PÊNÛS
 
چاكسازیی ئایینیی مارتین لۆته‌ر Ùˆ ته‌وه‌زه‌ڵیی سه‌رپه‌رشتیارانی ئایین 
     2017-05-05
عه‌لیڕه‌زا مه‌ناف زاده‌

چاكسازیی ئایینیی مارتین لۆته‌ر Ùˆ ته‌وه‌زه‌ڵیی سه‌رپه‌رشتیارانی ئایین

عه‌لیڕه‌زا مه‌ناف زاده‌

وه‌رگێڕانی له‌ فارسییه‌وه‌: ته‌حسین ته‌ها

لۆته‌ر ده‌یگوت: "ته‌نیا خوایه‌ كه‌ له‌ گوناهی ته‌وبه‌كارانی ڕاستگۆ Ùˆ یه‌ÙƒÚ•Ù‡‌Ù†Ú¯ خۆش ده‌بێت. كه‌نیسه‌ له‌Ù… نێوه‌دا هیچكاره‌یه‌. قه‌شه‌كان، كاریان بووه‌ته‌ ئه‌وه‌ كه‌ دیارییه‌ خوایییه‌كان به‌ مه‌سیحییه‌كان بفرۆشنه‌وه‌." له‌ سه‌رده‌Ù…ÛŒ لۆته‌ر، ئه‌هلی كه‌نیسه‌ سوودیان له‌ ساویلكه‌ییی خه‌ÚµÙƒ وه‌رده‌گرت Ùˆ داوایان Ù„ÛŽ ده‌كردن كه‌ به‌ پاره‌دان به‌ سندووقی لێخۆشبوونی گوناهان، بۆ خۆیان Ùˆ مردووه‌كانیان داوای لێخۆشبوون بكه‌Ù†. لۆته‌ر باوه‌Ú• به‌ خوای، كرده‌ بابه‌تێكی ویژدانی Ùˆ تاكه‌كه‌سی.

دووشه‌ممه‌ÛŒ هه‌فته‌ÛŒ ڕابردوو، سه‌ره‌تای مانگی نۆڤێمبه‌ر، پاپا فڕانسوا، ڕێبه‌ری كاتۆلیكه‌كانی جیهان، به‌ یاوه‌ریی ئانتی جاكلین، ئوسقۆفی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ كه‌نیسه‌ÛŒ سوید، Ú•ÛŽÙˆÚ•Ù‡‌سمی ڕێزنان له‌ چاكسازیی ئایینیی "مارتین لۆته‌ر"ی، كه‌ به‌ر له‌ پێنج سه‌د ساڵ له‌ باكووری ئه‌ڵمانیا كه‌وته‌ سه‌ر Ù¾ÛŽ و، پێكهاتنی قوتابخانه‌ÛŒ پڕۆتستانتی Ù„ÛŽ كه‌وته‌وه‌ØŒ له‌ كه‌نیسه‌ÛŒ Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ شاری لووند له‌ سوید، كرده‌وه‌. ئه‌Ù… ڕێزلێنانه‌ كه‌ ساڵێكی خایاند، له‌ هه‌مان Ú•Û†Ú˜ له‌ Ú†Ù‡‌ندین وڵاتی دیكه‌ÛŒ ڕۆژاوایی، له‌وانه‌ ئه‌ڵمانیایش ده‌ستی Ù¾ÛŽ كرد. ڕێبه‌ری كاتۆلیكه‌كانی جیهان له‌ Ú•ÛŽÙˆÚ•Ù‡‌سمی شاری لووند گوتی: "ده‌بێت به‌ سۆز Ùˆ ڕاستگۆیییه‌وه‌ له‌ ڕابردووی خۆمان بڕوانین، هه‌ÚµÙ‡‌كانمان قبووڵ بكه‌ین Ùˆ دواتر داوای لێبووردن بكه‌ین." ئه‌وجا گوتی: "بزاڤی چاكسازیی ئایین، پشكی هه‌بوو  Ù„Ù‡‌وه‌ÛŒ كه‌ كتێبی پیرۆز گرنگییه‌ÙƒÛŒ شایسته‌ÛŒ له‌ ژیانی كه‌نیسه‌دا هه‌بێ و، ئێمه‌ سوپاسگوزاری ئه‌وین." ئه‌مه‌ یه‌كه‌مین جاره‌ كه‌ كه‌نیسه‌ÛŒ كاتۆلیك به‌Ùˆ تۆنه‌وه‌ ده‌ستی دۆستی Ùˆ برایه‌تی بۆ پرۆتستانته‌كان درێژ ده‌كات. بزاڤی چاكسازیی ئایین،  Ú† گۆڕانكارییه‌ÙƒÛŒ بنه‌Ú•Ù‡‌تیی له‌ بیروباوه‌Ú•Ù‡‌كانی مه‌سیحیدا دروست كرد؟

ئه‌Ù… بزاڤه‌ له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ÛŒ شازده‌یه‌Ù…ÛŒ زایینی، كه‌وته‌ سه‌ر Ú•ÛŽ. به‌ڵام پێویستی به‌ چاكسازیی كه‌نیسه‌ØŒ له‌ كۆتاییی سه‌ده‌ÛŒ ده‌یه‌Ù… له‌Ù†ÛŽÙˆ ئه‌هلی كه‌نیسه‌ Ùˆ به‌ شێوه‌یه‌ÙƒÛŒ گشتی له‌ جیهانی مه‌سیحییه‌تدا، هه‌ستی Ù¾ÛŽ ده‌كرا. Ù¾ÛŽØ´ لۆته‌ر له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست، هه‌ندێ چاكسازیخواز له‌ ده‌زگه‌ÛŒ كه‌نیسه‌ Ú†Ù‡‌ند هه‌وڵێكیان دابوو، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ÛŒ ئامانجیان باشتركردنی سیسته‌Ù…ÛŒ كه‌نیسه‌ بوو Ùˆ نه‌Ùƒ گۆڕینی ستراكچه‌ره‌كه‌ی، نه‌یانتوانیبوو له‌ بنه‌Ú•Ù‡‌تی سیسته‌Ù…ÛŒ كه‌نیسه‌ییدا گۆڕانێك به‌دی بهێنن. چاكسازییه‌كانیان سه‌رنجی خستبووه‌ سه‌ر هه‌ڵسوكه‌وتی ئه‌هلی كه‌نیسه‌ Ùˆ Ú¯Ù‡‌نده‌ڵیی دارایی Ùˆ ئه‌خلاقیی قه‌شه‌كان و، نه‌Ùƒ بونیادی زنجیره‌پله‌كانیان و، له‌ هه‌موویشی گرنگتر، پره‌نسیپه ئیمانییه‌كان Ùˆ ڕێبازه‌ پیرۆزه‌كانی مه‌سیحییه‌ت.

ئه‌Ùˆ بزاڤه‌ÛŒ كه‌ ده‌بوایه‌ چاكسازیی ڕیشه‌یی له‌ ئایینی مه‌سیحییه‌تی Ù„ÛŽ بكه‌وێته‌وه‌ØŒ له‌ ده‌یه‌ÛŒ دووه‌Ù…ÛŒ سه‌ده‌ÛŒ شازده‌یه‌Ù… له‌ شارێكی بچووكی دوو هه‌زار كه‌سییه‌وه‌ به‌ ناوی ویتنبێرگ له‌ باكووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌ڵمانیا ده‌ستی Ù¾ÛŽ كرد. ده‌سپێكه‌ر Ùˆ په‌ره‌پێده‌ره‌كه‌ی، مارتین لۆته‌ر، "كه‌لامزان"ÛŒ ئه‌ڵمانی بوو. ئه‌Ùˆ له‌ ساڵی 1483 له‌ شاری ئایسلێبێن چاوی به‌ دنیا هه‌ڵێنا. باوكی له‌ مانسفێڵد كرێكاری كانزا بوو و، لۆته‌ر له‌Ùˆ شاره‌دا تا ساڵی 1497 له‌ قوتابخانه‌یه‌ÙƒÛŒ ئاساییدا ده‌یخوێند. پاشان ساڵێك له‌ ماگدبۆرگ Ùˆ دوو ساڵ له‌ ئایزناخ خوێندی. له‌ ساڵی 1501 چووه‌ زانكۆی ئێرفورت و، له‌ ساڵی 1505 له‌Ùˆ زانكۆیه‌ پله‌ÛŒ "ئوستادیی فه‌لسه‌فه‌"ÛŒ وه‌رگرت. پاشان له‌سه‌ر داوای باوكی، له‌ ÙƒÛ†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ ماف خۆی ناونووس كرد. به‌ڵام Ú†Ù‡‌ند Ú•Û†Ú˜ÛŽÙƒ دوای ئه‌وه‌ØŒ له‌ كاتی Ú¯Ù‡‌ڕانه‌وه‌ له‌ سه‌ردانێك له‌ مانسفێڵد، زۆری نه‌مابوو هه‌وره‌تریشقه‌یه‌Ùƒ گیان له‌ جه‌سته‌ÛŒ جیا بكاته‌وه‌. لۆته‌ر لای خۆی په‌یمانی دا، كه‌ ئه‌Ú¯Ù‡‌ر له‌ مه‌ترسییه‌كه‌ ڕزگاری بێت جلی قه‌شه‌كان بپۆشێ. له‌ 17ÛŒ جولای 1505ØŒ وێڕای ئه‌وه‌ÛŒ باوكی Ù¾ÛŽÛŒ ناخۆش ‌بوو، Ú¯Ù‡‌یشته‌وه‌ ڕاهیبه‌ ئاگۆستینییه‌كانی ئێرفورت.

لۆته‌ر له‌ پێنج ساڵی خولی ڕاهیبییه‌كه‌یدا، داڕووخانی په‌روه‌رده‌ Ùˆ فێركردنی مه‌سیحی Ùˆ هه‌ژاریی سه‌رچاوه‌كانی فێركردنی ئایینیی له‌ نزیكه‌وه‌ بینی. له‌ ڕۆما، كه‌ Ú¯Ù‡‌نده‌ڵیی ئه‌خلاقیی زاڵ به‌سه‌ر سیسته‌Ù…ÛŒ كه‌نیسه‌ÛŒ بینی، تووشی Ø´Û†Ùƒ بوو. له‌Ùˆ پێنج ساڵه‌دا به‌ چاوی خۆی بینیی كه‌ Ú†Û†Ù† تیۆلۆژی (خواناسی)ÛŒ مه‌سیحی، ئیمانی مرۆڤی بۆ سیسته‌Ù…ÛŽÙƒ له‌ كار Ùˆ كرده‌وه‌ÛŒ بێهووده‌ Ùˆ بێكه‌ÚµÙƒ Ùˆ بێڕۆح دابه‌زاندووه‌ و، به‌ بینینی Ú¯Ù‡‌نده‌ڵیی داراییی قه‌شه‌كان له‌ ڕۆما، Ú¯Ù‡‌یشته‌ ئه‌Ùˆ ئه‌نجامه‌ÛŒ كه‌ كه‌نیسه‌ÛŒ كاتۆلیك به‌رجه‌سته‌كه‌ری داڕووخانێكه‌ كه‌ سه‌تاپای مه‌سیحییه‌تی گرتۆته‌وه‌. چوار هه‌فته‌ زیاتر له‌ ڕۆما نه‌مایه‌وه‌. یه‌كه‌Ù… جار سه‌رێكی له‌ ئێرفورت دا، دوای ئه‌وه‌ له‌ ساڵی 1511 چووه‌ ویتنبێرگ Ùˆ Ú†Ù‡‌ند مانگێك دواتر، بووه‌ یاریده‌ده‌ری شێخی "دێر/په‌رستگه‌"ÛŒ ئاگۆستینییه‌كان. له‌Ùˆ كاته‌وه‌ÛŒ Ù¾ÛŽÛŒ نایه‌ Ù†ÛŽÙˆ دێره‌وه‌ØŒ پرسی "ڕزگاربوون" مێشكی داگیر كرد. حه‌زی بێزاری له‌ خوا Ùˆ كفریكردن، له‌ دڵیدا په‌روه‌رده‌ ده‌بوو. Ú†Ù‡‌ند ساڵێكی Ù¾ÛŽ چوو، تا له‌ زه‌ینی ئه‌ودا خوای به‌هێز (قهار) ببێته‌ خوای باوك، كه‌ دادپه‌روه‌رییه‌كه‌ÛŒ بۆ منداڵه‌كانی بگوازێته‌وه‌.

دوای هێنان Ùˆ بردنێكی دوورودرێژ، دواجار Ú¯Ù‡‌یشته‌ ئه‌Ùˆ ئه‌نجامه‌ÛŒ كه‌ مه‌رجی ڕزگاربوون، عیباده‌ت (په‌رستن)ØŒ زیاره‌ت Ùˆ نوێژ Ùˆ نزا Ùˆ پاڕانه‌وه‌ نییه‌ØŒ به‌ڵكوو ئیمانه‌ به‌ باوك، كه‌ له‌ وجوودی مه‌سیحدا وێنا بووه‌ تا مرۆڤه‌كان ڕزگار بكات. ئه‌Ù… ئیمانه‌ "نیعمه‌تی خۆڕاییی خواوه‌ند"Ù‡‌. ئیمانداری مه‌سیحی، ئه‌Ùˆ كه‌سه‌یه‌ كه‌ له‌ چواردیواریی ژووره‌كه‌یدا له‌Ú¯Ù‡‌Úµ خوای خۆی Ùˆ كه‌لامه‌كه‌یدا خه‌ڵوه‌ت ده‌كات و، نه‌Ùƒ ئه‌Ùˆ كه‌سه‌ÛŒ كه‌ له‌ به‌رامبه‌ر قه‌شه‌دا Ú†Û†Ùƒ دابدات Ùˆ دان به‌ گوناهه‌كانیدا بنێت، یان لێخۆشبوونی گوناهه‌كانی دایك Ùˆ باوكی كۆچكردووی به‌ پاره‌ بكڕێت.

ئه‌مه‌ پره‌نسیپی سه‌ره‌كیی ئیمانی پرۆتستانتی بوو، كه‌ لۆته‌ر دواتر ڕازاندییه‌وه‌ Ùˆ Ù¾ÛŽÛŒ Ú¯Ù‡‌یاند. خواوه‌ند له‌ دووتوێی كتێبی پیرۆز Ùˆ ویژدانی مرۆڤه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌Ú¯Ù‡‌Úµ به‌نده‌كانیدا ده‌دوێ، نه‌Ùƒ له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ كه‌نیسه‌ Ùˆ ڕێبازه‌ پیرۆزه‌كانییه‌وه‌.

له‌Ùˆ سه‌رده‌مه‌دا، داوای لێخۆشبوون Ùˆ به‌ده‌ستهێنانی به‌ پاره‌ØŒ ببووه‌ ڕێبازێكی جێكه‌وتوو له‌ نه‌ریتی كه‌نیسه‌دا. له‌Ù… بواره‌دا لۆته‌ر Ú†Ù‡‌ندان جار هۆشداریی دابووه‌ ڕێبه‌رانی كه‌نیسه‌. به‌ڵام كاتێ كه‌ خوێندكارانی "زانكۆی ویتنبێرگ"ÛŒ بینی كه‌ Ù¾Û†Ù„ Ù¾Û†Ù„ له‌ سنووره‌كانی "زاكسن"Ù‡‌وه‌ تێ ده‌په‌Ú•Ù† Ùˆ له‌ ماگدبۆرگ لێخۆشبوونی گوناهه‌كانیان ده‌ÙƒÚ•Ù† Ùˆ به‌دڵخۆشی ده‌Ú¯Ù‡‌ڕێنه‌وه‌ØŒ 95 "تێز"Ù‡‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ÛŒ خۆی له‌باره‌ÛŒ لێخۆشبوونی گوناهانه‌وه‌ نووسی و، له‌ 31ÛŒ ئۆكتۆبه‌ری 1517دا به‌ كه‌نیسه‌ÛŒ ویتنبێرگه‌وه‌ هه‌ڵواسی. له‌Ùˆ 95 تێزه‌دا لۆته‌ر بانگه‌شه‌ÛŒ ئه‌وه‌ÛŒ نه‌ده‌كرد كه‌ تیۆرییه‌ÙƒÛŒ نوێی هێناوه‌ØŒ به‌ڵكوو ده‌یویست ڕێنمایییه‌كانی كه‌نیسه‌ وه‌بیر بهێنێته‌وه‌. به‌بێ خواستی ئه‌و، تێزه‌كانیان هه‌ڵگرت‌ Ùˆ چاپیان كرد Ùˆ بڵاویان كرده‌وه‌. Ú•Ù‡‌نگدانه‌وه‌ÛŒ به‌رفراوانی ئه‌Ùˆ تێزانه‌ له‌Ù†ÛŽÙˆ خه‌ڵكدا Ùˆ پاشان له‌ كۆڕوكۆبوونه‌وه‌ÛŒ ئایینیدا، په‌رچه‌كرداری توندی به‌دوای خۆیدا هێنا. پاپا به‌فه‌رمی داوای له‌ شێخی دێری ئاگۆستینییه‌كان كرد كه‌ لۆته‌ر ناچار به‌ ته‌وبه‌ بكات. به‌ڵام لۆته‌ر له‌ باوه‌Ú•Ù‡‌كانی پاشگه‌ز نه‌بووه‌وه‌. ده‌ره‌نجام ئه‌ویان به‌ ئیلحاد Ùˆ سووكایه‌تیكردن به‌ فه‌خامه‌تی پاپا تۆمه‌تبار كرد.

له‌Ùˆ باسوخواسانه‌دا كه‌ هاتنه‌ Ú¯Û†Ú•ÛŽØŒ لۆته‌ر سه‌ره‌تا ئه‌Ù… بیرۆكه‌یه‌ÛŒ خسته‌ ڕوو، كه‌ كه‌نیسه‌ هیچ پێویستییه‌ÙƒÛŒ به‌ سه‌روه‌ری ئه‌Ù… دنیایه‌ نییه‌ØŒ چونكه‌ مه‌سیح وه‌بان سه‌رییه‌تی. پاشان ئه‌Ù… بیرۆكه‌یه‌ÛŒ خسته‌ ڕوو كه‌ تاكه‌ مه‌رجه‌عییه‌تی مه‌سیحییه‌كان، مه‌رجه‌عییه‌تی كتێی پیرۆزه‌ Ùˆ پاپایش ده‌بێ ملی بۆ كه‌Ú† بكات. وه‌ها بوو كه‌ ویتنبێرگ، بوو به‌ قه‌ڵای بزاڤی چاكسازیی ئایین و، هێنده‌ÛŒ Ù¾ÛŽ نه‌چوو كه‌ كۆمه‌ÚµÛŽÙƒ ناوه‌ندی دیكه‌یش له‌ Ú†Ù‡‌ند شارێكی Ú¯Ù‡‌وره‌ÛŒ ئه‌وروپا بۆ لایه‌نگریكردن له‌ هزره‌كانی لۆته‌ر دامه‌زران. Ú¯Ù‡‌ڵاڵه‌ÛŒ سه‌ره‌كیی بیروباوه‌Ú• Ùˆ شێوازی كاری پرۆتستانتی، لۆته‌ر Ùˆ هاوكاره‌كانی له‌ ساڵانی نێوان 1520 Ùˆ 1530دا دایان ڕشت.‌

لۆته‌ر وه‌ڵامی كه‌Ù… تا زۆر نوێی چوار پرسیاری سه‌ره‌كیی دایه‌وه‌ØŒ كه‌ له‌ دێرزه‌مانه‌وه‌ له‌ جیهانی مه‌سیحییه‌تدا له‌ ئارادا بوون. له‌ وه‌ڵامی ئه‌Ù… پرسیاره‌دا كه‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ ڕزگاربوون چییه‌ØŒ گوتی‌: چاكه‌كارییه‌ ئاسایییه‌كان نا، به‌ڵكوو ئیمانی پاك Ùˆ بێگه‌رد به‌ خوا. به‌رامبه‌ر ئه‌Ù… پرسیاره‌ÛŒ كه‌ له‌ كوێ بۆ مه‌رجه‌عییه‌تی ئایینی بگه‌Ú•ÛŽÙ†‌ØŒ گوتی: له‌ كه‌لامی خوادا، كه‌ له ناخی‌ كتێبی پیرۆزدایه‌. له‌ وه‌ڵامی ئه‌Ù… پرسیاره‌دا كه‌ كه‌نیسه‌ چییه‌ØŒ گوتی: سه‌رجه‌Ù… ئوممه‌تی ئیماندارانی مه‌سیحی. به‌رامبه‌ر ئه‌Ù… پرسیاره‌یش كه‌ Ú¯Ù‡‌هه‌ری ژیانی مه‌سیحییانه‌ چییه‌ØŒ ڕای Ú¯Ù‡‌یاند: په‌رستنی خوا، له‌ Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ به‌جێگه‌یاندنی ئه‌ركه‌وه‌. فه‌رق ناكا كه‌ ئه‌Ù… ئه‌ركه‌ كه‌نیسه‌یی بێت، یان دنیایی. چونكه‌ له‌ چاوی خواوه‌نده‌وه‌ هه‌ر كارێكی سوودبه‌خش، پیرۆزه‌.

به‌Ù… پێیه‌ØŒ لۆته‌ر به‌ هه‌ڵگرتنی كۆتوبه‌ندی كه‌نیسه‌ له‌سه‌ر ملی ئیمانداری مه‌سیحییه‌وه‌‌ØŒ بووه‌ Ù‡Û†ÛŒ گۆڕانكارییه‌ÙƒÛŒ سه‌رسووڕهێنه‌ر، كه‌ خۆی زه‌مینه‌ÛŒ بۆ بزۆزی Ùˆ دینامیكییه‌تی شارستانییه‌تی ئه‌وروپی Ú•Ù‡‌خساند.

سەرچاوە:

http://fa.rfi.fr

 

 
 
« چاكسازیی ئایینیی مارتین لۆته‌ر Ùˆ ته‌وه‌زه‌ڵیی سه‌رپه‌رشتیارانی ئایین

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون