PÊNÛS
 
بەشداریی سیاسی، Ù„Û• دیدگه‌یەكی هزرییەوە 
     2017-05-06
سەروەر حەمە

بەشداریی سیاسی، Ù„Û• دیدگه‌یەكی هزرییەوە

 

سەروەر Ø­Û•Ù…Û•ØŒ مامۆستا Ù„Û• بەشی زانستە سیاسییەكان/ زانكۆی سەڵاحەددین – هەولێر

دەروازە:

بەشداریی سیاسی، ‌ÙˆÛ•Ùƒ یەكێك Ù„Û• چەمكە بەرچاو ‌Ùˆ كاریگەرەكان لەناو زانستی سیاسەتدا، زۆر قسە ‌Ùˆ باسی لەسەر دەكرێت و، بە ڕەگەزێكی كارای پرۆسەی دیموكراتی هەژمار دەكرێت. بەشداریی سیاسی، ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ چالاكیی خۆویستانەیە ÙƒÛ• بە هۆیەوە ئەندامانی كۆمەڵگەیەك Ù„Û• دانانی فەرمانڕەواكان، كایە جۆربەجۆرەكانی سیاسەت ‌Ùˆ فەزای گشتیدا بەشداری دەكەن. بەشداریی سیاسی لای تاكەكانی كۆمەڵگەیش، بەشدارییەكی ئازادانەیە. ئێمە Ù„Û• دووتوێی ئەم وتارە شیكارییەدا، دەمانەوێت تیشكێك بخەینە سەر بەشداریی سیاسی Ù„Û• دیدگه‌یەكی هزری ‌و، پاشان قسەیەكیش لەبارەی بەشداریی سیاسی لای تاكی كوردی بكەین.

ناساندنی چەمكی بەشداریی سیاسی:

بەشداریی سیاسی، بریتییه‌ Ù„Û•Ùˆ چالاكییە كاریگەرانەی ÙƒÛ• تاكەكان ئه‌نجامی ده‌ده‌Ù† ‌و، دەبنە سەرچاوەی كارلێكردن بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ، یان ناڕاستەوخۆ بۆ ئەو بڕیار ‌Ùˆ سیاسەتانەی ÙƒÛ• Ù„Û• كۆمەڵگەدا دادەڕێژرێن. واتە بە شێوەیەكی گشتی، بەشداریی سیاسی مانای ئەو پرۆسەیەیە ÙƒÛ• تاك Ù„Û• ڕێگەیەوە Ù„Û• ژیانی سیاسیی كۆمەڵگەكەیدا Ú•Û†ÚµÛŒ دەبێت ‌و، چانسێكی بۆ هەڵدەكەوێ‌ تاكوو بەشداری Ù„Û• گفتوگۆی ئامانجە گشتییەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÙƒÛ•ÛŒ بكات ‌Ùˆ باشترین Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یش بۆ جێبەجێكردنیان دیاری بكات. لێرەدا بۆمان دەردەكەوێت ÙƒÛ• بەشداریی سیاسی، گرنگییەكەی Ù„Û• ڕاددەی ئەو گاریگەرییەدا خۆی دەبینێتەوە ÙƒÛ• بۆ سەر ژیانی سیاسیی وڵات هەیەتی.

بیرمەندی گەورەی ئەمریكی "ساموێل فیلیپس هانتنگتۆن" (Samuel Phillips Huntington)ØŒ بەم شێوەیە پێناسەی بەشداریی سیاسی دەكات ‌و، دەڵێت: "بەشداریی سیاسی، ئەو چالاكییەیە كەوا ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛŽÙƒ هاووڵاتیی دیاریكراو، بە مەبەستی كاریگەریدانان لەسەر پرۆسەی دروستكردنی بڕیاری حكوومیدا ئه‌نجامی ده‌ده‌Ù†." واتە بەشداریی سیاسی، بریتییە Ù„Û•Ùˆ چالاكییەی ÙƒÛ• هاووڵاتیانی ئاسایی بە مەبەستی كاركردنە سەر پرۆسەی دروستكردنی بڕیارە حكوومییەكان ‌Ùˆ جێبەجێكردنیان، ئەنجامی دەدەن. جا ئەو چالاكییە، تاكەكەسی بێت یان به‌كۆمه‌ڵ، ڕێكخراوەیی بێت یان هەڕەمەكی، بەردەوام بێت یان Ù¾Ú†Ú•Ù¾Ú†Ú•ØŒ ئاشتییانە بێت یان توندوتیژئامێز، شەرعی بێت یان ناشەرعی، كارا بێت یان ناكارا.

دەبینین بەشداریی سیاسی، ڕەگەزێكی گرنگی پرۆسەی دیموكراتییە ‌و، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا پەیوەندیی بەشداریی سیاسی بە دیموكراتییەوە، پەیوەندییەكی بەڵگەنەویستە، چونكە دیموكراتی بە جۆرێك Ù„Û• جۆرەكان مانای ئەو دەرفەت ‌Ùˆ هەلانە دەگەیەنێ‌ ÙƒÛ• بە ئەندامانی ÙƒÛ†Ù…Û•Úµ دەدرێت تاوەكوو بەئازادی بەشداری Ù„Û•Ùˆ بڕیارانەدا بكەن ÙƒÛ• پەیوەستن بە بوارەكانی ژیانیانه‌وه‌ و، ئامانجی هەرە گەورەی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ دیموكراتی ئەوەیە بەشداریی هاووڵاتیان Ù„Û• پرۆسەی سیاسیی وڵاتدا فراوان بكات. كەواتە پەیوەندییەكی دوولایەنە Ù„Û• نێوان دیموكراتی ‌Ùˆ بەشداریی سیاسیی هاووڵاتیاندا هەیە؛ بە جۆرێك سیستەمی دیموكراتی، Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ خۆش دەكات ÙƒÛ• تاكەكان بەشداریی كارایان Ù„Û• ÙƒÛ†ÛŒ گشتیی پرسە جۆربەجۆرەكاندا هەبێت. Ù„Û• لایەكی تریشەوە، بەشداریی زیاتری هاووڵاتیان ‌Ùˆ بەدەمەوەهاتنی هاووڵاتیان بۆ پرسە هەنووكەیییەكان، سیماكانی دیموكراتی قووڵتر دەكات.

ئاستەكانی بەشداریی سیاسی:

بەشداریی سیاسی، كه‌Ù… تا زۆر Ù„Û• هەموو كۆمەڵگەكاندا بەرچاو دەكەوێت، بەڵام شكڵ ‌Ùˆ Ø´ÛŽÙˆÛ•ÛŒ ئەم بەشداریكردنە Ù„Û• هەموو كۆمەڵگەكاندا وەكیەك Ùˆ یەكسان نییە و، هەموو تاكەكان ÙˆÛ•Ùƒ پێویست خەریكی چالاكیی سیاسی نین ‌و، بەشداریی هاووڵاتیان Ù„Û• كاروباری سیاسیدا ناهاوسەنگە ‌و، كاریگەریی تاكەكان ‌Ùˆ گرووپەكانیش Ù„Û• پرۆسەی بڕیاردانی سیاسیدا جیاوازە. بۆیە دەبینین ئاستەكانی بەشداریی سیاسی Ù„Û• چەند شێوەیەكی سەرەكیدا خۆی دەبینێتەوە ÙƒÛ• Ù„Û• دەوڵەتێكەوە بۆ دەوڵەتێكی تر ‌و، Ù„Û• كاتێكەوە بۆ كاتێكی تر جیاوازە؛ ÙƒÛ• بە شێوەیەكی گشتی بارودۆخ ‌Ùˆ ڕاددەی بەشداریی سیاسی ‌Ùˆ خولیای هاووڵاتی بۆ بەشداری Ù„Û• كاری گشتیدا، كاری تێ دەكات. لێرەدا باس Ù„Û• گرنگترین ئاستەكانی بەشداریی سیاسی دەكەین ÙƒÛ• ئەمانەن:

ئاستی یەكەم: ئاستی بەرزی بەشداریكردن: ئەو كەسانە دەگرێتەوە ÙƒÛ• پرۆسەی وەرگرتنی بڕیاری سیاسییان بەدەستە و، كار Ù„Û• ژیانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• ‌Ùˆ پەیوەندییەكانی دەرەوەیان دەكەن. ئەم ئاستە ئەوانە دەگرێتەوە ÙƒÛ• هەندێ‌ Ù„Û•Ù… مەرجانەی تیادایە ÙˆÛ•Ùƒ: ئەندامێتی Ù„Û• حزبێكی سیاسی، خۆبەخشی بۆ ڕێكخراوێك یان پاڵێوراوێك، بەشداری Ù„Û• كۆبوونەوە سیاسییەكان بەبەردەوامی، بەشداری Ù„Û• هەڵمەتەكانی هەڵبژاردن Ùˆ هتد.

ئاستی دووەم: ئەوانەی گرنگی ‌Ùˆ بایەخ بە چالاكییە سیاسییەكان دەدەن: ئەوانە دەگرێتەوە ÙƒÛ• بە شێوەیەكی گشتی بایەخ بە هەموو ئەو ڕووداوانە دەدەن ÙƒÛ• Ù„Û• گۆڕەپانی سیاسیدا ڕوو دەده‌Ù† و، بەدواداچوونیان بۆ دەكەن، ÙˆÛ•Ùƒ: بەشداری Ù„Û• دەنگدان Ù„Û• كاتی پرۆسەی هەڵبژاردن.

ئاستی سێیەم: خۆپارێزەكان Ù„Û• كاری سیاسیدا: هەموو ئەوانەوە دەگرێتەوە ÙƒÛ• Ù„Û• كاری سیاسیدا خۆیان دەپارێزن، گرنگی بە كاری سیاسی نادەن، هیچ مەیلێكیان بۆ پرۆسە سیاسییەكان نییە Ùˆ هیچ كات Ùˆ داهاتێكیش بۆ ئەم مەبەستە تەرخان ناكەن؛ ئەگەرچی لەوانەیە هەندێكیان بە شێوەیەك Ù„Û• شێوەكان ناچار بن Ù„Û• كاتی قەیران، یان هەستكردن بەوەی بەرژەوەندییەكانیان Ù‡Û•Ú•Û•Ø´Û• ‌Ùˆ مەترسییان لەسەرە، بەشداری Ù„Û• پرۆسە سیاسییەكان بكەن Ù„Û• كاتێكەوە بۆ كاتێكی تر.

ئاستی چوارەم: توندڕەوە سیاسییەكان: ئەوانەی Ù„Û• دەرەوەی چوارچێوەی كاری ڕەوادا كار دەكەن، پەنا دەبەنە بەر شێوازی توندوتیژی و، هەموو ئەمانە هەستێكی دوژمنكارانەیان بەرامبەر ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û• بە شێوەیەكی گشتی ‌Ùˆ بەرامبەر بە سیستەمی سیاسی بە شێوەیەكی تایبەتی هەیە. ئەمانەیش زیاتر Ù„Û• دوو بەش Ù¾ÛŽÙƒ دێن: بەشێكیان هیچ Ú¯ÙˆÛŽ‌ بە پرۆسەی سیاسی نادەن ‌Ùˆ دەچنە خانەی گرووپی پەراوێزبووەكان؛ بەشەكەی تریش لەسەر بنەمای توندوتیژی بەشداری دەكەن و، هەموو جۆرە Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەكی توندوتیژی Ù„Û• دژی سیستەمی سیاسی دەگرنە بەر، ÙˆÛ•Ùƒ: خۆپیشاندانی توندوتیژئامێز.

Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ ‌Ùˆ كەناڵەكانی بەشداریی سیاسی:

هەرچی پەیوەستە بە Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ ‌Ùˆ كەناڵەكانی بەشداریی سیاسییه‌وه‌ØŒ دەتوانین بەم شێوەیەی خوارەوە دابەش ‌Ùˆ Ù¾Û†Ù„ÛŽÙ†ÛŒ بكەین:

Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ یەكەم: بەشداری Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دامودەزگه‌ ‌Ùˆ دامەزراوە فه‌رمییەكان: مەبەست Ù„Û•Ù… بەشداریكردنە، ئەوەیە ÙƒÛ• تاك Ú•Û†Úµ ‌Ùˆ پلە ‌Ùˆ پایەی ئیداری ‌Ùˆ بیرۆكراسیی جیاجیای Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ دامودەزگه‌كانی حكوومەت ‌Ùˆ دەوڵەتدا هه‌بێت.

Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ دووەم: بەشداریكردن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ حزبە سیاسییەكان: حزبی سیاسی، ÙˆÛ•Ùƒ ڕێكخراوێكی سیاسی ‌Ùˆ كۆمەڵایەتی، Ú•Û†ÚµÛŽÙƒÛŒ گرنگ Ù„Û• دروستكردنی پەیوەندیی نێوان دەسەڵات ‌Ùˆ ئەو هاووڵاتیانەی ÙƒÛ• خوازیاری بەشداریكردنن Ù„Û• سیاسەتدا، دەگێڕێت.

Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ سێیەم: بەشداریكردن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÛ• ‌Ùˆ ڕێكخراوەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مەدەنی: ڕێكخراوەكانی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Ù‡‌ÛŒ مەدەنی، یەكێك Ù„Û• ئەركەكانیان ئەوەیە ÙƒÛ• ببنە مایەی دروستكردنی پردی دیالۆگ ‌Ùˆ گفتوگۆ Ù„Û• نێوان دەسەڵات ‌Ùˆ خەڵكیدا؛ لێرەیشەوە دەرگه‌یەك بەڕووی تاكەكانی كۆمەڵگەدا بۆ بەشداریكردن Ù„Û• كایە جۆربەجۆرەكان، دەكاتەوە.

Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ چوارەم: بەشداریكردن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دەنگدان Ù„Û• كاتی هەڵبژاردن: ئەم جۆرە بەشداریكردنە نزمترین ئاستی بەشداریی تاكەكانە Ù„Û• ژیانی سیاسیی كۆمەڵگەدا، ÙƒÛ• Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ چوونەسەر سندوقەكانی دەنگدانەوە دەبێت Ù„Û• ماوەی چەند ساڵێكدا.

Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ پێنجەم: بەشداریكردن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕیفراندۆم: ئەمەیش جۆرێكە Ù„Û• بەشداریكردنی سیاسی ÙƒÛ• سیستەمە دیموكراسییەكان پەیڕەوی دەكەن؛ بەر Ù„Û• دەركردن ‌Ùˆ جێبەجێكردنی دەستوور، یان دەركردنی بڕیارێكی چارەنووسساز، دێن ڕای خەڵكی وەردەگرن.

Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌Ù‰ Ø´Û•Ø´Û•Ù…: بەشداریكردن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ گرووپەكانی گوشار: یەكێكی ترە Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌كانی بەشداریكردن، ÙƒÛ• خەڵكی دوای ئەوەی هیوایان بە كەناڵە فه‌رمییه‌كان نامێنێت تا Ù„Û• ڕێگەیەوە بە ئامانج ‌Ùˆ خواستەكانیان بگەن، پەنا دەبەنە بەر دروستكردنی گرووپی جیاجیای گوشار؛ تا Ù„Û•Ùˆ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌یەوە زۆر بۆ حكوومەت ‌Ùˆ لایەنە فه‌رمییەكان بهێنن تا بەدەنگ خواستەكانیانەوە بچن.

بەشداریی سیاسی لای تاكی كورد:

لەژێر ڕۆشناییی ئەو باسەی سەرەوەدا، ئەگەر تیشكێك بخەینە سەر بەشداریی سیاسی لای تاكی كورد Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ كوردیدا، تێبینی ئەوە دەكەین كه‌ بەشداریی هاووڵاتیان بۆ پرسە سیاسییەكان Ù„Û• ئاستێكی بەرز ‌Ùˆ پێویستدا نییە و، بەشداریی سیاسی لای تاكی كورد، دەتوانین بڵێین Ù„Û• ئاستی دووەم ‌Ùˆ ئاستی سێیەمدایە، ÙƒÛ• Ù„Û• سەرەوە ئاماژەمان Ù¾ÛŽ داوە. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا بەشداریكردنەكەیشیان زیاتر Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ئەم دوو كەناڵەوەیە: یەكەم، بەشداریكردن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ حزبە سیاسییەكان؛ بەو پێیەی ÙƒÛ• حزبی سیاسی Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ كوردیدا Ù„Û• زۆربەی بوارەكانی ژیانی تاكەكاندا بوونی هەیە ‌Ùˆ كاریگەریی خۆی لەسەریان بەجێ دەهێڵێ‌ و، پانتایییەكی فراوانی داگیر  كردوە. دووەم، بەشداریكردن Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ دەنگدانه‌وه‌ Ù„Û• كاتی هەڵبژاردن؛ ÙƒÛ• ئەمەیش ئاستێكی نزمی بەشداریكردنە؛ زۆربەی تاكی كورد Ù„Û• كاتی هەڵبژادنەكاندا پراكتیزەی ئەم حاڵەتە دەكەن.

كۆتایی:

Ù„Û• سەروبەندی ئەو شرۆڤەیەی ÙƒÛ• لەبارەی ڕەوشی بەشداریی سیاسی كردمان، دەتوانین بڵێین بەشداریكردنی سیاسیی هاووڵاتیان بە ئاستە جیاوازەكان ‌Ùˆ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كەناڵە جۆربەجۆرەكانەوە Ú•Û†ÚµÛŒ بەرچاوی Ù„Û• پێشكەوتنی ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•‌ Ùˆ چەسپاندنی بنەما گرنگەكانی دیموكراتیدا هەیە. هەرچی پەیوەندیداریشە بە بەشداریی سیاسی لای تاكی كورد، دەتوانین بڵێین ئەو هۆشیارییەی بەشداریكردن ÙƒÛ• لای تاكی كورد هەیە، بەرهەمی ئەو ژینگەیەیە ÙƒÛ• Ù„Û• ÙƒÛ†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ كوردیدا خوڵقاوە، ÙƒÛ• چەندین هۆكار Ùˆ فاكتەری ناوخۆیی ‌Ùˆ دەرەكی، دەستی Ù„Û• بەدیهێنانیدا هەبووە؛ ÙƒÛ• بێ گومان كاری كردۆتە سەر ئەوەی ÙƒÛ• بەشداریی سیاسی لای تاكی كوردی Ù„Û• ئاستێكی بەرز ‌Ùˆ پێویستدا نەبێت.  

 
 
« ئەمریكییه‌كـان چــۆن سەرۆكـی وڵاتەكەیـان هەڵدەبژێـرن؟
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕێکخراوه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی له‌ به‌دیهێنانی ڕۆشنبیریدا
« تێڕامانێک Ù„Û• Ú†Û•Ù…Ú©ÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی
«  ڕۆڵی حزبە سیاسییەکان Ù„Û• بەدیهێنانی ڕۆشنبیریی سیاسیدا
« تێــڕامانێــك سەبارەت بە سازان
« كۆتایییەكانی داعش‌
« Ú•Û†ÚµÛŒ ڕۆشنبیریی سیاسی Ù„Û• بەدیهێنانی پرسی دیموكراسیدا

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون