PÊNÛS
 
ستراتیژییەتی باڵای تورکیا Ù„Û• جەنگی سووریا 
     2017-05-05
کامەران محەمەد عەزیز

ستراتیژییەتی باڵای تورکیا لە جەنگی سووریا

 

کامه‌ران محه‌مه‌د عه‌زیز، مامۆستای Ú©Û†Ù„ÛŽÚ˜ÛŒ یاسا Ùˆ زانستە سیاسییەکانی زانکۆی سەلاحەددین

جەنگی سووریا بە ئاڵۆزترین جەنگ Ù„Û• مێژووی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەنرێت. بوونی چەندین ئەکتەری ناوخۆیی Ùˆ هەرێمایەتی Ùˆ جیهانی، خێراییی ڕووداوەکان Ùˆ گۆڕانی هاوکێشەکان Ùˆ هاوسەنگیی هێز بە شێوەیەکی بەردەوام، وای کردووە زۆر بەزەحمەت ئەکتەرەکانی بەشداربوو Ù„Û•Ùˆ جەنگەدا بتوانن ستراتیژییەتێکی ڕۆشن Ùˆ دیاریکراویان هەبێت؛ تەنانەت زۆر جار ئەو گۆڕانکارییانەی Ù„Û• مەیداندا ڕوویان داوە، بوونه‌تە Ù‡Û†ÛŒ ناچارکردنی ئەکتەرەکان Ù†Û•Ùƒ بە تەنیا پێداچوونەوە بە ئامراز Ùˆ پلانەکانیان، بەڵکوو بە ئامانجەکان Ùˆ ناوەڕۆکی ستراتیژییەتەکانیان بکەن. بۆیە بۆ تێگەیشتن Ù„Û• ئامانجی ستراتیژیی هەر ئەکتەرێک Ù„Û• جەنگی سووریا Ùˆ هەوڵدان بۆ پێشبینیکردنی ئاییندە، دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ستراتیژییەتی باڵا (grand strategy)ØŒ ئامانجە ستراتیژییەکان و، هەروەها کارت Ùˆ ئامرازەکانی بەدیهێنانی ئەو ئامانجە ستراتیژییانە Ù„Û• مەیداندا.

عوسمانیزمی نوێ (Neo-Ottomanism): دۆکترینی سیاسەتی دەرەوەی تورکیا

ئامانجە ستراتیژییەکانی تورکیا Ù„Û• ناوچەکە بەگشتی و، Ù„Û• جەنگی سووریا بەتایبەتی، ڕەگوڕیشەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سیاسەتی عوسمانیزمی نوێ، Ú©Û• Ù„Û• لایەن حزبی داد Ùˆ گەشەپێدانەوە سەرکردایەتی دەکرێت و، مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتای هاتنەسەردەسەڵاتی ئەکەپە Ù„Û• تورکیا Ù„Û• دوای هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠٠٢ەوە. ناوەڕۆکی سەرەکیی -ئەو سیاسەتە نوێیە، بریتییە Ù„Û• کردنی تورکیا بە هێزێکی هەرێمایەتیی گەورەی سەربەخۆ. تورکیا دەیەوێت هێژموونیی سیاسی Ùˆ ئابووری Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووریی خۆی بەسەر ناوچەکانی پێشووی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی، بەتایبەت Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بگەڕێنێتەوە. بۆ دیاریکردنی هه‌رێمی زینده‌یی (مەجالی حەیەوی) Ùˆ قوڵاییی ستراتیژی خۆی، تورکیا دەستی بە پێدانی ناسنامەیەکی ئیسلامی Ùˆ سوننی بە سیستەمی سیاسی Ùˆ سیاسەتی دەرەوەی خۆی کرد. ئەکەپە سەرەڕای Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© گۆڕانکاری Ùˆ بەربەستی ناوخۆیی Ùˆ دەرەکی، تا ئێستا دەستبەرداری ئەو سیاسەت Ùˆ دۆکترین (doctrine)Ù‡‌ نەبووە؛ بە جۆرێک ئەگەر لەسەر حیسابی پەیوەندییە مێژوویییەکانی وڵاتەکەیش Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمریکا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپادا کەوتبێت. بە نموونە هێرشەکانی تورکیا بۆ سەر ڕۆژاوا Ù„Û• ٢٥/Ù¤/٢٠١٧ نیگەرانیی زۆری ئەمریکای بەدوای خۆی هێنا؛ تەنانەت ئەمریکا بڕیاری ڕێگەگرتنی Ù„Û• هێرشی دیکەی تورکیای دا، بەڵام تورکیا Ù„Û• سیاسەتەکانی بەردەوامە. بۆیە بۆ تێگەیشتن Ù„Û•Ùˆ دۆخە نوێیە Ù„Û• سیاسەتی دەرەوەی تورکیا، دووبارە دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ناوەڕۆکی ستراتیژییەتی باڵای تورکیا Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تا Ù„Û•ÙˆÛŽÙˆÛ• خوێندنەوەیەک بۆ قۆناغی ئێستا بکەین.

داودئۆغلۆ وەکوو یەکێک Ù„Û• داڕێژەرەکانی سیاسەتی نوێی تورکیا، Ù„Û• ساڵی ٢٠٠١ چوارچێوەی تیۆریی بۆ ئەو قۆناغە نوێیە دانا. داودئۆغلۆ Ù¾ÛŽÛŒ وابوو Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ گەورەی تورکیا بریتییە Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ دەستبەرداری سەرکردایەتیی هەرێمایەتیی خۆی بووە وەکوو هێزێکی ناوەند Ùˆ سەرەکی Ù„Û• ناوچەکە؛ Ù„Û• جیاتی ئەوە، کەوتۆتە ژێر کاریگەریی ئەمریکا Ùˆ ناتۆ Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا. بۆیە تورکیا بۆ ئەوەی وەکوو هێزێکی هەرێمایەتیی گەورە، بگەڕێتەوە ناوچەکە، نابێت سیاسەت Ùˆ ستراتیژییەتەکانی Ù„Û• چوارچێوەی داواکارییەکانی ئەمریکا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا دابڕێژێت، بەڵکوو لەوەیش زیاتر، ئەگەر پێویستی کرد دەبێت ڕووبەڕوویان ببێتەوە. تورکیا Ù¾ÛŽÛŒ وایە تاکە Ú•ÛŽÚ¯Û• بۆ پاراستنی هه‌رێمی زینده‌یی Ùˆ قووڵاییی ستراتیژی (strategic depth)ØŒ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دەبێت Ù„Û• پانتاییی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا سەربەخۆییی خۆی بپارێزێت Ùˆ پشت بە هێزی وڵاتی دیکە نەبەستێت و، نەبەسترێتەوە بە ڕێسا Ùˆ یاسای هێزەکانی دیکە. بۆیە سیاسەتی دەرەوەی تورکیا Ù„Û• سیاسەتێکی گۆشەگیره‌وه‌ØŒ گۆڕا بۆ سیاسەتێکی دەستپێشخەری Ùˆ "ئیستیباقی/چالاكانه‌" (proactive) Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ باکووری ئەفریقا. ئەو ئاراستە جیاوازە Ù„Û• سیاسەتی دەرەوەی تورکیا، بازاڕی نوێی بۆ ئابووریی تورکیا و، هاوپەیمانێتیی هەرێمایەتیی نوێی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ خۆیدا هێنا.

پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا Ùˆ وڵاتانی کەنداو Ù„Û• چەندین ڕەهەندەوە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی بەخۆیەوە بینی؛ بە جۆرێک بەیەکەوە هاوکاریی سیاسی Ùˆ دارایی Ùˆ سەربازییان بۆ گرووپە چەکدارییە سوننییەکان Ù„Û• سووریا Ùˆ لیبیادا کردووە. هەر Ù„Û•Ùˆ ڕوانگەیەیشەوە گوتاری دژە-ئیسڕائیلی، بۆ سەرنجڕاکێشانی دەنگی خەڵکی عەرەبی سوننە وەکوو ئامرازێکی گرنگی سیاسەتی دەرەوەی تورکیا بەکار هێندراوە. هاوشانی سیاسەتی هێزی Ú•Û•Ù‚ (hard power)ØŒ تورکیا سیاسەتێکی هێزی نەرم (soft power)ÛŒ زۆر کارای بەرامبەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست Ùˆ جیهانی عەرەبی سوننە گرتۆتە بەر؛ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Ù‡‌ÛŒ گێڕانەوەی یادەوەرییەکانی ڕابردوو، چیڕۆکەکانی خەلافەتی عوسمانی، دراما Ùˆ میوزیک Ùˆ Ú©Ù‡‌لتووری تورکیا، گەشتیاری Ùˆ خواردن Ùˆ جلوبەرگی تورکی، توانیی گەڕانەوەیەکی بەهێزی تورکیا بە ئاراستەی ڕۆژهەڵات دروست بکات.

گۆڕانکارییەکانی بەهاری عەرەبی و ڕاپەرین و ڕووخانی ڕژێمە کلاسیکییەکانی ناوچەکە، لە ڕوانگەی تورکیای نوێ (The New Turkey) دەرفەتێکی گەورە بوو بۆ دروستکردنی هێژموونیی هەرێمایەتیی تورکیا لە ناوچەکە. لەو پێناوەدا، تورکیا دەستی بە یارمەتیدانی گرووپی "ئیخوان موسلیمین"ی میسری کرد؛ هاوکاریی سەربازی و سیاسیی گرووپە بەرهەڵستکارییە سوننییەکان و گرووپە ئیسلامییەکانی لە لیبیا و سووریا و عێراق کرد؛ تەنانەت هاوکاریی ئەو گرووپانەیشی دەکرد کە پەیوەندییان لەگەڵ قاعیدەدا هەبووە. لە هەمووی گرنگتر، تورکیا چاوپۆشیی لە کاری گرووپە تیرۆریستییەکانی وەکوو داعش و بەرەی نوسرە دەکرد، بەتایبەت کاتێک نابنە هەڕەشە لەسەر بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی تورکیا. ئەگەر تورکیا ئەو کارەی نەکردبا، ئەوا بڕیارەکانی تورکیا لەگەڵ ستراتیژییەتی باڵای خۆیدا، کە بریتییە لە گەڕانەوە بۆ دونیای ئیسلامی سوننە، تووشی پێکدادان دەبوون.

لەبەر ئەوە تا ئێستا تورکیا نەیتوانیوە بکەوێتە ڕێککەوتنێکەوە لەگەڵ ئەسەد بۆ ڕێگەگرتن لە سەرهەڵدانی هەر کیانێکی کوردی لە ڕۆژاوا، چونکە تورکیا ناتوانێت دەستبەرداری پشتگیرییەکانی بۆ ئۆپۆزیسیۆن و گرووپە سوننییەکان بێت لە سووریا؛ لەبەر ئەوە، نایشتوانێت بکەوێتە ڕێککەوتنێکەوە لەگەڵ ئەسەد. لەو قۆناغەدا تورکیا خۆی لە دۆخی تەنگژە و کێشەی دووسەرەدا بینییەوە و، هەوڵەکانی تورکیایش بۆ لێکنزیکبوونەوە لە ئەسەد بۆ گەیشتن بە ڕێککەوتنێک لە دژی ڕۆژاوا، هەروەها دەستێوەردانی سەربازیی خۆیشی لە باکووری سووریا، زیاتر سروشتێکی کاتی و تاکتیکییانەی هەبووە لەوەی ستراتیژییەتێکی نوێ بێت، چونکە تورکیا بۆ ئەو کارە پێویستیی بە پێداچوونەوە هەیە بە ستراتیژییەتی باڵای خۆی، کە خۆی لە گەڕانەوەی بۆ ڕۆژهەڵات و دونیای ئیسلامی سوننەدا دەبینێتەوە. لەبەر ئەوە، سەرەڕای گۆڕانکاری لە شێوازی دەستێوەردان و گوتار و بەرنامەی ئیدارەی ئەردۆغان لە سووریا، بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی تورکیا ڕووبەڕووی بەرژەوەندییەکانی ئەسەد و ڕووسیا و ئێران دەبێتەوە.

تورکیا و پرسی کورد

پرسی کوردیش یەکێکە Ù„Û• بابەتە گرنگەکانی ستراتیژییەتی تورکیای نوێ. Ù„Û• چوارچێوەی سیاسەتی عوسمانیزمی نوێ، تورکیا کاری لەسەر سیستەمێکی هەرێمایەتی کردووە Ú©Û• لەسەر بنەمای خەسڵەتە ئایینی Ùˆ مێژوویییە هاوبەشەکان دروست ببێت، Ù†Û•ÙˆÛ•Ú© هەر تەنیا لەسەر بنەمای ناسیۆنالیزمی ئیتنیکی(ethnic nationalism) . بەو شێوەیە تورکیا سیاسەتی کرانەوەی بەرامبەر باکوور Ùˆ هەرێمی کوردستان دەست Ù¾ÛŽ کرد. پڕۆسەی ئاشتی Ù„Û• تورکیا Ù„Û•Ùˆ قۆناغەدا هەنگاوی بۆ نرا، بەڵام ئەو قۆناغە درێژەی نەکێشا؛ جەنگی سووریا تورکیای خستە قۆناغێکی نوێوە. تورکیا Ù„Û• جەنگی سووریا زۆر بەهێز دەستی Ù¾ÛŽ کرد. باوەڕی وابوو Ú•Ú˜ÛŽÙ…ÛŒ ئەسەد دەڕووخێت و، دەتوانێت نفووز Ùˆ هێژموونیی بەسەر حکوومەتی نوێی سووریادا هەبێت، بەڵام جەنگەکە بە ئاراستەیەکی تەواو پێچەوانەدا ڕۆیشت. دەستێوەردانی سەربازیی ئێران Ùˆ ڕووسیا Ù„Û• بەرژەوەندیی ئەسەد، خۆبەدوورگرتنی ئەمریکا Ù„Û• ناردنی هێزی سەربازی، سەرهەڵدانی داعش Ùˆ کۆکردنەوەی سەرنجی نێودەوڵەتی بە تەنیا لەسەر داعش، Ù†Û•ÙˆÛ•Ú© داعش Ùˆ ئەسەد، بووە Ù‡Û†ÛŒ مانەوەی ئەسەد Ùˆ لەباربردنی خەونی گەورەی تورکیا. ڕووداوەکانی جەنگی سووریا یەکەم بەربەستی گەورە نەبوون، بەڵکوو پێشتر کودەتای "سیسی" بەسەر ئیخوان موسلیمین Ùˆ تێکچوونی بارودۆخی لیبیا Ùˆ لاوازبوونی گرووپە سوننییەکان Ù„Û• عێراق، هەموویان ئاراستەی جەنگ Ùˆ ململانێکانیان بەپێچەوانەی ئاراستەی بەرژەوەندییەکانی تورکیا برد. Ù„Û• هەموویان گەورەتر، دەرکەوتنی کوردەکان Ùˆ "یەپەگە" بوون Ù„Û• باکووری سووریا. دەرکەوتنی کوردەکان گەورەترین کێشەیان Ù†Û•ÙˆÛ•Ú© هەر بۆ ئامانجێکی ستراتیژیی تورکیا دروست کرد، بەڵکوو Ú©ÛŽØ´Û•ÛŒ گەورەی بۆ ستراتیژییەتی مەزنی تورکیا دروست کرد. ئێستا تورکیا Ù„Û• جێگەی ئەوەی بەدوای ئامانجە گەورەکانییه‌وه‌ بێت Ù„Û• ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، زۆربەی ته‌ركیز (focus)ÛŒ خۆی Ù„Û• پرسی کورد Ù„Û• ڕۆژاوادا کورت کردۆتەوە و، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• Ú©Û• تا ئیستا ئەسەد Ùˆ ڕووسیا پشتیان Ù„Û• یەپەگە نەکردبێت، بۆ ئەوە بووبێت وەکوو کارتێک بەرامبەر تورکیا بەکاری بهێنن، تاوەکوو واز Ù„Û• گوتاری ''ئەسەد دەبێت بڕوات'' بهێنێت، بەتایبەت Ù„Û• قۆناغی ئێستادا. بۆیه‌ØŒ گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ڕووسیا، ماریا زاکارۆڤ، لەسەر هێرشەکانی تورکیا بۆ سەر شنگال Ùˆ یەپەگە Ù„Û• ٢٥/Ù¤/٢٠١٧، بەتوندی ئیدانەی ئەو هێرشانەی کرد Ùˆ بڕیاری پشتگیریکردنی زیاتری بۆ ڕۆژاوا Ù„Û• دژی تورکیا دا و، نیگەرانیی ڕووسیا Ù„Û•ÙˆÛ• بوو Ú•Û•Ù†Ú¯Û• ئەو هێرشانە بەشێک بن Ù„Û• پلانی نوێی ئیدارەی ترامپ Ù„Û• جەنگی سووریا.

بەکورتی ئامانجەکانی ستراتیژییەتی باڵای تورکیا بریتین لە:

  • کردنی تورکیا بە هێزێکی هەرێمایەتیی سەربەخۆ.
  • دامەزراندنەوەی نفووز Ùˆ هێژموونییه‌Ú©ÛŒ نیمچە-ئیمپریاڵی بەسەر خاکی پێشووی ئیمپراتۆرییەتی عوسمانیدا.
  • سەرخستنی حکوومەتە سوننییە ئیسلامییەکان بە درێژاییی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
  • بەدەستهێنانی Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سەرکردایەتیی جیهانی ئیسلامی.
  • کردنی تورکیا بە مۆدێلێکی سەرکەوتووی سیاسەت Ùˆ حوکمڕانیی ئیسلامی.

ئەو خاڵانەی سەرەوە ئامانجە ستراتیژییە باڵاکانی تورکیا بوون. لەژێر ئەو پۆلینکردنەی سەرەوە، تورکیا چەند ئامانجێکی ستراتیژیی دیکەی هەیە، بەڵام لە پلەبەندیدا لەژێر ئامانجەکانی سەرەوەن:

  • بەدەستهێنانی هێژموونیی ئابووریی تورکیا بەسەر ناوچەکە.
  • دروستکردنی حکوومەتێکی هاوپەیمان Ù„Û• سووریا.
  • سنووردانان بۆ هێژموونیی ئێران Ù„Û• ناوچەکە.
  • ڕێگەگرتن Ù„Û• دروستبوونی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان؛ تایبەتتر، ڕێگەگرتن Ù„Û• دروستبوونی کیانێکی کوردیی سەربەخۆ Ù„Û• ڕۆژاوا.

ئامرازەکانی تورکیا بریتین لە:

  • پشتگیریکردنی گرووپە ئیسلامییە سوننییەکان Ù„Û• ناوچەکە؛ پشتگیریی سیاسی Ùˆ دارایی Ùˆ سەربازی.
  • بەهێزکردنی پەیوەندییە ئابوورییەکانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.
  • دامەزراندنی بنکە Ùˆ Ù¾ÛŽÚ¯Û•ÛŒ سەربازیی خۆی Ù„Û• ناوچەکە.
  • چوونەنێو ململانێی عەرەب-ئیسڕائیل؛ بەکارهێنانی گوتاری دژە-ئیسڕائیلی بۆ سەرنجڕاکێشانی خەڵکی عەرەبی سوننە.
  • زیادکردنی نفووزی خۆی بەسەر جەنگی سووریا Ùˆ ڕووداوەکانی ناوچەکە، تاوەکو بتوانێت Ù„Û• پەیوەندییەکانی خۆی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمریکا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا، Ù„Û• بەرژەوەندیی خۆی بەکار بهێنێت.
  • کردنەوەی بەرەی جه‌Ù†Ú¯ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û• Ù„Û• سووریا Ùˆ ناوچە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستان.

هێرشەکانی تورکیا بۆ سەر شنگال و ڕۆژاوا و، پێشبینییەک بۆ ئاییندە

لەژێر ڕۆشناییی ئەو باکگراوندەی سەرەوە، دەتوانین بڵێین هێرشەکانی تورکیا بۆ سەر شنگال و ڕۆژاوا، ستراتیژییەتێکی نامۆ و نوێ نییە، بەڵکوو بەشێکە لە ستراتیژییەتی باڵای تورکیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لەبەر ئەوە، پێشبینیش ناکرێت گۆڕانێکی ڕیشەیی لە سیاسەتی دەرەوەی تورکیا بەدی بکرێت، ئەگەر هات و گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی لە سیاسەت و ستراتیژییەتی ئەکەپە ڕوو نەدات. بەو شێوەیە دەتوانین پێشبینی بکەین، ململانێکانی نێوان تورکیا لەگەڵ ئەسەد و ئێران و ڕووسیا بەردەوام دەبێت. سەرەڕای گۆڕانکارییەکی کورتخایەن و تاکتیکی، لە شێوەی لێکنزیکبوونەوەکانی تورکیا و ڕووسیا، وەک لە هاوینی ساڵی ڕابردوو ڕووی دا، بەرژەوەندییە باڵاکانی ئەو وڵاتانە بەرەوڕووی یەکدی دەوەستنەوە و، تا ئەو دۆخەیش بەردەوام بێت، دەرفەتی زیاتر بۆ کورد لە باشوور و ڕۆژاوا دەبێت، تا بتوانێت دەسەڵاتی دیفاکتۆی خۆی زیاتر بکات و، لەو نێوەندەدا جووڵ-ەیەکی ستراتیژی بکات.

 
 
« ئامانجە ستراتیژییەکانی ئەمریکا Ùˆ ڕووسیا Ù„Û• ڕاگەیاندنی ئاگربەست Ù„Û• سووریا
« هەرێمی کوردستان Ùˆ ژینگەی ئەمنی Ùˆ ستراتیژیی ناوچەکە
« بەرەو ستراتیژیەتی کوردی، Ù„Û• مووسڵی دوای داعش
« دەستێوەردانی ئێران Ù„Û• مووسڵ
« دیپلۆماسییەتکردن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ گرووپە چەکدارییە نادەوڵەتییەکان Ù„Û• عێراقی دوای مووسڵدا
« پڕۆسەی دروستکردنی پەیوەندیی نێوان خەڵک Ùˆ دەسەڵات، وەکوو بنەمایەکی بنەڕەتیی دەوڵەتسازی
« چوارچێوەیەک بۆ داڕشتنی سیاسەتی ئاسایشی نیشتمانی Ù„Û• هەرێمی کوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون