‌ر له‌ له‌دایکبوونی مرۆڤه‌وه‌ ده‌ست Ù¾ÛŽ ده‌کات تا دواساتی ژیانی؛  Ø¨Û†ÛŒÙ‡‌ کارێکی به‌رده‌وامه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ مرۆڤدا. به‌ده‌ر له‌وه‌ÛŒ ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ÚµÛŒ شارستانیش، ده‌توانن Ú•Û†ÚµÛŒ کاریگه‌ریان له‌ به‌هێزکردن Ùˆ دروستکردنی به‌هاکان له‌ ژیانی مرۆڤه‌کاندا هه‌بێت.

گرنگیی به‌هاکان له‌ ژیانی مرۆڤدا:

به‌هاکان له‌ Ú†Ù‡‌ند ڕوویه‌Ú©Ù‡‌وه گرنگییەکی زۆریان هه‌یه‌ØŒ Ú† له‌سه‌ر ئاستی تاک Ùˆ Ú† له‌سه‌ر ئاستی کۆمه‌Úµ‌Ø› چونکه‌ به‌هاکان له‌سه‌ر ئاستی تاک، ناسنامه‌یه‌Ú©Ù‡‌ بۆ بونیادی Ú©Ù‡‌سایه‌تی Ùˆ به‌هێزکردنی توانا Ùˆ Ú•Ù‡‌فتاری باش و، هه‌روه‌ها پێوه‌رێکی گرنگه‌ بۆ دیاریکردنی باشتر Ùˆ بڕیاری دروستتر و، له ‌هه‌مان کاتدا یارمه‌تیده‌ره‌ بۆ به‌دیهێنانی ئامانجه‌کان. به ‌دیوێکی دیکه‌دا به‌هاکان له‌سه‌ر ئاستی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ یارمه‌تیده‌رن بۆ یه‌کگرتوویی Ùˆ پاراستنی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ Ùˆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ÛŒ گۆڕانکارییه‌کان؛ هه‌روه‌ها ده‌بنه‌ Ù‡Û†ÛŒ بونیادنانی سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ عه‌قڵانی.

ده‌رهاوێشته‌ÛŒ به‌هاکان:

به‌هاکان له‌سه‌ر ئاستی تاک Ùˆ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ وه‌زیفه‌ÛŒ تایبه‌تییان هه‌یه،‌ Ú©Ù‡‌ ده‌ره‌نجام تاکێکی مرۆڤدۆست به‌رهه‌Ù… ده‌Ù‡ÛŽÙ†ÛŽ و، له‌ هه‌مان کاتدا له‌سه‌ر ئاستی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ ده‌بێته‌ Ù‡Û†ÛŒ بونیادنانی کۆمه‌ÚµÛŽÚ©ÛŒ Ú¯Ù‡‌شه‌کردوو، تێگه‌یشتوو Ùˆ داهێنه‌ر.

له‌ ڕوانگه‌ÛŒ بوون Ùˆ گرنگیی به‌هاکان له‌ ژیانی مرۆڤدا Ú†Ù‡‌ندین پرسیاری جۆر‌به‌جۆر دێنێتە‌ ئاراوه‌ØŒ  Ù„Ù‡‌وانه:‌ ئاخۆ به‌هاکان له‌ مرۆڤدا وه‌رگیراون‌ØŸ به‌Ùˆ واتایه‌ÛŒ له‌ ژینگه‌ یان Ú©Ù‡‌سانی ده‌وروبه‌ره‌وه‌ وه‌رده‌گیرێن، یان بۆماوه‌یین؟‌ به‌Ùˆ واتایه‌ÛŒ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ له‌دایکبوونیاندا، ده‌بنه‌ هه‌ڵگری هه‌ندێ له‌Ùˆ خه‌سڵه‌ت Ùˆ به‌هایانه‌ØŸ

له‌ وه‌ڵامی ئه‌Ùˆ پرسیارانه‌دا زۆربه‌ÛŒ لێکۆڵێنه‌وه‌ Ùˆ توێژینه‌وه‌کان ده‌ریان خستووه‌ Ú©Ù‡‌ به‌هاکان له‌ مرۆڤدا به‌گشتی وه‌رگیراون‌. وه‌رگرتنی هه‌ر یه‌Ú© له‌Ùˆ به‌هایانه‌یش به‌Ù¾ÛŽÛŒ قۆناغه‌کانی Ú¯Ù‡‌شه‌کردنی مرۆڤه‌کان، له‌ دامه‌زراندن Ùˆ وه‌رگرتندا جیاوازی Ùˆ گرنگی Ùˆ تایبه‌تمه‌ندێتی به‌خۆوه‌ ده‌بینێ. زانایانی بواری کۆمه‌ڵناسی، ڕایان وایه‌ Ú©Ù‡‌ مرۆڤ له‌ نێوه‌ندی خێزاندا له‌ 80%ÛŒ به‌هاکان وه‌رده‌گرێت، هه‌رچی نێوه‌نده‌کانی تریش هه‌یه‌ هه‌ر یه‌Ú© به ‌شێوه‌ÛŒ خۆی، له‌وانه‌: نێوه‌ندی قوتابخانه‌ØŒ هاوڕێ، ئایین، ڕاگه‌یاندن Ùˆ بۆماوه Ùˆ... Ú©Ù‡‌ هه‌ر یه‌Ú©Ù‡‌یان‌ دواجار ده‌بنه‌ به‌Ø´ÛŽÚ© له‌ Ú•Ù‡‌فتاری مرۆڤه‌کان.

قۆناغه‌کانی دامه‌زراندنی به‌هاکان:

قۆناغه‌کانی ته‌مه‌Ù†ÛŒ مرۆڤ جیاوازییان هه‌یه‌ و، هه‌ر یه‌Ú© له‌Ùˆ قۆناغانه،‌ به‌ مه‌به‌ستی بونیادنان Ùˆ ‌Ú†Ù‡‌سپاندنی به‌هاکان تیایاندا، به ‌شێوه‌یه‌Ú© کاریگه‌ری Ùˆ ئاسه‌واریان له‌سه‌ر ژیان Ùˆ Ú©Ù‡‌سایه‌تییه‌کان ده‌رده‌Ú©Ù‡‌وێت، له‌وانه‌:

- قۆناغی ڕاهێنان: له‌ له‌دایکبوونه‌وه‌ 7 ساڵ ده‌گرێته‌وه، Ú©Ù‡‌ به‌ قۆناغی چاندنی به‌هاکان ناو ده‌برێت.

- قۆناغی لاساییکردنه‌وه‌ (تقليد):  Ú©Ù‡‌ ته‌مه‌Ù†ÛŒ ( 7-14) ساڵی ده‌گرێته‌وه‌.

- قۆناغی کۆمه‌ڵایه‌تی: واته‌ ته‌مه‌Ù†ÛŒ (14-21)  ساڵیی ته‌مه‌Ù†ÛŒ مرۆڤه‌کان.

- قۆناغی زانستی: واته‌ ته‌مه‌Ù†ÛŒ مرۆڤه‌کان له‌ (21-35) ساڵیدا.

به‌هاکان Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یین، یان Ú•Ù‡‌هان؟

یه‌Ú©ÛŽÚ© له‌Ùˆ پرسیارانه‌ÛŒ دیکه‌ Ú©Ù‡‌ هه‌میشه‌ جێی گفتوگۆ Ùˆ باسه‌ Ùˆ مشتومڕی زۆری له‌سه‌ر ده‌کرێت ئه‌وه‌یه‌: ئاخۆ به‌هاکان له‌ مرۆڤدا Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یین، یان Ú•Ù‡‌هان؟ سه‌باره‌ت وه‌ڵامدانه‌وه‌ÛŒ ئه‌Ù… پرسیاره‌ØŒ ئه‌وه‌یه كه تێڕوانین Ùˆ لێکدانه‌وه‌ÛŒ جیاواز ده‌رباره‌ÛŒ ئه‌Ù… پرسه‌‌ ده‌کرێت، ‌Ú©Ù‡‌ به‌گشتی له‌ دوو تێڕوانینی جیاوازدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌: هه‌ندێ كه‌س پێیان وایه‌ به‌هاکان له‌ مرۆڤدا Ú•ÛŽÚ˜Ù‡‌یین‌ نه‌Ú© Ú•Ù‡‌ها، به‌Ùˆ واتایه‌ÛŒ به‌گشتی مرۆڤه‌کان، سه‌رچاوه‌ÛŒ به‌هاکان له‌ شاره‌زایی Ùˆ موماره‌سه‌کردنه‌وه وه‌ری ده‌گرن. ئه‌مه‌ ڕای زۆرێک له‌ نووسه‌ر Ùˆ فه‌یله‌سووفه‌کان بووه‌ وه‌Ú©: وليام جيمس، ديوی Ùˆ کانت. هه‌ندێکی تر Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌ÛŒ ئه‌Ù… تێڕوانینه‌یان هه‌بووه‌ØŒ Ú©Ù‡‌ پێیان وا بووه‌ به‌هاکان له‌ مرۆڤدا Ú•Ù‡‌هان‌ واته‌ جێگیرن؛ له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ له‌ جیهانی نموونه‌یی (مثالی)دا به‌های ڕاسته‌قینه‌ن؛ ئه‌مه‌ ڕای Ú©Ù‡‌سانێکن Ú©Ù‡‌ "مثالین" له‌ بیرکردنه‌وه‌یان بۆ ژیان‌.

جۆری به‌هاکان:

به‌هاکان زۆر جۆریان هه‌یه‌. وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ تێڕوانینی جیاوازیش‌ سه‌باره‌ت به‌ جۆری به‌هاکان هه‌Ù† Ú©Ù‡‌ هه‌ندێکیان ته‌نیا له‌ ڕووی "ڕۆحی" Ùˆ "ماددی"دا ده‌یبیننه‌وه‌ØŒ هه‌ندێکی تر له‌ ڕووی "ئاکاری"ØŒ "عه‌Ù‚ÚµÛŒ" Ùˆ "جوانی"دا Ú©Û†ÛŒ ده‌Ú©Ù‡‌نه‌وه‌Ø› به‌ڵام هه‌ندێکی دیکه‌ به‌Ù¾ÛŽÛŒ Ú©Ù‡‌سه‌کان جیایان ده‌Ú©Ù‡‌نه‌وه‌ØŒ به‌Ùˆ واتایه‌ÛŒ جۆری به‌هاکان له‌مانه‌دا ده‌بینێته‌وه،‌ له‌وانه جۆری: سیاسی، ئابووری، په‌روه‌رده‌یی، ئایینی، ته‌کنیکی، کۆمه‌ڵایه‌تی، Ú©Ù‡‌سێتی، عه‌قڵی، جوانی Ùˆ تیۆری.

به‌ها کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان له ‌چیدا خۆیان ده‌بیننه‌وه‌:

کاتێک باس له‌ به‌ها کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان ده‌Ú©Ù‡‌ین له‌ ژیانی مرۆڤدا، له‌ Ú†Ù‡‌ندین Ú†Ù‡‌Ù…Ú©ÛŒ جیاوازدا خۆیان ده‌بیننه‌وه‌ Ú©Ù‡‌ هه‌ر یه‌Ú© له‌Ùˆ به‌هایانه؛‌ به ‌شێوه‌یه‌Ú© کاریگه‌ری Ùˆ Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ ده‌بێت له‌ ژیانی مرۆڤه‌کاندا، Ú©Ù‡‌ بریتین له‌: رێزگرتن له‌ÙˆÛŒ دی، خۆشه‌ویستی، دادپه‌روه‌ری، قبووڵکردنی جیاوازییه‌کان، به‌رپرسیارێتی، دیالۆگ، گوێگرتن، هاوکاری، کاری به‌کۆمه‌ڵ، لێبوورده‌یی، ڕاستگۆیی Ùˆ ئاشتی.

به‌هاکان له‌ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ کوردیدا تا Ú†Ù‡‌ند بوونیان هه‌یه‌ØŸ

له‌ ڕوانگه‌ÛŒ جۆر Ùˆ شێواز Ùˆ تێگه‌یشتن له‌Ùˆ Ú†Ù‡‌مکانه‌ÛŒ له‌ به‌ها کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ØŒ واقعی ئێستای کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ کوردی  ئه‌Ùˆ ڕاستییه‌ ده‌سه‌لمێنێت Ú©Ù‡‌ کارکردن به‌ به‌هاکان، Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ به‌ها کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانه‌ و، له‌ Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ هه‌ڵسوکه‌وت Ùˆ ژیانی مرۆڤه‌کاندا له‌ سه‌رجه‌Ù… بوار Ùˆ ئاسته‌کاندا له‌ دۆخێکی لاواز Ùˆ Ú©Ù‡‌میی تێگه‌یشتن Ùˆ کارپێکردندا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ Ú©Ù‡‌ بێ گومان هۆکاری ئه‌وه‌یش زۆر Ùˆ فره‌لایه‌نه،‌ له‌وانه‌:

- نه‌بوونی پلانی ستراتیژیی نیشتمانی بۆ به‌هاکان له‌ ئاست حوکمڕانیدا.

- ڕوودانی جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ یه‌Ú© له ‌دوای یه‌Ú©Ù‡‌کان و، بوونی ئابڵووقه‌ÛŒ ئابووری له‌ کوردستاندا.

- ململانێ Ùˆ ناته‌باییی حزبه‌ سیاسییه‌کان له‌ کوردستان.

- نه‌بوونی لێپرسینه‌وه‌ Ùˆ به‌دواداچوون.

- لاوازیی ئینتما لای هاووڵاتیان.

- لاوازیی سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ په‌روه‌رده‌یی Ú©Ù‡‌ یارمه‌تیده‌ر بێت بۆ بونیادی Ú©Ù‡‌سێتیی تاک له‌ سه‌رجه‌Ù… قۆناغه‌کانی خوێندندا؛ هه‌ر له‌ باخچه‌ÛŒ ساوایان Ùˆ دایه‌Ù†Ú¯Ù‡‌کان تا ئاستی زانکۆکان Ùˆ ئاسته‌ باڵاکانی تری خوێندن.

ئه‌زموونی هه‌موو وڵاتانی جیهان ئه‌وه‌یان سه‌لماندووه‌ Ú©Ù‡‌ هه‌ر وڵاتێک Ú¯Ù‡‌ر له‌سه‌ر بنه‌مای به‌هاکان فه‌لسه‌فه‌ÛŒ ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تیی خۆی دامه‌زراندبێت و، تاکه‌کانی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ Ù¾ÛŽ په‌روه‌رده‌ کردبێت، ئه‌وا ده‌ره‌نجام  Ø¨Ù‡‌رده‌وام وڵاتێکی Ú¯Ù‡‌شه‌کردوو بووه‌Ø› بۆ نموونه‌ وڵاتی ماليزيا، به ‌Ù‡Û†ÛŒ بوونی پلانێکی ستراتیژیی نیشتمانی بۆ به‌هاکان Ùˆ کارکردنیان به‌ ئامرازه‌کانی دروستکردنی به‌هاکان له‌ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا، Ú•Ù‡‌فتاری تاک Ùˆ کۆمه‌ÚµÛŒ مالیزی Ú¯Ù‡‌شه‌کردنێکی ته‌واوی به‌خۆوه‌ بینی، بۆ نموونه‌:

Ú¯Ù‡‌شه‌کردنی به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ ده‌رامه‌تی تاک Ùˆ نه‌ته‌وه‌یی له‌ مالیزیا  Ù„Ù‡‌ ساڵی  1980  له‌ 600 ڕنجت، ‌بۆ 10.000 ڕنجت له‌ ساڵی2001)Ø› هه‌روه‌ها به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ نێردراوه‌کان له‌ مالیزیا Ú©Ù‡‌متر له‌ 5 مليار دۆلار له‌ ساڵی1980ØŒ بۆ 95.2 مليار دۆلار له‌ ساڵی  2002.

هۆکاره‌کانی لاوازیی به‌هاکان لای مرۆڤه‌کان:

زۆرن ئه‌Ùˆ هۆکار Ùˆ فاکته‌رانه‌ÛŒ له‌ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا کاریگه‌رییان له‌سه‌ر تاک ده‌بێت، Ú©Ù‡‌ ده‌ره‌نجام لاوازیی به‌هاکانی لای مرۆڤه‌کان Ù„ÛŽ ده‌Ú©Ù‡‌وێته‌وه‌ Ú©Ù‡‌ گرنگترینیان خۆی له‌ Ú†Ù‡‌ند خاڵێکدا ده‌بینێته‌وه‌ له‌وانه‌: نه‌بوون، یان لاوازیی بوونی په‌یوه‌ندیی به‌هێز له‌ نێوان Ú©Ù‡‌سه‌Ú©Ù‡‌ Ùˆ هه‌ر بیروباوه‌ڕێکدا Ú©Ù‡‌ باوه‌Ú•ÛŒ Ù¾ÛŽÛŒ هه‌بێت Ùˆ کاری Ù¾ÛŽ بکات، Ú©Ù‡‌ دواجار پێوار (نائاماده‌یی)ÛŒ ئه‌وه‌ØŒ هه‌ستی ونبوون Ùˆ نا‌به‌‌رپرسیارێتی به‌ مرۆڤه‌کان ده‌دات. هه‌روه‌ها دانانی Ú©Ù‡‌سێک به‌ پێشه‌Ù†Ú¯ Ùˆ ڕابه‌ر له ‌لایه‌Ù† Ú©Ù‡‌سانێکه‌وه؛‌ به ‌شێوه‌یه‌Ú© Ú©Ù‡‌ دواتر به ‌Ù‡Û†ÛŒ لاساییکردنه‌وه‌یانه‌وه، کاریگه‌ریی خراپ ده‌خاته‌ سه‌ر داهاتووی مرۆڤه‌کان.

جگه‌ له‌وه‌ÛŒ هه‌ژاری Ùˆ پێویستی، لایه‌Ù†ÛŽÚ©ÛŒ تره‌ له‌ هۆکاره‌کان و، له ‌هه‌مان کاتدا هۆکارێکی سه‌ره‌کییه‌ بۆ دزین Ùˆ ڕووداوه‌ ناسروشتی Ùˆ نائاسایییه‌کان، به‌ده‌ر له‌ نه‌بوونی په‌روه‌رده‌یه‌Ú©ÛŒ ڕاست Ùˆ دروست له ‌لایه‌Ù† دایکان Ùˆ باوکانه‌وه‌ و، به‌کارهێنانی توندڕه‌ÙˆÛŒ له‌ به‌رامبه‌ر منداڵان و، لێدانیان به ‌شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ توند، یان به‌Ù¾ÛŽÚ†Ù‡‌وانه‌وه‌ پێدانی نازێکی زۆر به‌ منداڵان لایه‌Ù†ÛŽÚ©ÛŒ تری هۆکاره‌کانه‌.

ڕۆڵنه‌بینینی خوێندنگه‌ Ùˆ دامه‌زراوه‌  Ù¾Ù‡‌روه‌رده‌یییه‌کان  له‌ په‌روه‌رده‌کردنی نه‌وه‌کاندا، به‌ مه‌به‌ستی فێرکردنیان به‌ بیروباوه‌Ú•Ù‡‌ ڕاست Ùˆ به‌هاکان، هه‌روه‌ها نه‌بوونی توانا Ùˆ لێهاتووییی فێرکاران له‌ ڕووی ئاکارییه‌وه‌ØŒ هه‌روه‌ها هاوه‌ÚµÛŒ Ùˆ هاوڕێیه‌تیی هاوڕێی خراپ، بینینی فیلمی سێکسی به‌ مه‌به‌ستی ورووژاندن، نه‌Ú© هۆشیاریی سێکسی،  Ú©Ø§Ø±Ù†Ù‡‌کردنی حکوومه‌ت به‌ ڕۆڵبینینی خۆی له‌ به‌رامبه‌ر Ú¯Ù‡‌لدا، به‌کارهێنانی سته‌Ù… Ùˆ زۆرداری Ùˆ کارنه‌کردن به‌ مافه‌کان، بوونی کێشه‌ خێزانی Ùˆ سیاسییه‌کان، نه‌زانین Ùˆ لاوازیی فێربوون Ùˆ تێکه‌ڵبوون Ùˆ به‌رزبوونه‌وه‌ÛŒ نرخ Ùˆ ... هه‌ر یه‌Ú©Ù‡‌یان ‌ به‌ ڕادده‌ Ùˆ شێوازی جۆربه‌جۆر، کاریگه‌رییان له‌سه‌ر لاوازی، یان نه‌بوونی به‌هاکان لای مرۆڤه‌کان ده‌بێت.

بۆیه‌ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ پێناسه ‌Ùˆ باسه‌کانه‌وه‌ Ú†Ù‡‌ند ڕاستییه‌کمان بۆ ده‌رده‌Ú©Ù‡‌وێت، له‌وانه‌ به‌ها Ùˆ Ú•Ù‡‌فتار دوو وشه‌ÛŒ ته‌واوکه‌ر Ùˆ Ù¾ÛŽÚ©Ù‡‌وه‌گرێدراون، وه‌Ú© ئه‌وه‌ÛŒ دووڕووی دراوێک بن؛ به ‌شێوه‌یه‌Ú© به‌هاکان له‌ مرۆڤدا ده‌بنه‌ بناغه‌ Ùˆ سه‌رچاوه‌ÛŒ Ú•Ù‡‌فتاره‌کان Ú©Ù‡‌ دواجار له‌ هه‌ڵسوکه‌وتی مرۆڤه‌کاندا Ú•Ù‡‌نگدانه‌ÙˆÛŒ ده‌بێت و، ده‌بێته‌ شێوازی ژیانیان.

به‌ دیوێکی تردا ناوه‌Ú•Û†Ú©ÛŒ پێناسه‌کان ئه‌Ùˆ ڕاستییه‌ ده‌رده‌خه‌Ù† Ú©Ù‡‌ له‌ ده‌ره‌نجامدا Ú†Ù‡‌Ù…Ú©ÛŽÚ©ÛŒ نوێ دێته‌ کایه‌وه‌ Ú©Ù‡‌ بریتییه‌ له‌ باشترێکی نا‌Ú•Ù‡‌ها؛ به‌Ùˆ واتایه‌ÛŒ له‌ نێوه‌ندی به‌هاکاندا هه‌میشه‌ شتێک هه‌یه‌ له‌ ڕووی به‌کارهێنانه‌وه‌ با‌شتره‌ له‌ÙˆÛŒ تر، بۆ نموونه‌: به‌کارهێنانی وشه‌ÛŒ "خۆشه‌ویستی"ØŒ باشتره‌ له‌ "Ú•Ù‚ Ùˆ کینه"‌Ø› "ئازادی"ØŒ باشتره‌ له‌ "کۆیلایه‌تی"Ø› "ڕاستگۆیی"ØŒ باشتره‌ له‌ "دووڕوویی"Ø› "ئاشتی"ØŒ باشتره‌ له‌ "جه‌Ù†Ú¯"Ø› "به‌هێزی"ØŒ باشتره‌ له‌ "لاوازی" و، "ململانێ"ØŒ باشتره‌ له‌ "ته‌سلیمبوون"Ø› به ‌شێوه‌یه‌Ú© له‌ هه‌موو ئه‌Ùˆ حاڵه‌تانه‌دا، به‌هاکان کۆمه‌ÚµÙ‡‌ پێوه‌رێک Ù¾ÛŽÚ© ده‌هێنن Ú©Ù‡‌ ئاڕاسته‌ÛŒ Ú•Ù‡‌فتاری مرۆڤه‌کان ده‌Ú©Ù‡‌Ù† به‌ره‌Ùˆ بڕیاردان.

Ú†ÛŒ بکرێت بۆ به‌هێزکردنی به‌هاکان له‌ مرۆڤدا؟

قه‌یرانی به‌هاکان له‌ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌ØŒ یان وڵاتێکدا، ته‌نیا بریتی نییه‌ له‌  قه‌یرانی تاک، یان کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ø›  Ø¨Ù‡‌ڵکوو بریتییه‌  Ù„Ù‡‌ قه‌یرانی بونیادنان، یان Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یه‌Ú©ÛŒ کۆمه‌ڵایه‌تی Ú©Ù‡‌ له‌ ناوه‌ندیدا هه‌ڵگری سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ ئابووری Ùˆ کۆمه‌ڵایه‌تی Ùˆ سیاسیی دژبه‌یه‌کترن. بۆیه،‌ چاره‌سه‌رکردنی به‌ مه‌به‌ست Ùˆ ئامانجی چاندن Ùˆ به‌هێزکردنی به‌هاکان له‌ ژیانی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا پێویستیی به‌ هاوکاری Ùˆ به‌شداریی هه‌مووان هه‌یه‌ له‌سه‌ر ئاستی تاک Ùˆ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌دا. له‌Ùˆ ڕوانگه‌یه‌وه‌ØŒ کارکردن به‌Ù… هه‌نگاوانه کاریگه‌ری Ùˆ گرنگیی خۆی هه‌یه،‌ له‌وانه‌‌:

خوێندنه‌وه‌ Ùˆ به‌رزکردنه‌وه‌ÛŒ ئاستی زانین Ùˆ ڕۆشنبیری، باشترکردنی په‌روه‌رده‌ÛŒ منداڵ Ùˆ له‌دایکبوونی له‌ ژینگه‌یه‌Ú©ÛŒ خۆش Ùˆ ئارامدا، به‌دواداچوونی منداڵ Ùˆ هاوڕێکانیان به‌تایبه‌ت له‌ قۆناغی هه‌رزه‌کاریدا Ùˆ ئاڕاسته‌کردنیان به ‌شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ باش Ùˆ ئامۆژگاریکردنیان Ùˆ به‌کارنه‌هێنانی توندوتیژی ده‌رهه‌قیان، به‌شداریکردنی خه‌ÚµÚ© له‌ بۆنه‌ Ùˆ Ú•Û†Ú˜Ù‡‌ گشتییه‌کانی وه‌Ú© هه‌فته‌ÛŒ هاتوچۆ، Ú•Û†Ú˜ÛŒ مامۆستا Ùˆ Ú•Û†Ú˜ÛŒ دایک Ùˆ هتد.

بوونی دید Ùˆ ئامانج Ùˆ مه‌به‌ستی دیاریکراو له‌ لایه‌Ù† هه‌موو تاکه‌کانه‌وه‌ گرنگێتی خۆی هه‌یه‌ Ú©Ù‡‌  Ù¾ÛŽÙˆÛŒØ³ØªÙ‡‌ کات Ùˆ هه‌ÙˆÚµÛŒ به‌رده‌وامی بۆ بدرێت، هه‌روه‌ها کارکردنی ڕاگه‌یاندن له‌ شێوه‌ÛŒ‌ ئاڕاسته‌کردن Ùˆ ڕێنمایی Ùˆ هاوکاریکردنی هاووڵاتیان له‌ چاره‌سه‌ری کێشه‌کانی کۆمه‌ڵدا، له‌Ú•ÛŽÛŒ به‌رنامه‌ÛŒ هۆشیاریی Ùˆ بانگه‌شه‌کردنه‌وه‌ یان نیشاندانی فیلمی ئامانجدار Ùˆ کێبڕکێ Ùˆ پرۆژه‌ÛŒ جیاواز Ú©Ù‡‌ هانی تاکه‌کان ده‌دات بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی Ú•Ù‡‌فتا‌ره‌کانیان، به‌ده‌ر له ‌گرنگیی ‌کارکردن تایبه‌ت به‌ چاکردن Ùˆ‌ باشترکردنی به‌رنامه‌ÛŒ خوێندنگه‌یی Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌کانی خوێندن؛ به ‌شێوه‌یه‌Ú© Ú©Ù‡‌ خۆشه‌ویست بێت لای منداڵان Ùˆ پاڵنه‌ریان بێت بۆ داواکردن Ùˆ به‌رده‌وامبوون له‌ خوێندن، جگه‌ له‌ ته‌رکیزخستنه‌سه‌ر به‌هێزکردنی بیروباوه‌ر Ùˆ ئاکاری باش له‌ نه‌وه‌کاندا زیاتر له‌ نمره‌کانیان، یان بڕوانامه‌ÛŒ خوێندنیان، له‌ لایه‌Ú©ÛŒ دیکه‌‌ هاوکاریکردنی ئه‌وانه‌ÛŒ پێویستیان پێیه‌تی، بڵاوکردنه‌وه‌ÛŒ داد Ùˆ کارکردنی دادگا‌کان له‌سه‌ر ڕۆڵبینینیان، هه‌روه‌ها کارکردنی حکوومه‌ت سه‌باره‌ت ئه‌رکه‌کانیان له‌ به‌رامبه‌ر Ú¯Ù‡‌Ù„ به ‌شێوه‌یه‌Ú©ÛŒ باش و، پاراستنی سامانیان Ùˆ دابینکردنی ژیانێکی باش بۆ هه‌ر تاکێک. هه‌موو ئه‌وانه‌ یارمه‌تیده‌ر Ùˆ هانده‌رن بۆ Ú†Ù‡‌سپاندنی بنه‌ما Ùˆ بیروباوه‌Ú•Ù‡‌کانی به‌هاکان له‌ مرۆڤه‌کاندا.

بۆیه‌ کارکردن بۆ چاره‌سه‌ری هه‌ر یه‌Ú© له‌Ùˆ هۆکارانه‌ÛŒ پێشتر باسی لێوه‌ کرا، سه‌رچاوه‌ÛŒ سه‌ره‌کین بۆ چاندنی تۆوی به‌هاکان له‌ مرۆڤدا؛ جگه‌ له‌وه‌ÛŒ هه‌وڵدان بۆ Ú†Ù‡‌سپاندنی سیسته‌Ù…ÛŽÚ©ÛŒ تۆکمه‌ له‌ بواری په‌روه‌ر‌ده‌ییدا کاریگه‌ریی گرنگی هه‌یه‌ هه‌ر له ‌سه‌ره‌تای منداڵییه‌وه‌ تا قۆناغ به‌ قۆناغی ژیانی مرۆڤه‌کاندا، چونکه‌ دواجار سیسته‌Ù…ÛŒ په‌روه‌رده‌یی، Ú•Û†ÚµÛŒ جیاوازی هه‌یه‌ تا بتوانێت ئازادانه‌ په‌‌روه‌رده‌ÛŒ تاکه‌کان بکات تا هاووڵاتییه‌Ú©ÛŒ په‌یوه‌ست بن به‌ به‌هاکانه‌وه‌ له‌ ڕووی تیۆری Ùˆ کرده‌یییه‌وه‌ و، ببێته‌ شێوازی ژیانیان و، له‌ Ú•Ù‡‌فتار Ùˆ هه‌ڵسوکه‌وتیاندا Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ هه‌بێت. ئه‌مه،‌ وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ ده‌توانێت تاکێکی ئازاد دروست بکات Ú©Ù‡‌ ئیراده‌Ú¯Ù‡‌رییانه‌ خودی خۆی له‌ هه‌موو ئه‌Ùˆ شته‌ چاره‌نووسسازه‌ گرنگانه‌ÛŒ په‌یوه‌ندییان به‌ ژیانی خۆیان Ùˆ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌وه‌ ده‌بێت بڕیارده‌ر بێت؛ Ú©Ù‡‌ بێ گومان هه‌ستکردن به‌ په‌روه‌رده‌کردن Ùˆ تێگه‌یشتن له‌ ئازادییه‌کان ڕاکێشی Ú†Ù‡‌Ù…Ú©ÛŽÚ©ÛŒ تری فێربوون ده‌کات Ú©Ù‡‌ Ú†Ù‡‌Ù…Ú©ÛŒ لێپرسراوێتییه‌ Ú©Ù‡‌ ده‌ره‌نجام دوو Ú†Ù‡‌Ù…Ú©ÛŒ ته‌واوکه‌ر Ùˆ گرێدراوی یه‌کترن؛ له‌ ڕوانگه‌ÛŒ ئه‌Ùˆ تێگه‌یشتنه‌وه‌ Ú©Ù‡‌ مرۆڤه‌کان پێویسته‌ پیاده‌ÛŒ ئازادیی خۆیان بکه‌ن، به‌ڵام به‌Ùˆ باوه‌Ú•Ù‡‌ÛŒ Ú©Ù‡‌ هه‌موو مرۆڤێک ئازادییه‌Ú©Ù‡‌ÛŒ له‌Ùˆ شوێنه‌دا ته‌واو ده‌بێت Ú©Ù‡‌ ئازادیی ئه‌ÙˆÛŒ تر ده‌ست Ù¾ÛŽ ده‌کات. بۆیه‌ تێگه‌یشتن له‌ ئازادیی مرۆڤه‌کان Ùˆ کارکردن پێی،  Ø¨Ù‡‌رپرسیارێتییه‌Ú©ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌یه‌ له‌ ژیانی مرۆڤدا، تا بتوانێت به‌رپرس بێت له‌ هه‌موو ئه‌Ùˆ شتانه‌ÛŒ له‌ ژیانیدا بۆ بڕیاردان پێویستن.

بۆیه‌ به‌گشتی بوونی به‌هاکان له‌ ژیانی هه‌موو مرۆڤ Ùˆ کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌یه‌كدا، پێویستییه‌Ú©ÛŒ حه‌تمی Ùˆ واقعییه‌ Ú©Ù‡‌ له‌ گشت بواره‌کاندا گرنگ Ùˆ ته‌واوکه‌ری یه‌کترن به‌ ئامانجی Ú¯Ù‡‌شه‌کردنی کۆمه‌ÚµÚ¯Ù‡‌Ø› سه‌ره‌ڕای تایبه‌تمه‌ندێتی Ùˆ گرنگیی به‌ها کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان Ú©Ù‡‌ ده‌توانرێت بگوترێت سه‌رچاوه‌ÛŒ سه‌ره‌Ú©ÛŒ Ùˆ بنه‌Ú•Ù‡‌تین‌ بۆ Ú¯Ù‡‌شه‌کردنی به‌هاکانی تر له‌ سه‌رجه‌Ù… بواره‌کانی دیکه‌دا. بێ گومان ئه‌وه‌یش هه‌نگاو Ùˆ پلان Ùˆ کارکردنی هه‌مه‌لایه‌نه‌ÛŒ پێویسته‌Ø› هه‌ر یه‌Ú© به‌Ù¾ÛŽÛŒ توانا Ùˆ نێوه‌ند Ùˆ ده‌سه‌ڵاتی کارکردنیان.

سه‌رچاوه‌کان:

  • أهمية القيم في حياة المجتمعات، د. عفراء بنت حشر بن مانع آل مكتوم
  • ما هي القيم، طلال مشعل

 

 
 
« قبووڵکردنی "ئه‌وی دی" وه‌ک که‌لتووری پێکه‌وه‌ژیان
« Ú˜Ù† Ùˆ ناوه‌ندی بڕیار؛ ڕاستی Ùˆ ئاماره‌کان
« ئاشتی، گرنگی Ùˆ ئاسه‌واره‌کانی له‌ کۆمه‌ڵدا
« مافی مرۆڤ له‌ ئازادیی ڕاده‌ربڕیندا
« Ú•Û†Ú˜ÛŒ خۆشه‌ویستی؛ چیرۆک Ùˆ مێژووی
« قه‌یرانی دارایی، هۆکار Ùˆ کاردانه‌وه‌کانی
« 8ÛŒ مارس، مێژوویه‌کی Ù¾Ú• له‌ خه‌باتی ژنان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون