PÊNÛS
 
سیاسەتی دەرەوەی تورکیا دوای ڕیفراندۆم 
     2017-05-03
پەیڕەو ئەنوەر

سیاسەتی دەرەوەی تورکیا دوای ڕیفراندۆم

 

پەیڕەو ئەنوەر/ توێژەر  

سیاسەتی دەرەوە چییە؟

سیاسەتی دەرەوە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© بنەما Ùˆ بڕیار Ùˆ کردەی سیاسی، ئابووری، سەربازی، دیپلۆماسی Ùˆ فەرهەنگییە (Ú•Û•Ù‚ Ùˆ نەرم) Ú©Û• Ù„Û• لایەن ئەکتەرێکەوە بۆ بەدەستهێنانی ئامانج Ùˆ بەرژەوەندییە ستراتیژییەکان Ù„Û•Ù†ÛŽÙˆ سیسته‌Ù…ÛŒ نێودەوڵەتیدا، جێبەجێ دەکرێت. سیاسەتی دەرەوە ئاراستەی ژینگەی دەرەوە دەکرێت و، بەگوێرەی ئایدیۆلۆژی Ùˆ دونیابینیی ئەکتەرەکە، شێواز Ùˆ جۆری سیاسەتەکەیش گۆڕانی بەسەردا دێت. سیاسەتی دەرەوە هەڵوێست، ڕێباز Ùˆ ئامرازە، Ú©Û• حکوومەتێک، یان ئەکتەرێکی نێودەوڵەتی Ù„Û• هەمبەر یەکە نێودەوڵەتییەکانی تر بۆ بەدیهێنانی بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەکان بەدواداچوونیان بۆ دەکات. سیاسەتی دەرەوە Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدات کاریگەری بخاته‌ سەر ڕەفتاری وڵاتانی تر، یاخود کاریگەریی لەسەر Ú©Û†ÛŒ سیسته‌Ù…ÛŒ نێودەوڵەتی هەبێت.

سیسته‌Ù…ÛŒ سەرۆکایەتی Ùˆ سیاسەتی دەرەوە

پڕۆسەی دروستکردنی بڕیار Ù„Û• سیاسەتی دەرەوە، ورد Ùˆ ئاڵۆزە. پڕۆسەیەکە زیاتر Ù„Û• دامەزراوە Ùˆ کەناڵێکی Ù†ÛŽÙˆ سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی، بەشداریی تێدا دەکات. Ù„Û• سیسته‌Ù…ÛŒ سەرۆکایەتیدا ئەم پڕۆسەیە خێرا نییە بەڵکوو لەسەرخۆ Ùˆ بە پلەبەندی Ùˆ ستراتیژییە. سەرۆکی دەوڵەت ÙˆÛ•Ú© کەسی یەکەم Ùˆ بڕیاردەری یەکەم، Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ راستەوخۆی Ù„Û• داڕشتنی بڕیار Ùˆ بەڕێوەبردن Ùˆ ئاراستەکردنی سیاسەتی دەرەوەدا هەیە. بەمەیش Ù„Û• دوای گۆڕینی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی تورکیا، "ڕەجەب تەییب ئەردۆغان" Ú•Û†ÚµÛŽÚ©ÛŒ زۆر گەورەتر Ùˆ کاریگەرتری دەبێت Ù„Û• دیزاینکردنی سیاسەتی دەرەوەی وڵاتەکەی و، ئەردۆغان ڕاستەوخۆ ئیدارەی پرسەکانی ئاسایشی نەتەوەییی تورکیا، بەرژەوەندیی ئابووری Ùˆ باکگراوندی فکری Ùˆ ئایدیۆلۆژیی ئاکپارتی (حزبی داد Ùˆ گەشەپیدان) Ùˆ بەرەوپێشچوونی هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتی، ÙˆÛ•Ú© Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© گۆڕاو Ù„Û• سیاسەتی دەرەوەی تورکیادا، دەکات.   

پەیوەندیی تورکیا-ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

مێژووی پەیوەندییەکانی نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و کۆماری تورکیای هاوچەرخ، دەگەڕێتەوە بۆ دوای جەنگی جیهانیی دووەم؛ دەگەڕێتەوە بۆ ئەو سەردەمەی کە ئەمریکا هەستی بە مەترسیی شەپۆل و فراوانبوونی کۆمۆنیزم بۆ سەر ڕۆژاوای ئەوروپا و بلۆکی ڕۆژاوا دەکرد. خاڵی سەرەتای نزیکبوونەوەی تورکیا لە ئەمریکا، بەشداریی تورکیا بوو لە جەنگی کۆریا و، دواتر قبووڵکردنی تورکیا بوو لە ڕێکخراوی هاوپەیمانیی باکووری ئەتڵەسی (ناتۆ) و، وەرگرتنی یارمەتیی ئابووری و دارایی لە لایەن ئەمریکاوە بۆ تورکیا. ئەمریکا توانیی تورکیا وەک پاسەوان و پۆلیسی خۆی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەکار بێنێت و، بیکات بە بەربەستێک بۆ ڕێگرتن لە تەشەنەکردنی بلۆکی کۆمۆنیزم.

Ù„Û• ماوەی ڕابردوودا، ڕاستە ئەمریکا Ùˆ تورکیا هاوپەیمانی یەکتر بوونە، بەڵام Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© هەڵبەز Ùˆ دابەز Ù„Û• قۆناغە جیاوازەکاندا Ù„Û• پەیوەندییەکانیان ڕووی  داوە؛ بەتایبەت دوای داگیرکردنی باکووری قوبڕس Ù„Û• لایەن تورکیاوە Ù„Û• ساڵی ١٩٧٤. Ù„Û• پڕۆسەی ئازادكردنی عێراق Ù„Û• ٢٠٠٣دا جارێکی دیكه‌ تورکیا Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ بە سوپای هاوپەیمانان Ùˆ ئەمریکا نەدا بە Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ تورکیاوە بچێتە ناو خاکی عێراقەوە و، Ù„Û• کودەتاکەی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠١٦دا ئەمریکا هەڵوێستێکی درەنگوەختەی هەبوو و، تورکیایش ڕێبەری بزووتنەوەی خزمەت، "فەتحولا گویلەن"ÛŒ بە کودەتاکە تاوانبار کرد Ú©Û• دانیشتووی ئەمریکایە و، داوای ڕادەستکردنەوەی Ù„Û• ئەمریکا کرد. سەرەڕای ئەمانەیش قەیرانی سووریا Ùˆ دەوڵەتی ئیسلامی Ù„Û• عێراق Ùˆ شام (داعش)ØŒ دوو پرسی سەرەکی Ùˆ گەورەن Ú©Û• ناکۆکی Ùˆ پەیوەندییەکانی نێوان ئەم دوو وڵاتەی لاواز Ùˆ ئاڵۆز کردووە.

هەرچەند Ù„Û• دوای سەرکەوتنی ئەردۆغان Ù„Û• ڕاپرسییەکەی ١٦ی ئەپڕیلی ٢٠١٧دا دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، پیرۆزباییی خۆی ئاراستەی ئەردۆغان کرد بەڵام Ù¾ÛŽ ناچێت پەیوەندییەکانیان ئاسایی بێتەوە؛ بەتایبەت Ù„Û• دوای گۆڕینی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی تورکیا بۆ سەرۆکایەتی و، زیاتربوونی دەسەڵاتەکانی ئەردۆغان Ùˆ گەورەبوونی جیاوازییە ستراتیژییەکانی نێوان ئەم دوو وڵاتە لەسەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© پرسی نێودەوڵەتی Ùˆ هەرێمی، لەوانە مەسەلەی سووریا Ùˆ کورد Ù„Û• سووریادا.  

 Ù¾Û•ÛŒÙˆÛ•Ù†Ø¯ÛŒÛŒ تورکیا-ڕووسیا

ڕووسیا Ùˆ تورکیا خاوەن پەیوەندییەکی مێژوویی Ùˆ قووڵن Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەکتردا. Ù„Û• کاتی جیاواز Ùˆ بە فۆڕمی جیاواز Ùˆ بە ئەکتەری جیاوازەوە ئەو پەیوەندییانە لەسەر ئاستەکانی سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی Ùˆ ڕۆشنبیری، ئامادەییی هەبووە و، ئه‌ندازیاری (هه‌نده‌سه‌)یه‌Ú©ÛŒ سیاسیی گەورە پەیوەندییەکانیانی ئاراستە کردووە Ùˆ بەڕێوە بردووە؛ هەر Ù„Û• سەردەمی ئیمپراتۆریی عوسمانی Ùˆ تیزارەوە تا جەنگی سارد Ùˆ سەردەمی یەکێتیی سۆڤیەت Ùˆ دونیای دوای جەنگی سارد Ùˆ ڕووسیای ئێستا. پەیوەندییەکان Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© هەڵبەز Ùˆ دابەزی بەخۆیەوە بینیوە و، بەپێی بەرژەوەندی Ùˆ دۆخ Ùˆ ململانێکانی جیهان Ùˆ ناوچەکە گۆڕانی بەسەردا هاتووە Ùˆ سروشتێکی تایبەت Ùˆ بنەمایەکی تایبەتی وەرگرتووە.

لە سەرەتای ساڵی ٢٠٠٠دا و لە سەردەمی پێش حکومڕانیی ئاکپارتی، پەیوەندیی ئابووریی نێوان تورکیا و ڕووسیا ساڵانە ٤ ملیار دۆلار بووە و لە ساڵی ٢٠١٣دا گەییشتۆتە ٣٢ ملیار دۆلار؛ بەمەیش، ڕووسیا بووە بە دووەم وڵاتی هاوبەشی ئابووریی تورکیا. ٢٤ی نۆڤێمبەری ٢٠١٥، فڕۆکەیەکی ڕووسی لە جۆری سیخۆی ٢٤، لە لایەن تورکیاوە لە سنووری نێوان تورکیا-سووریا خرایە خوارەوە؛ بەمەیش پەیوەندییەکانی نێوان ڕووسیا و تورکیا ئاڵۆزیی تێ کەوت و بەرەو خراپی چوو. دۆسیەی سووریای دوای "بەهاری عەرەبی"، بەردەوام یەکێک بووە لە خاڵە ناکۆکەکانی نێوان ڕووسیا و تورکیا و، هەر یەکەیان جیهانبینیی جیاواز و بەرنامەی سیاسیی جیاوازی بەگوێرەی بەرژەوەندییەکانی خۆی بۆ دووبارە داڕشتنەوەی سووریا هەبووە. ئەم دوو جیهانبینییە سیاسییە جیاوازە، ئاست و شێوەی پەیوەندییەکانی نێوان ئەم دوو وڵاتەی بەرەو خراپی برد.

Ù„Û• ئاگۆستی ٢٠١٦دا ئەردۆغان، سەرۆكکۆماری تورکیا، سەردانی ڕووسیای كرد و، Ù„Û• سان پێتێرزبۆرگ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڤلادیمیر پووتین، سەرۆکی ڕووسیا، Ú©Û† بووه‌وه‌. سەردانەکە لەسەر ئاستێکی باڵای دیپلۆماسی بەڕێوە چوو و، گرژی Ùˆ ئاڵۆزییەکانی دوای خستنەخوارەوەی فڕۆکەکەی تا ڕاددەیەک خاو کردەوە. ئەردۆغان Ùˆ پووتین Ù„Û• کۆبوونەوەکەدا لەسەر ١٢ خاڵ Ú•ÛŽÚ© کەوتن Ú©Û• گرنگترینی، دۆسیەی وزە Ùˆ گازی سروشتی بوو. بەپێی ڕێککەوتنەکە، ڕووسیا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•ÛŒ جوگرافیا Ùˆ خاکی تورکیاوە، پەرە بە پڕۆسەی هەناردەکردنی گازی سروشتی بۆ وڵاتانی ڕۆژاوا بدات؛ بۆ ئەم مەبەستەیش، Ù‡ÛŽÚµÛŒ بۆڕیی تازەی گازی سروشتی، بەناو خاکی تورکیادا بۆ وڵاتانی ڕۆژاوا Ùˆ باشووری ئەوروپا ڕابکێشێت؛ جیا Ù„Û•ÙˆÛ•ÛŒ کۆمیتەیەکی باڵا بۆ گەشەپێدانی کەرتی ئابووری بەگشتی، Ù„Û• نێوان هەر دوو وڵاتدا Ù¾ÛŽÚ© بهێنرێت، Ù„Û•Ú¯Û•Úµ پێکهێنانی لووتکەی ڕووسیا-تورکیا-ئازەربایجان بۆ هەماهەنگیی زیاتری کەرتی وزە.

Ù„Û• دوای سەرکەوتنی ئەردۆغان Ù„Û• ڕیفراندۆمه‌Ú©Û•ÛŒ ١٦ی ئەپڕیلی ٢٠١٧دا، ڕووسیا بەفەرمی پیرۆزباییی خۆی ئاراستەی ئەردۆغان Ùˆ تورکیا کرد. تورکیایش Ù„Û• ئێستادا بە Ù‡Û†ÛŒ نائومێدبوونی Ù„Û• سیاسەتەکانی ئەمریکا، ڕووسیای ÙˆÛ•Ú© جێگرەوەیەک داناوە Ùˆ مامەڵەی سیاسی، ئابووری Ùˆ دیپلۆماسیی لەگەڵدا دەکات. چاوەڕوان دەکرێت Ù„Û• دوای گۆڕینی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسیی تورکیاوە بۆ سەرۆکایەتی، ئەم پەیوەندییە بەهێزتر Ùˆ فراوانتر بێت؛ ئەمەیش ÙˆÛ•Ú© هاوسەنگیی هێز Ùˆ بەشداربوونی تورکیا Ù„Û• بەرەیەکی جیهانی، Ú©Û• ڕووسیا-چین-ئێرانە و، هەوڵدان بۆ چوونەنێو بلۆکی ڕووسی Ùˆ چوونەنێو ڕێکخراوی شەنگهای Ù„Û• بری یەکێتیی ئەوروپا.  

پەیوەندیی تورکیا-یەکێتیی ئەوروپا

ڕەجەب تەییب ئەردۆغان، سەرۆککۆماری تورکیا، بەنیازە Ù„Û• دوای ڕیفراندۆمه‌Ú©Û•ÛŒ ١٦ی نیسانی ئەمساڵ بۆ دەستکاریکردنی دەستوور Ùˆ گۆڕینی سیسته‌Ù…ÛŒ سیاسی Ù„Û• وڵاتەکەیدا، ڕیفراندۆمێکی دیكه‌ ئەنجام بدا و، ڕای Ú¯Û•Ù„ وەربگرێت Ù„Û• ڕاگرتن، یان درێژەدان بە پڕۆسەی دانوستان Ùˆ ئه‌ندامێتی Ù„Û• یەکێتیی ئەوروپادا. ئەم نیازەی ئەردۆغان، زیاتر ڕەهەندێکی تەکتیکیی هەیە و، دەیەوێت Ù„Û•Ùˆ ڕێگەیەوە بە وڵاتانی ئەوروپا بڵێت Ú©Û• تورکیا Ù„Û• مەسەلەی دروستکردنی بڕیار Ù„Û• سیاسەتی دەرەوە Ùˆ تێکەڵبوون بە Ú©Û†Ù…Û•ÚµÚ¯Û•ÛŒ ئەوروپی Ùˆ نێودەوڵەتی، شەرعییەت (ڕەوایەتی)ÛŒ ڕاستەوخۆ Ù„Û• Ú¯Û•Ù„ Ùˆ خەڵکەکەی وەردەگرێت و، Ù„Û• بڕیارە ستراتیژییەکاندا ڕێز Ù„Û• بۆچوونی Ú¯Û•Ù„Û•Ú©Û•ÛŒ دەگرێت؛ بەتایبەت Ù„Û• ئێستادا Ú©Û• پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا Ù„Û• دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە Ù„Û• خراپترین ئاستدایە و، وڵاتە جیاوازەکانی ئەوروپا ئەردۆغان بەوە تۆمەتبار دەکەن Ú©Û• Ù‡Û•ÙˆÚµÛŒ دروستکردنی حکومڕانییەکی تاکڕەوانە دەدات Ùˆ ڕێز Ù„Û• ئازادی Ùˆ جیاوازییەکان ناگرێت و، تەنانەت ئەڵمانیا Ùˆ هۆڵەندا ڕێگەیان نەدا Ú©Û• چەند وەزیرێکی تورکیا سەردانی وڵاتەکەیان بکەن بۆ کەمپەین Ùˆ کۆکردنەوەی دەنگی "بەڵێ" بۆ ڕاپرسییەکە.

تورکیا Ùˆ ئەوروپا مێژوویەکی درێژیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەکتردا هەیە؛ هەر Ù„Û• سەردەمی ئیمپراتۆریی عوسمانییەوە تا دروستبوونی تورکیای هاوچەرخ. Ù„Û• دوای جەنگی جیهانیی دووەم Ùˆ دروستبوونی یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ دواتر فراوانبوونی پەیکەر Ùˆ جوگرافیای سیاسیی ئەم یەکێتییە، تورکیا بۆ بەئەندامبوون Ù„Û•Ù… یەکێتییە، هەموو Ù‡Û•ÙˆÚµÛŽÚ©ÛŒ داوە. Ù„Û• ساڵی (١٩٨٧)Û•ÙˆÛ•ØŒ تورکیا بەفەرمی داواکاریی بەئەندامبوونی Ù¾ÛŽØ´Ú©Û•Ø´ کردووە. Ù„Û• (١٩٩٩)Û•ÙˆÛ• بەفەرمی، بووە بە کاندید و، Ù„Û• (٢٠٠٥)یشه‌وه‌ گفتوگۆکانی نێوان تورکیا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا دەستی Ù¾ÛŽ کردووە. Ù„Û• ٢٠١٦دا بە Ù‡Û†ÛŒ Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© هۆکارەوە گفتوگۆکان Ù„Û• لایەن پەرلەمانی ئەوروپاوە وەستێنراون.

Ù„Û• دوای سەرکەوتنی ئەردۆغان Ù„Û• ڕیفراندۆمەکەدا یەکێتیی ئەوروپا ڕەخنەی Ù„Û• دەرنجامە بەرایییەکانی ڕاپرسییەکە گرت Ùˆ پڕۆسەکەی بە ناشەفاف Ùˆ نائازادانە Ù„Û• Ù‚Û•ÚµÙ‡‌Ù… دا و، ڕای گەیاند Ú©Û• ساختەکاری Ù„Û• ڕیفراندۆمه‌كه‌دا کراوە. دواتر سەرۆکی پەرلەمانی ئەوروپا ڕای گەیاند Ú©Û• دەستگیرکردنی ئەندامانی ئۆپۆزیسیۆن Ùˆ "هەدەپ" Ù„Û• تورکیا Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ڕێسا Ùˆ یاساکانی یەکێتیی ئەوروپادا یەک ناگرێتەوە و، داوای Ù„Û• تورکیا کرد Ú©Û• هەڵوێست Ùˆ سیاسەتەکانی بگۆڕێت. Ù„Û• ماوەی ڕابردوودا یەکێتیی ئەوروپا بەردەوام ڕەخنەی Ù„Û• کردار Ùˆ سیاسەتە ناوخۆیی Ùˆ هەرێمییەکانی تورکیا گرتووە و، تەنانەت تورکیای خستۆتە ژێر چاودێرییەوە بۆ ڕاگرتنی دانوستانەکانی بەئەندامبوون و، Ù¾ÛŽ ناچێت Ù„Û• دوای گۆڕینی سیسته‌Ù… Ùˆ زیاتربوونی دەسەڵاتەکانی ئەردۆغانەوە پەیوەندیی نێوان تورکیا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا ئاسایی ببێتەوە. ئەردۆغان Ù„Û• ئێستادا Ù„Û• ململانێیەکی سەختدایە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ یەکێتیی ئەوروپا و، Ú¯ÙˆÛŽ بە داواکاری Ùˆ خواستەکانیان نادات و، Ù„Û• داهاتوویشدا پەیوەندییەکانیان بەرەو ئاڵۆزیی زیاتر Ùˆ خراپبوونی زیاتر دەچێت.

دەرەنجام:
سەرکەوتنی ئەردۆغان Ù„Û• ڕیفراندۆم بۆ گۆڕینی سیسته‌Ù… Ùˆ زیاترکردنی دەسەڵاتەکانی، کاریگەرییەکی تەواوی بەسەر سیاسەتی دەرەوەی ئەو وڵاتەدا دەبێت و، دووبارە پەیکەری سیاسەتی دەرەوە Ùˆ پەیوەندییە دەرەکییەکانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەکتەرە جیاوازەکان (هەرێمی Ùˆ نێودەوڵەتی)یەکان دادەڕێژێتەوە. ڕاستە Ù„Û• سیسته‌Ù…ÛŒ سەرۆکایەتیدا بڕیارسازی Ù„Û• سیاسەتی دەرەوە لەسەرخۆ Ùˆ ستراتیژییە، بەڵام Ù¾ÛŽ دەچێت تورکیا بەیەکجاری بە لای بەرەی ڕووسیا-ئێران-چین بچێت و، ململانێکانی Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەر یەک Ù„Û• ئەمریکا Ùˆ یەکێتیی ئەوروپا زیاتر بکات تا خواست Ùˆ داواکانی تورکیا جێبەجێ بکەن Ùˆ چاوپۆشی Ù„Û• Ù‡Û•ÚµÛ• Ùˆ کردە ناوخۆیییەکانی تورکیا بکەن. ئەگەری هەیە ئەم جارە بنەما Ùˆ ڕەگەز Ùˆ ستراتیژییەتەکانی سیاسەتی دەرەوەی تورکیا بەیەکجاری دابڕێژرێنەوە و، بە مۆدێڵێکی تر Ú•ÛŽÚ© بخرێنەوە.

 
 
« دەوڵەتی باشووری کوردستان Ùˆ داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیی ناوچەکە
« ژیۆپۆلیتیکی تورکیا Ùˆ کاریگەرییەکانی
« مووسڵ؛ حەوشەی پشتەوەی تورکیا
« تورکیش ستریم؛ قۆناغێکی نوێ Ù„Û• پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا  ڕووسیا
« کودەتا سەربازییەکان Ù„Û• تورکیادا
« سێکیۆلاریزم Ùˆ سوپا Ù„Û• تورکیادا
« تورکیا، یەکێتیی ئەوروپا Ùˆ بەربەستەکان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون