PÊNÛS
 
پەیوەندییەکانى تورکیا Ùˆ هەرێمى کوردستان بە Ú† ئاقارێکدا دەڕۆن؟ 
     2017-05-02
ئاسۆ کەریم

پەیوەندییەکانى تورکیا و هەرێمى کوردستان بە چ ئاقارێکدا دەڕۆن؟

ئاسۆ کەریم

پاش بڵاوکردنەوەى ئەنجامى کۆتاییى ڕیفراندۆمەکەى 16ى نیسان لە تورکیا، قسە لەوە دەکرێ کە تورکیا دەچێتە قۆناغێکى نوێوە؛ چ لەناوخۆ و چ لە دەرەوەى، سیاسەتى ئەو وڵاتە گۆڕانى بەسەردا دێ و لەم بارەوە چەندین سیناریۆ دەخرێنە ڕوو. لەم وتارەدا، تا ئەو جێیەى دەکرێ قسەیەک لەبارەى سیاسەتى تورکیا لە بەرانبەر کوردستانى باشووردا دەکەین کە داخوا بە چ ئاڕاستەیەکدا دەچێتە پێش.

لەوەته‌Ù‰ حکوومەتى حزبى داد Ùˆ گەشەپێدان (AKP) Ù„Û• نۆڤێمبەرى 2002ÙˆÛ• هاتووەتە سەر کار، ئەم حزبە بەتەنیا حکوومەت بەڕێوە دەبا Ùˆ پێوەندییەکانى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەرێمى کوردستاندا خوار Ùˆ ژووریان تێ کەوتووە، Ù„ÛŽ دەکرێ بڵێین Ù„Û• 2008- 2009 به‌Ù… لاوه‌ØŒ پێوەندییەکان بەرفرەتر بوون Ùˆ بوارەکانى ئابوورى (بازرگانى Ùˆ وەبەرهێنان) Ùˆ تەناهى (ئەمنى) Ùˆ سیاسییان گرتووەتەوە.

بە مەزەندەى خۆم، چەند فاکتەرێک Ù„Û• پشت بردنەوەى  لەسەریەکى ئەم حزبە بووە Ù„Û• چواردەورەى هەڵبژاردنى (2002ØŒ 2007ØŒ 2011ØŒ 2015)دا؛ هەر لەبەر ئەوە نەبووە Ú©Û• توێژێکى بەرفرەوانى خەڵکى تورکیا کۆنسەرڤاتیڤ Ùˆ دیندارن و، ÙˆÛ•Ú© کاردانەوەیەک Ù„Û• بەرانبەر مۆدێرنیتەدا دەنگیان بە ئاکەپەى پاشخان ئیسلامیی سوننەگەرا داوە. هەر ئەوەیش نییە Ú©Û• جۆرێ Ù„Û• سەقامگیریى حوکمڕانیى Ù„Û• بوارى جێبەجێکردندا هێناوەتە ئاراوە. ئاخر یەک حزب، Ù†Û•Ú© ئیئتلافێک، کابینە بەڕێوە ببا، جۆرێ Ù„Û• سەقامگیرى Ù„Û• بڕیاردان Ùˆ جێبەجێکردندا دێنێتە ئاراوە و، خەڵکیش خۆى چاودێری دەکا Ú©Û• داخوا ئەو حزبە وڵاتی خراپ هەڵسوڕاندووە، یان نا؟ هەر ئەوەیش نییە Ú©Û• سەرکردەیەکى کاریزمایى Ùˆ بەدەنگودەهۆ Ùˆ پراگماتیستى ÙˆÛ•Ú© ئه‌ردۆغانى هەیە. ئەوەتا بە قسەى سەرۆکى کۆمپانیاى ئاندى ئاڕ، 35%Ù‰ ئەوانەى دەنگیان بە "بەڵێ" Ù„Û• ڕیفراندۆمەکە داوە، لەبەر خاترى ئه‌ردۆغان بووە. بەڵام بە مەزەندەى خۆم بەرەوسەربردنى ستانداردى ژیان Ùˆ بژێو Ùˆ نەشونماپێکردنى ئابووریى تورکیا، بە ڕاددەیەک Ú©Û• بچێتە ناو گرووپى 20ØŒ Ú©Û• گرووپێکى پێشکەوتووى ئابووریى 20 وڵاتى جیهانییە، هۆکارێکى بنەڕەتى بووە Ù„Û• بردنەوەى هەڵبژاردنەکاندا. ئەم خاڵە، پێوەندیى بە هەرێمى کوردستانەوە هەیە و، دواتر دەگەڕێمەوە سەرى.

ڕاستە ئێستە ئابووریى تورکیا، بە بەراورد بە 2012 Ù„Û• دواى ساڵى 2015ÙˆÛ•ØŒ جۆرێ Ù„Û• گەڕانەوە بۆ دواوەى Ù¾ÛŽÙˆÛ• دیارە. ئەوەتا Ú•ÛŽÚ˜Û•Ù‰ نەشونماى ساڵانە بۆ کەمتر Ù„Û• 2,9% دابەزیوە، Ú•ÛŽÚ˜Û•Ù‰ هەڵاوسان Ù„Û• مانگى ئادارى ئەمساڵدا بۆ 11,29% بەرز بووەتەوە، Ú•ÛŽÚ˜Û•Ù‰ بێکارى Ù„Û• سێ مانگى یەکەمى ئەمساڵدا بۆ 12,7% زیادبووە، ئاستى ژیانیش بۆ نیوەى ساڵى 2006 دابەزیوە، بەهاى لیرەى تورکى لەچاو دۆلار بە ڕێژەیەکى بەرچاو هاتووەتە خوارێ، وەبەرهێنانى بیانى Ù„Û• تورکیا بۆ 50% دابەزیوە، جۆرێ Ù„Û• بێبازاڕى Ù„Û• ئارادایە Ùˆ کەرتى گەشتوگوزاریش زەبرێکى گەورەى بەرکەوتووە. Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەوەیشدا Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ جیۆ-ستراتیژى، Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ جیۆ-ئابوورى، Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ جیۆ-سیاسیى تورکیا  فاکتەرى گرنگن Ù„Û• خۆڕاگرتنى تورکیا؛ ئەوە سەربارى ڕێبازى پراگماتیکانەى ئه‌ردۆغان Ú©Û• لێرە بەدواوە دەستى Ù„Û• سیاسەتە دەرەکییەکانیدا کراوەتر دەبێ.

بە بڕواى خۆم، ئەو Ú•ÛŽÚ†Ú©Û• پراگماتیکەى تورکیا لەسەر دوو پرەنسیپى گشتى ڕاوەستاوە Ùˆ تا ئێستە Ù„Û• سیاسەتى دەرەکیى تورکیادا کاریان Ù¾ÛŽ کراوە: یەکەمیان تا ڕاددەیەک جیاکردنەوەى بوارى سیاسەت بووە Ù„Û• بوارى ئابوورى؛ دووەمیان ڕاگرتنى جۆرێ Ù„Û• هاوسەنگییە Ù„Û• نێوان پێوەندیى دووقۆڵى Ùˆ تەوەرکاریى هەرێمایەتى. سەرنج بدەن Ù„Û• دواى 2003ÙˆÛ• هەست بە جۆرێ Ù„Û• پێداچوونەوە بە ستراکتورى پێوەندییەکان Ùˆ سەربەخۆیینواندن Ù„Û• سیاسەتى دەرەکیى تورکی Ú©Û• ئەندامى ناتۆیە، دەکرێ و، هەندێ جار سیاسەتى تورکیا، هاوئاهەنگى سیاسەتى گشتیى ناتۆ Ùˆ واشنتۆن نییە؛ ÙˆÛ•Ú© Ù„Û• ئادارى 2003دا په‌رلەمانى تورکیا Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ بە پەڕینەوەى هێزەکانى ئەمریکا نەدا Ú©Û• Ù„Û• خاکى تورکیاوە پەلامارى عێراق بدەن. بۆ پشتڕاستکردنەوە، با نموونە بۆ ئەو دوو پرەنسیپەى سەره‌وه‌ØŒ بە پێوەندیى نێوان ئێران Ùˆ تورکیا بهێنینەوە.

ÙˆÛ•Ú© دەزانرێ ئێران Ùˆ تورکیا، ÙˆÛ•Ú© دوو وڵاتى هەرێمایەتیى هاوسنوور Ùˆ دەستڕۆیشتوو، Ù‡Û•Ù… Ù„Û• بارى مێژوویییەوە بۆ ماوەیەکى دوورودرێژ  نەیار Ùˆ ناحەزى یەکدى بوونە، هەمیش ئێستە لەسەر ناوچەى نفووز، بەتایبەتى Ù„Û• عێراق Ùˆ سووریا پێکناکۆک و، لەسەر وڵاتانى قەوقاز Ùˆ ئاسیاى ناوەڕاست: ئازەربایجان، تورکمه‌نستان، قرقیزستان، ئۆزبەکستان، تاجیکستان، قه‌زاقستان، ئەرمەنستان، Ú©Û• زۆربەیان Ù„Û• ڕووى زمان Ùˆ Ú©Ù‡‌لتوور Ùˆ ئیتنیکەوە Ù„Û• تورکیاوە و، Ù„Û• ڕووى جوگرافییشەوە Ù„Û• ئێرانه‌وه‌ نزیكن، ڕکابەرى یەکدین.

ئێران وڵاتێکە، سیستەمە سیاسییەکەى "تیۆکراتی"یه‌ و، مەزهەبى شیعە، مەزهەبى فەرمیییە و، Ù„Û• دواى 1979ÙˆÛ• خۆى بە پارێزەر Ùˆ سەنتەرى جیهانى شیعەمەزهەب دەزانێ. Ù„Û• بەرانبەردا تورکیا، وڵاتیکى زۆرینە موسڵمانە و، سیستەمە سیاسییەکەى Ú©Û• لێرە بەدواوە دەبێتە سەرۆکایەتى Ùˆ حزبێک حوکمڕانى دەکا Ú©Û• باکگراوندێکى ئیسلامیى سوننەگەراى حەنەفى Ùˆ کۆنەپارێزى هەیە؛ واتە دوو سیستەمى جیاواز. Ù„Û• زۆر ناوچەى ڕۆژهەڵاتى ناوه‌ڕاستدا ئەو دوو وڵاتە بەرژەوەندییەکانیان بەریەک دەکەون؛ بەتایبەتى Ù„Û• سووریا Ùˆ عێراقدا.

Ú•Û•Ù†Ú¯Û• تورکیا، پاش شکستهێنانى "بەهارى عەرەبى" Ùˆ ئیسلامى سیاسيى ئیخوان Ù„Û• میسر، خولیاى ڕابەرایەتیکردنى جیهانى سوننەى Ù„Û• بەرانبەر جیهانى شیعەدا بە ڕابەرایه‌تیی ئێران، لا کاڵ بووبێتەوە Ùˆ تاى ناسیۆنالیستییەکەى قوڕستر كردبێتەوە و، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• لەوەیش گەیشتبێ Ú©Û• خولیاى تورکیا بۆ ڕابەرایەتیکردنى جیهانى سوننە، Ù‡Û•Ù… پەسندکراوى ئەمریکا Ùˆ ئەوروپا نابێ و، Ù‡Û•Ù… نادیدەگرتنى Ú•Û†ÚµÙ‰ هەر یەک Ù„Û• میسر Ùˆ سعوودیایە لەناوچەکەدا.

تەنانەت لە بارى سیاسى و تەناهییشەوە، هەم تورکیا و هەم ئێران لەبەر پێکهاتەى ئیتنى و مەزهەبیى خۆیان، هەم لێک بەپارێز و هەم جاروبار ڕێکیش دەكەونەوە. لە ئێراندا ڕێژەیەکى بەرچاوى "ئازەر" و "تورکمەن" هەن، لەناو تورکیایشدا ئازەر و "عەلەوى- قزلباش"، کە لە بارى زمان و بنەچەکەوە بەشێکیان لە تورک نزیک و، لە بارى مەزهەبییشەوە لە فارسان و، هەندێکیشیان لەبارى ئیتنییەوە کوردن. کەواتە دەکرێ لە هەمبەر یەکدیدا بەکار بهێندرێن. هەمان شت بۆ کورد ڕاستە، کە هەم هەڕەشەن بۆ سەر تەناهیى هەر دوو وڵات و، لێرەوە دەکرێ ئەو دوو وڵاتە دژى کورد هاوئاهەنگ بن و، هەم دەکرێ لە دژى یەکدى، کورد بەکار بهێنن.

Ù„Û• عێراقدا، تورکیا لەبەرانبەر نفووزى ئێران Ù„Û• عێراقدا، پشتى سوننەکان دەگرێ، ڕێکیان دەخاتەوە، داڵدەیان دەدا Ùˆ هاوکارییان دەکا. Ù„Û•Ù… کەینوبەینەدا، تورکیا Ù‡Û•ÙˆÚµÙ‰ ئەوەیش دەدات کوردى بەناو عێراق بەو پێیەى زۆرینەیان سوننەمەزهەبن، بخاتە ناو ئەم هاوکێشەى ململانێی مەزهەبى Ùˆ هەرێمایەتییەوە. ئەمە Ù„Û• سووریایشدا ئاشکرا Ùˆ ڕوونە، Ú©Û• تورکیا سپۆنسەرى زۆرینەى گرووپە سوننەگەرا Ùˆ ناسیۆنالیستە توندڕەوه‌کانى سووریایە؛ Ù„Û• ئادارى 2011Û•ÙˆÛ• دژى نیزامى عەلەویى بەشار ئەسەده‌ØŒ Ú©Û• هاوپەیمانێکى نزیکى ئێرانە Ù„Û• سەردەمى جه‌Ù†Ú¯Ù‰ عێراق- ئێران 1980- 1988Û•ÙˆÛ•.

Ù„ÛŽ ÙˆÛ•Ú© پێشتر ئاماژەم Ù¾ÛŽ دا، ناکرێ فاکتەرى ئابوورى، بەتایبەتى بوارى وزە (نەوت Ùˆ گاز) Ùˆ ڕەنگدانەوەى بەسەر پێوەندییەکانى تورکیا- ئێراندا نادیدە بگیرێ. بە قسەى ڕۆژنامەى "خەبەر تورک" Ù„Û• پاش ڕووسیا، ئێران بە پلەى دووەم دێ Ú©Û• گازى سروشتى بۆ تورکیا دەنێرێ  (Ù„Û• نێوان 16%- 19%Ù‰ سەرجەم گازى هاوردەکراو Ù„Û• ئێرانەوەى بۆ دێ) و، دیسان ئێران Ù„Û• پاش عێراق بە پلەى دووەم دێ Ú©Û• نەوت بە تورکیا دەفرۆشێ Ùˆ بە نرخێکى هەرزانتر Ù„Û• نرخى باوى بازاڕى جیهانى (Ù„Û• نێوان 22%- 28%Ù‰ نەوتى هاوردەکراو بۆ تورکیا Ù„Û• ئێرانەوە دێ). هەڵبەت Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ تورکیا ÙˆÛ•Ú© پردێکى نێوان وڵاتانى بەرهەمهێنی نەوت Ùˆ گاز Ùˆ وڵاتانى بەکاربەرى ئەوروپا، وای کردووە Ú©Û• تورکیا چاوى Ù„Û•ÙˆÛ• بێ، نەوت Ùˆ گازى ئێرانیش Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ تورکیاوە هەناردە بکرێ و، بەمەیش قازانجێکى زۆرى Ù¾ÛŽ ببڕێ. Ù„Û• 2013Û•ÙˆÛ• تا بەرکاربوونى ڕێککەوتننامەى 5+1 Ù„Û• سەرەتاى کانوونى دووەمى 2016دا، Ú©Û• Ù„Û• لایەن ئەمریکا Ùˆ یەکێتیى ئەوروپاوە سزا خرابووە سەر ئێران، ئێران سوودێکى زۆرى Ù„Û• تورکیا بینى، Ù‡Û•Ù… Ù„Û• پێفرۆشتنى گاز Ùˆ نەوت (39%Ù‰ Ú©Û†Ù‰ نەوتى هاوردەکراوى تورکیا Ù„Û• ساڵى 2012دا هى ئێران بووە، ڕاستە ئەو ڕێژەیە Ù„Û• ماوەى نێوان 2013- 2016دا کەمتر بووەوە) و، Ù‡Û•Ù… Ù„Û• دەسکەوتنى هەندێ کاڵاى پێویست Ú©Û• لەناو خۆى ئێراندا دروست ناکرێن.

سەربارى ئەوەیش، ڕێککەوتننامەیەکى بازرگانى Ù„Û• 2014Û•ÙˆÛ• Ù„Û• نێوان هەر دوو لادا مۆر کراوە Ú©Û• بە دەیان کەلوپەل Ùˆ کاڵا  Ù„Û• هەر دوو لاوە، تاریفەى گومرکیى کەمتریان لەسەر دانراوە؛ Ù„Û• تەکیدا بە سەدان کۆمپانیاى تورکى Ù„Û• ئێراندا کار Ùˆ وەبەرهێنان دەکەن و، بەپێچەوانەیش بزنسمانى ئێرانى Ù„Û• تورکیادا کار دەکەن. بەگشتى  ئێران Ù„Û• لیستى ئەو وڵاتانەى Ú©Û• کەلوپەل Ùˆ کاڵاى تورکییان بۆ دەنێردرێ، Ù„Û• ڕیزبەندیى "دەیەم"دایە Ùˆ قەبارەى ئاڵوگۆڕى بازرگانى Ù„Û• نێوان هەر دوو لادا، Ù„Û• ساڵى  2012دا گەیشتە 22 ملیار دۆلار و، پاشان Ù„Û• ئەنجامى سزاکانى سەر ئێران Ù„Û• ساڵى 2013دا، بووە 13,5 ملیار دۆلار و، دەکرێ بڵێین Ù„Û•Ùˆ ئاستە، یان Ú©Û•Ù…ÛŽ کەمتر ماوەتەوە. Ù¾ÛŽÙ… وایه‌ØŒ داچۆڕینى ئابووریى تورکى لەبەر Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽÚ© هۆکار Ùˆ ئەو گرفتانەى بەرۆکى تورکیایان گرتووە، Ù¾ÛŽ ناچێ وا زوو بە زوو هەستێتەوە؛ وا دەکەن تورکیا سەربارى جیاوازیى مەزهەبى Ùˆ ئایدیۆلۆژى Ùˆ پێکناکۆکیى سیاسى، درێژە بەو سیاسەتە ئابوورییەى خۆى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێران Ùˆ هەرێمى كوردستان Ùˆ  Ú•ÙˆÙˆØ³ÛŒØ§ Ùˆ... بدا، مەگەر جه‌Ù†Ú¯ Ùˆ Ú©ÛŽØ´Û•Ù‰ هەرێمایەتیى گەورە، Ù„Û• پاش کۆتاییى داعش، لەناوچەکەدا ڕوو بدەن Ú©Û• ئێران تەرەفێکى کێشەکان بێ Ùˆ بوارێک بۆ مانۆڕى تورکیا نەمێنێتەوە. دەنا بە مەزەندەى خۆم ململانێی تورکیا، حاڵى حازر Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێراندا هەر Ù„Û•Ùˆ چوارچێوە پراگماتیكییەدا، Ù†Û•Ú© دوژمنایەتیى تونددا، دەمێنێتەوە.

بنەماى دووەم؛ وەک دەزاندرێ ئێران لە بەرانبەر تەوەرەى سعوودیایە. عەرەبستانى سعوودیش خۆى بە داکۆکیکارى دنیاى ئیسلامى سوننە دادەنێ. تورکیا پێوەندییەکى گەرموگوڕى لەگەڵ سعوودیا و قەتەر و وڵاتانى دیکەى کەنداودا هەیەو ئەو دوو وڵاتە کۆمەکى زۆرى داراییان بە تورکیە کردووە؛ وەک دەبیندرێ تورکیە پێوەندیى خۆى تا ڕاددەیەک لەگەڵ ئیسڕائیلیشدا ئاسایى کردووەتەوە، پاش ڕووداوەکەى 2010 کە ئیسڕائیل تەقەى لە کەشتییەکى تورکیا کرد و 10 هاووڵاتیى تورکیى کوشت. لەگەڵ ئەوەیشدا، پێوەندیى دووقۆڵیى تورکیا- ئێران، هێندە کاریگەریى دۆستایەتیى تورکیا و وڵاتانى کەنداو و ئیسڕائیلى لەسەر نییە و، تا ڕاددەیەک لە ئاستى خۆیدا ماوەتەوە. لەم دوو قزگەیەوە، دێمە سەر پێوەندییەکانى نێوان تورکیا و هەرێمى کوردستان.

لە ڕووى سیاسییەوە:

  • تورکیا دەوڵەتێکى هەرێمایەتیى گرنگە و، خۆى بە سانتراڵە دەوڵەتى (الدولةالمركز- The Central State) ناوچەکە دەزانێ، Ù„Û• کاتێکدا هەرێمى کوردستان بەو Ù¾ÛŽÚ¯Û• جوگرافى Ùˆ ستاتۆیە یاسایییە-سیاسییەى هەیەتى، قەوارەیەکى نیمچە-دەوڵەتە، یان ئەکتەرێکى نادەوڵەتییە، یان باشترە بێژین دەوڵەتێکە لەناو دەوڵەتدا. بۆیە بمانەوێ Ùˆ نەمانەوێ پێوەندیى ئەم دووانە Ù„Û• ڕووى ستاتۆوە هاوشان نییە، بەڵام Ù„Û• پێوەندیى دیپلۆماتیدا، Ú† Ù„Û• سەردانى بەرپرسانى تورک بۆ کوردستان Ùˆ Ú† Ù„Û• سەردانى بەرپرسانى کورد بۆ تورکیا، هەست بەو Ú©Û•ÚµÛŽÙ†Û• گەورەیەى ستاتۆى لێکجیا ناکرێ، Ù„Û• کاتێکدا هێشتا بەفەرمى نوێنەرایەتیى حکوومەتى هەرێمى کوردستان Ù„Û• ئانكارا نەکراوەتەوە، Ù„ÛŽ بە قسەى چاودێرێکى ئاگادار، تورکیا ڕەزامەندیى لەسەر کردنەوەى نوێنەرایەتیى هەرێمى کوردستان Ù„Û• ئانكارا داوە، Ú©Û•Ú†Ù‰ Ù„Û• 2010ÙˆÛ• کونسڵگەریى گشتیى تورکیا Ù„Û• هەولێر، کراوەتەوە.
  • تورکیا Ù„Û• ئاخاوتنە فەرمییەکاندا جەخت لەسەر یەکپارچەییى خاکى عێراق دەکاتەوە، Ù„Û• کاتێکدا Ù„Û• هەرێمى کوردستاندا باس Ù„Û• ڕیفراندۆم بۆ سەربەخۆیى دەکرێ.
  • هەرێمى کوردستان، کەرکووک بە بەشێک Ù„Û• کوردستانى باشوور دەزانێ Ùˆ تورکیاش بە شارێکى زۆرینە تورکمەننشینى دادەنێ Ùˆ بەفەرمى دژى ئەوەیە بخرێتەوە سەر هەرێمى کوردستان؛ ئایا ئەوە وا دەمێنێتەوە؟
  • تورکیا، بێ Ø´Ú© بۆ ئەوەى نفووزێکى ÙˆÛ•Ú© ئێرانى Ù„Û• عێراقدا هەبێ، کار لەسەر عه‌رەبى سوننە، تورکمه‌Ù† (لەسەر تورکمەنى سوننە Ùˆ Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ بەرەى تورکمه‌نییەوە) Ùˆ کورد (بەو پێیەى Ù‡Û•Ù… هاوسنوورى تورکیان Ùˆ Ù‡Û•Ù… زۆرینەیان سوننەن Ùˆ Ù‡Û•Ù… Ú©Û†Ù…Û•ÚµÛŽ گرفت Ùˆ کێشەیان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ حکوومەتى بەغدا هەیە Ú©Û• Ù„Û• دواى 2005Û•ÙˆÛ• هاوپەیمانێتییەکى شیعەى بەسەردا زاڵە Ùˆ ئاسۆیەک بۆ چارەسەرکردن دیار نییە) کردووە Ùˆ دەکا. ئەمە، دەکرێ بخرێتە قاڵبى ململانێ Ù„Û•Ú¯Û•Úµ شیعەى عێراق Ùˆ لەپشت ئەوانیشەوە ئێران.

ئەمە Ù„Û• کاتێکدا، هەرێمى کوردستان Ùˆ حزبە سەرەکییەکانى، دیارە بە ڕاددەى جیاجیا، پێوەندییان Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئێرانیشدا هەیە Ùˆ تەنانەت نوێنەرایەتیى حکوومەتى هەرێم Ù„Û• تاران هەیە و، ئێرانیش دوو كونسڵگەریى هه‌یه‌: یەک Ù„Û• هەولێر Ùˆ یەکێکى دیکەیش Ù„Û• سلێمانى.

  • تورکیاى ئەردۆغان، بمانەوێ Ùˆ نەمانەوێ، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدا سەرمایەگوزاری لەسەر جیاوازیى ئایدیۆلۆژى Ùˆ تێڕوانینى سیاسیى پارتى دیموکراتى کوردستان Ùˆ پارتى کرێکارانى کوردستان بکات Ú† Ù„Û• ناوخۆى تورکیا، Ú† Ù„Û• باکوورى کوردستان، Ú† Ù„Û• کوردستانى باشوور، Ú† Ù„Û• کوردستانى ڕۆژاڤا، Ú† Ù„Û• تێکەولێکە Ù„Û•Ú¯Û•Úµ ئەمریکا Ùˆ وڵاتانى دیکەدا. ئەمە Ù„Û• کاتێکدا ئێرانیش سەرمایەگوزارى لەسەر Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û• و، پێوەندیى هەندێ حزب Ùˆ لایەنى دیکەى کوردستانى باشوور بە Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û•ÙˆÛ• دەکا و، Ù‡Û•ÙˆÚµ دەدا بە قازانجى خۆى ململانێی نفووز هەڵسوڕێنێ Ùˆ ساغ کاتەوە. دیسان دەکرێ Ù„Û• چوارچێوەى ململانێی هەرێمایەتى Ùˆ ململانێی ناوخۆى کوردستان، ئەو هەوڵانە بخوێندرێنەوە.
  • تورکیا، Ù¾ÛŽÚ¯Û•Ù‰ سیاسیى هەرێمى کوردستان لەبەرچاو دەگرێ Ú©Û• Ù„Û• دواى 1991Û•ÙˆÛ• Ù„Û• دنیاى ئەوروپى Ùˆ ئەمریکیدا پشتەوانیى Ù„ÛŽ کراوە Ùˆ دەکرێ. ئەو پشتەوانییە، Ù„Û• جه‌Ù†Ú¯Ù‰ تیرۆردا، Ú©Û• هەرێمى کوردستان Ú•Û†ÚµÛŽÚ©Ù‰ گرنگى Ù„Û• تێکشکاندنى داعشدا بینیوە، بەرچاوتر بووە. بەو مانایە Ù„Û• بارى سیاسییەوە بە قازانجى تورکیا نییە كه‌ پاش جه‌Ù†Ú¯Ù‰ داعش، Ú©Û• گۆڕانکارى دێنێتە کایەوە، نێوانى خۆى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەرێمى کوردستاندا، ÙˆÛ•Ú© جێپێ تێک بدا، با هەرێمى کوردستان Ùˆ ئاراستەى سەربەخۆییى سەرکردەکانى بۆ تورکیا،option ÛŽÚ©Ù‰ باشیش نەبێ.

لە ڕووى تەناهییەوە:

  • کوردستانى باشوور ÙˆÛ•Ú© دامودەزگەى فەرمى، هیچ مه‌ترسییه‌Ú©Ù‰ بۆ سەر ئاسایشى ناوخۆى تورکیا نەبووە Ùˆ نییە؛ بەو پێیەى Ú©Û• حوکمڕانییەکى خۆبەڕێوەبەرە Ù„Û• چوارچێوەى دەستوورى عێراقدا و، ناوچەیەکى تامپۆن بووە Ù„Û• نێوان تورکیا Ùˆ عێراقدا. تەنانەت Ú©Û• سەرکردایەتیى سیاسیى هەرێمى کوردستان باس Ù„Û• سەربەخۆییش دەکا، مەبەست Ù„ÛŽÙ‰ ئەو بەشەی بە عێراقەوە لکێندراوە، Ù†Û•Ú© دەوڵەتێکى سەربەخۆ بۆ تەواوى کوردستان.
  • هەرێمى کوردستان Ù„Û• دڵەڕاوکێی ئەمنیى تورکیا دەگا و، نایەوێ ببێتە بەشێک Ù„Û• سەرچاوەى ئەو نیگەرانییە. بەڵام بمانەوێ Ùˆ نەمانەوێ، Ú©Û• نفووزى Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û• پەرە بگرێ Ùˆ تەنیا Ù„Û• ناوچە دوورەدەستەکانى ÙˆÛ•Ú© قەندیل Ùˆ سەرسنوورەکان نەمێنێتەوە Ùˆ Ù¾Û•Ù„ بۆ ناوچە Ùˆ دەڤەرى دیکەى کوردستانى باشوور بهاوێ، Ù„Û• کاتێکدا جه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ©Ù‰ بێئامان Ù„Û• نێوان تورکیا Ùˆ پەکەکەدا هەیە، ئەوا پڕیشک Ùˆ گرفت Ùˆ Ú¯ÛŽÚ†Û•ÚµÙ‰ ئەو جه‌Ù†Ú¯Ù‡‌ØŒ سەرى ئێرەیش دەگرێتەوە؛ Ú† بە پەلکێشکردنى تورکیا بێ بۆ ناو هەرێمى کوردستان Ùˆ مانەوەیان، Ú† بە بۆردوومانکردنى ناوچەکانى کوردستانى باشوور Ù„Û• لایەن تورکیاوە، Ú† Ù„Û• ئەگەرى سەرهەڵدانى جه‌Ù†Ú¯ÛŽÚ©Ù‰ خۆبەخۆى کورد بێ Ù„Û• ناوچەکەدا. Ù„Û• ڕووى سیاسى Ùˆ ئاسایشیشەوە، Ù†Û• "پارتى" Ùˆ Ù†Û• هیچ هێزێکى دیکەیش، ئەوە قبووڵ ناکەن Ù„Û• ناوچە نفووزەکانى خۆیاندا هێزێکى سیاسى Ùˆ چەکدارى دەرەوەى هەرێمى کوردستان، جێیان Ù¾ÛŽ Ù„Û•Ù‚ بکا. بۆیە بەدوور نازانرێ بەریەککەوتن ڕوو بدا، ÙˆÛ•Ú© Ù„Û• سنجار ڕووی دا. لێرەدا ئەگەر Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û• Ù„Û• سنوورەکانەوە Ø´Û†Ú• بێتەوە بۆ قووڵاییى هەرێمى کوردستان، ئەوا Ù„Û• ڕووى بابەتییەوە، Ù†Û•Ú© کردەنى، هاوپەیمانیى کاتى Ù„Û• نێوان تورکیا Ùˆ هەرێمى کوردستاندا، یان بەشێکى هەرێمى کوردستاندا دێتە ئاراوە. بۆیە کارى عەقڵانى ئەوەیە، Ù¾Û•Ú©Û•Ú©Û• بە دیالۆگ Ùˆ بەئاشتییانە Ù„Û• قووڵاییى ناوچەکان بکشێتەوە Ùˆ بچێتەوە سەر سنوورەکان و، خۆى بە ناوخۆى تورکیاوە خەریک بکا.

لە ڕووى ئابوورییەوە:

  • Ù„Û• 1991Û•ÙˆÛ• تا ئێستە، تورکیا سوودمەندى یەکەم بووە؛ ئەوجا هەرێمى کوردستان، Ù„Û• کردنەوەى دەرگەى ئاڵووێرى بازرگانى بە ڕووى هەرێمدا Ùˆ بەکورتى بازاڕى کوردستان، بە پلەى یەکەم بازاڕێکى تورکییە، ئەوجار چینى Ùˆ ئێرانى Ùˆ هتد.

بۆ ڕاست و دروستیى ئەم هەقیقەتە، لە 2007دا، تورکیا بایى 1,4 ملیار دۆلار کاڵا و شتومەکى بۆ بازاڕى هەرێم ناردووە و، ئەودەم بازاڕى هەرێم بە نسبەت تورکیاوە لە ڕیزبەندى نۆیەمدا بووە. لە 2011دا، بایى کاڵا و کەلوپەلى تورکى، بووەتە 5,1 ملیار دۆلار و، بازاڕى کوردستان ڕیزبەندى شەشەمى گرتووە. ئەو قەبارەیە لە 2013دا بووەتە 8 ملیار دۆلار و، کوردستان بۆ تورکیا لە ڕیزبەندى سێیەمدا بووە. لە کاتێکدا، نەوت و گازى لێ دەرکەى، بایى هەناردەى عێراق، بە کوردستانیشەوە، بۆ تورکیا لە ماوەى نێوان 2007- 2014دا، لە نێوان 87 ملیۆن دۆلار تا 153 ملیۆن دۆلاردا بووە.

  • کۆمپانیاکانى تورکیا Ù„Û• هەموو بوارەکاندا کار Ùˆ بزنسیان کردووە و، Ù„Û• 2013دا ژمارەى کۆمپانیاکانی تورک نزیکەى 1500 کۆمپانیا بووە Ùˆ Ù„Û• نیوەى سەرجەم کۆمپانیاکانى وڵاتان زێتر بووە Ùˆ بوارێکى ئازاد بۆ وەبەرهێنانى بیانى Ù„Û• کوردستاندا هەبووە. هەرچەند ئێستە بە Ù‡Û†Ù‰ قەیرانى ئابوورى Ùˆ دارایییەوە، Ú•Û•Ù†Ú¯Û• هەندێ Ù„Û•Ùˆ کۆمپانیایانە دەرگەیان Ù¾ÛŽÙˆÛ• دابێ، یان ÙˆÛ•Ú© جاران چالاک نەبن، بەڵام زۆربەى پرۆژە گرنگ Ùˆ ستراتیژییەکان Ù„Û• لایەن کۆمپانیاکانى تورک Ùˆ نزیک Ù„Û• حزبى حوکمڕان، جێبەجێ کراون.
  • بۆڕیى نەوتى کوردستان- بەندەرى جەیهان بە Ù‡ÛŽÚµÛŽÚ©Ù‰ گرنگى گواستنەوەى وزە Ù„Û• ناوچەکە دادەنرێ، بەتایبەتى Ú©Û• Ù‡ÛŽÚµÙ‰ کۆنى کەرکووک- جەیهان لەبەر جه‌Ù†Ú¯Ù‰ داعش، لەکار کەوتووە، لێرەدا تورکیا پارەیەکى ÙˆÛ•Ú© هەقى ترانزێتى رۆیشتنى بۆڕیی نەوت بە خاکەکەیدا Ùˆ داکردنى نەوت Ù„Û• کۆگەکانى بەندەرى جەیهان Ùˆ پاشان فرۆشتنەوەیان Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ کۆمپانیاکانى کەرتى تایبەت Ù„Û• تورکیا Ùˆ دانانى پارەى نەوتى فرۆشراو Ù„Û• بانکێکى تورکى، Ù¾ÛŽ دەبڕێ، ئەوە سەربارى بوونى کۆمپانیاکانى بوارى وزە Ù„Û• کوردستاندا ÙˆÛ•Ú© Ú¯Û•Ù†Û•Ù„ ئینێرگى Ùˆ... ئیدى ئا ئاوا قازانجێکى زۆر بە تورکیا دەبڕێ و، Ù„Û• بارى هەر هەڕەشەیەکیش بۆ سەر سەرچاوەکانى وزە، تورکیا دەتوانێ بە نەوت Ùˆ گازى کوردستان Ùˆ Ú•Û•Ù†Ú¯Û• گازى ئیسڕائیلیش قەرەبووى بکاتەوە. ئەم پێوەندییە بۆ هەرێمى کوردستانیش زۆر گرنگە، چونکە Ù„Û• مانگى حوزەیرانى 2015Û•ÙˆÛ• سەربەخۆ، نەوتى خۆى Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ تورکیاوە دەفرۆشێ،کە هۆکارێکى بنەڕەتى Ùˆ سەرەکیى خۆراگرتنە Ù„Û• بەرانبەر گێچەڵەکانى حکوومەتى بەغدادا.

ÙˆÛ•Ú© Ù„Û• سەره‌وه‌ ئاماژەم Ù¾ÛŽ دا، Ù¾ÛŽ ناچێ ئابووریى تورکیا وا زوو بەخۆ بکەوێتەوە؛ بۆیە تورکیا Ù„Û• Ú•ÛŽÚ¯Û•Ù‰ سۆفتپاوەرەوە (ئابوورى Ùˆ بزنس، Ú©Ù‡‌لتوور Ùˆ زمان Ùˆ خوێندنى تایبەت...)ØŒ درێژە بە پێوەندییەکانى Ù„Û•Ú¯Û•Úµ هەرێمى کوردستان دەدا. بۆیە ئەو پێوەندییانە، پێوەندیى کاتى Ùˆ وەرزى نین. خۆ ئەگەر لەناو تورکیایشدا پرۆسەى دیالۆگ Ùˆ ئاشتەوایى Ù„Û• نێوان کورد Ùˆ حکوومەتى تورکیادا دەست Ù¾ÛŽ بکاتەوە، ئەوا فاکتەرێکى دیکەى گەرموگوڕبوونى پێوەندییەکان دەبێ.

 
 
« خوێندنەوەیەک بۆ Ú•Û†ÚµÛŒ تورکیا Ù„Û• ململانێیەکانی ناوچەکەدا
« چەند سەرەقەڵەمێک لەبارەى پرۆژەى بەدەوڵەتبوونى کوردستانەوە (بەشی یەکەم)
« چەند سەرەقەڵەمێک لەبارەى پرۆژەى بەدەوڵەتبوونى کوردستانەوە (بەشی دوووەم Ùˆ کۆتایی)
« یاسایه‌ك، سعوودیا سەروەشێن دەکا
« کوردستان Ùˆ ئەگەرەکانى دواى گرتنەوەى مووسڵ
« سیناریۆکانى دواى گرتنەوەى مووسڵ
« دەوڵەت تەنیا Ù„Û• پێڤاژۆى جه‌نگدا دروست نابێ

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون